Dankzij blockchains zijn we weer echt vrij op het internet, maar niet zonder gevaren

Iedereen kent de filmpjes van zwermen spreeuwen die een hogere ziel lijken te hebben. Iedere afzonderlijke spreeuw reageert alleen maar op de spreeuwen die hij om zich heen ziet, en misschien ook op de grote schaduw die hij in zijn ooghoeken waarneemt, maar op een of andere manier wordt de gezamenlijke beweging steeds gecoördineerder en ontstaat er een schouwspel dat een roofvogel angst inboezemt.

Iets soortgelijks geldt voor Zuid-Afrikaanse termieten die heuvels bouwen met hoogontwikkelde ventilatiesystemen, zonder dat er een plan, een tekening of een bouwopzichter is. ‘Stigmergie’ noemde de Belgische entomoloog Pierre-Paul Grassé het verschijnsel in 1959: een complexe gecoördineerde activiteit waarvoor geen planning nodig is, geen communicatie, geen gelijktijdige aanwezigheid, geen bewustzijn en geen leiding.

Ook mensen zijn in staat om in grote groepen indrukwekkende dingen te bouwen. Denk aan de piramides in Gizeh, het Colosseum in Rome of de Trump Tower in New York. Maar deze bouwwerken zijn niet het resultaat van stigmergie. Ze zijn gebouwd door een soort slaven. Het internet komt al meer in de buurt van een stigmergetisch proces.

Als het woord ‘blockchain’ valt, stoppen de meeste mensen met denken.

Wikipedia heeft wel iets van een termietenheuvel, waarin werkers voortborduren op het werk van voorgangers. Hoe onbenullig, onnauwkeurig en misleidend sommige bijdragen ook zijn, er groeide een indrukwekkende encyclopedie uit, die uiteindelijk rijker is dan de machtige centraal gecoördineerde Encyclopedia Britannica.

Op dezelfde manier is er Linux, het open source besturingssysteem waarop de meeste internetservers draaien, gebouwd door tienduizenden programmeurs die ongecoördineerd samenwerkten, op een manier die vóór internet onmogelijk was.

Tot aan de Arabische lente leek het er even op dat internet een grotere individuele vrijheid bracht. Maar uiteindelijk wisten de overheden en de grote bedrijven het internet redelijk te temmen. Overheden kunnen internetdiensten aan hun regels onderwerpen omdat de software op centrale computers draait en er mensen zijn die erop aangesproken kunnen worden. De algoritmes van Facebook vallen onder de verantwoordelijkheid van Mark Zuckerberg en de datacentra in Forest City, Altoona en Lulea vallen onder de Amerikaanse of Zweedse wet.

Cypherpunks

De cypherpunks zagen dit eind jaren tachtig al aankomen. Cypherpunks – niet te verwarren met cyberpunks – waren programmeurs die vochten voor een open samenleving in het elektronische tijdperk. Ze begrepen al vroeg dat het internet afstevende op een systeem van corporate surveillance, waarbij grote bedrijven en overheden alles in de gaten konden houden. Het enige antwoord daarop was encryptie, die het mogelijk maakte om anoniem te zijn op internet.

‘We kunnen niet verwachten dat overheden, bedrijven of andere grote gezichtsloze organisaties ons privacy zullen verlenen,’ schreef Eric Hughes in 1993 in A Cypherpunk’s Manifesto. Dus bouwden cypherpunks manieren om anoniem te browsen op Tor en bestanden te delen via BitTorrent. De heilige graal bleef een anoniem betaalsysteem, dat niet afhankelijk was van een bank. Dat bleek moeilijk. Een groot probleem is bijvoorbeeld dat geld in een elektronisch systeem bestaat uit eentjes en nulletjes. Er zijn geen individuele papiertjes die gewatermerkt kunnen worden. Elektronisch geld was makkelijk eindeloos te kopiëren, en dat was lastig te voorkomen zonder centrale autoriteit die de transacties bijhield en goedkeurde.

Het vertrouwen van wiskunde

In 2009 verscheen er een artikel op internet van ene Satoshi Nakamoto. Hij wist cryptografie, digitale handtekeningen en peer-to-peer technologie samen te bundelen tot een waterdicht geldsysteem dat niet afhankelijk was van een centrale bank of middle man, waarin iedereen evenveel de baas was, en waarop je kon vertrouwen omdat alle transacties gecontroleerd en verzegeld waren volgens keiharde wiskundige regels.

Een belangrijk gereedschap was de ‘cryptografische hash’, een soort geheimtaal die zo gemaakt is dat de code van een stuk tekst altijd even lang is. In het geval van de bitcoin een code van 64 cijfers en getallen. De vertaling van één woord, of zelfs leesteken, is 64 letters en cijfers lang. De hele Bijbel in codetaal is óók 64 letters en cijfers lang. Aan het codewoord is niet te zien of het staat voor een letter of voor de gehele inhoud van de Encyclopedia Britannica.

Als je ook maar één letter in één van die documenten verandert, verandert de hele ketting die erop volgt. Dit is het principe van de blockchain.

Het is onmogelijk om aan de hand van de code te zien wat de brontekst is. Wél is het zo dat als je maar één komma verschuift in de hele Bijbel, de hash compleet anders wordt. Als je nu van een document de hashcode berekent, en die als eerste regel in een ander document afdrukt, en van dit nieuwe samengestelde document weer de hashcode berekent om die weer als eerste regel in een derde document te gebruiken, enzovoort, koppel je de documenten aan elkaar.

Als je ook maar één letter in één van die documenten verandert, verandert de hele ketting die erop volgt. Dit is het principe van de blockchain. Elke minuscule verandering is meteen duidelijk. Door dezelfde documenten over veel computers te verspreiden en continu met elkaar te vergelijken, wordt bedrog moeilijk. Vires in numeris (kracht in getallen), noemden de eerste bitcoin-enthousiastelingen het. Als het op geld aankomt, kan alleen maar de wiskunde vertrouwd worden.

Kort na de introductie van de bitcoin kregen velen in de gaten dat de doorbraak niet zo zeer het anonieme geldsysteem was, maar de achterliggende technologie. De gedeelde database waarover iedere deelnemer evenveel te zeggen had: de blockchain. Het was een verschuiving van het vertrouwen van mensen naar het vertrouwen van wiskunde.

Plantoïde huurt kunstenaar

De Frans-Italiaanse Primavera De Filippi is onderzoeker bij het National Center of Scientific Research (CNRS) in Parijs, maar verblijft in Boston bij het Bergman-Klein Center for Internet & Society aan de Harvard universiteit. Volgens Fortune is ze een van de belangrijkste denkers die zich bezighouden met de blockchain. ‘Ik was al geek voordat ik jurist was,’ zegt ze over de telefoon. De Filippi dook diep in de juridische consequenties van peer-to-peer netwerken als BitTorrent en raakte zo geïnteresseerd in de blockchain-technologie.

Naast de meest fantastische toepassingen zag ze ook donkere mogelijkheden. Als iemand anoniem een smart contract verspreidde met gestolen liedjes, wie was er dan aansprakelijk? En hoe was het te stoppen? Bij de peer-to-peer dienst Napster waren er nog mensen die het netwerk beheerden en die de algoritmes konden veranderen. Wat na een rechtszaak ook gebeurde. Bij een blockchain is dat onmogelijk. Als blockchain de wereld ging veranderen, was het belangrijk dat de nieuwe technologie goed gebruikt ging worden. Maar als het woord ‘blockchain’ valt, stoppen de meeste mensen met denken. Dat frustreerde De Filippi. Gelukkig had ze een geheim wapen. De Filippi is naast jurist ook kunstenaar. En om haar verhaal tastbaar te maken, creëerde ze de plantoïde.

De plantoïde bestaat uit twee gedeelten. Het eerste is zijn lichaam in de echte wereld, een robotplant gemaakt van metaal. Het tweede is de ‘ziel’ van de plantoïde, die leeft op het internet in de vorm van een computerprogramma, dat op heel veel verschillende computers draait die aangesloten zijn op het blockchainplatform Ethereum.

De populairste blockchainapplicatie is Cryptokitties. Via de blockchain wordt bijgehouden wie de eigenaar van een digitale kat is.

De plantoïde kent drie fases. In de eerste fase bedelt hij om geld. Door bewegingen te maken of met lampen te flikkeren, probeert hij de aandacht te trekken en mensen over te halen om bitcoins over te maken. Als de plant genoeg bitcoins heeft opgehaald, komt hij in de tweede fase. De plant wil paren. ‘Kunstenaars kunnen ideeën en voorstellen indienen over hoe ze de volgende plantoïde willen maken.

Vervolgens kunnen de mensen die bitcoins gedoneerd hebben stemmen op de verschillende voorstellen. De plantoïde huurt de kunstenaar in die de meeste stemmen krijgt. Deze krijgt de opdracht om een plantoïde te creëren. Er zijn er inmiddels twaalf gemaakt.’ De maker krijgt een percentage van het geld dat naar de plantoïde gaat.

In de derde fase krijgt de plantoïde een deel van de donaties van zijn afstammelingen, een prikkel om de kunstenaar te motiveren om zijn plantoïde zo aantrekkelijk mogelijk te maken. Hoe meer afstammelingen, hoe meer royalty’s de maker krijgt. Iedere plantoïde functioneert als een autonome entiteit. Als een plantoïde eenmaal gemaakt is, hoeft hij naar niets of niemand meer te luisteren, zelfs niet naar zijn maker.

Snoepautomaat

Alle stappen liggen vast in een computerprogramma. Deze software is autonoom en gedistribueerd over alle knooppunten die meedoen om het onderliggende netwerk te steunen. Hetzelfde programmaatje loopt op alle computers. En de blockchain is een waarborg dat aan de computerprogramma’s niet wordt gesleuteld. Door de eigenschappen van een blockchain is er geen machtige persoon of organisatie die het programma kan laten stoppen. Om iets te veranderen, is de meerderheid van de deelnemers nodig.

‘Er zijn drie verschillende categorieën blockchaintoepassingen,’ doceert De Filippi, ‘allereerst zijn er de cryptomunten en financiële applicaties, zoals de bitcoin.’ En, zoals dat gaat op internet: er zijn katten. De populairste blockchainapplicatie is CryptoKitties. Via de blockchain wordt bijgehouden wie de eigenaar van een digitale kat is. De katten kunnen verschillende vormen en kleuren aannemen, op basis van een genoom van 256 bits. Katten kunnen kleintjes krijgen. De baasjes bepalen welke katten kleintjes krijgen. Je kunt voor de kittens zorgen, ze goed laten opgroeien en weer verkopen. In mei werd er een kat via Christie’s in New York verkocht voor 140.000 dollar.

Een smart contract is te vergelijken met een snoepautomaat. Je hoeft de intentie van een snoepautomaat niet te wantrouwen.

De tweede categorie van blockchainapplicaties zijn logboeken, die processen en productieketens in kaart brengen. Via de blockchain kan gedocumenteerd worden hoe een sinaasappel van de boom, via een container, een perserij, een verpakkingenfabriek en een distributiecentrum, als sinaasappelsap in jouw supermarkt komt. In een database kan elke stap onomkeerbaar worden vastgelegd. ‘Het blijft natuurlijk onmogelijk om te weten of de sinaasappel die je in handen hebt de goede sinaasappel is,’ zegt De Filippi, ‘sinaasappels zijn inwisselbaar. Wat wel vastligt, is dat bepaalde transacties hebben plaatsgevonden.’ Als mensen zeggen dat de sinaasappels niet bespoten zijn, dan kun je gaan checken bij alle schakels in de blockchain of er niet een bedrijf tussen zit waar gif gebruikt wordt.

De derde categorie is die waar de echte opwinding over is: de gedecentraliseerde organisaties, zoals de plantoïde. Ze werken met smart contracts. Een smart contract is te vergelijken met een snoepautomaat. Je hoeft de intentie van een snoepautomaat niet te wantrouwen. Als je er geld in gooit, gaat er een technisch mechanisme in werking dat ervoor zorgt dat jij een rol snoep krijgt als je genoeg geld in de automaat hebt geduwd. Een apparaat opereert helemaal zonder menselijke interactie.

Ze zijn zelfvoorzienend en kunnen geld vragen aan gebruikers voor de diensten die ze leveren, zodat het algoritme anderen weer kan betalen voor het gebruik van rekenkracht, bijvoorbeeld. Een eenvoudig voorbeeld van een smart contract is als je de opdracht geeft om de rekening van een kind aan te vullen als die onder een bepaald bedrag komt. Maar er zijn veel ingewikkelder smart contracts denkbaar.

Het is mogelijk om applicaties als Airbnb, Facebook of Uber te schrijven op de blockchain. Het verschil is dat deze programma’s dan volledig autonoom lopen, zonder dat er een Mark Zuckerberg is die de baas speelt, of een programmeur die snode algoritmes programmeert om jouw gewoontes in kaart te brengen. De blockchain geeft mogelijkheden voor sociale media of ruilplatforms, die helemaal van de gebruikers zelf zijn. De computercodes zijn voor iedereen transparant, zijn niet te veranderen, en ze functioneren autonoom.

‘Het werkt hetzelfde als gewone software; het draait alleen niet op één server, het draait in de blockchain,’ zegt De Filippi. ‘Het is net als bij een gewone app: als je een app gemaakt hebt, moet je mensen zo ver krijgen om jouw software te gebruiken. Uiteindelijk is het niet heel anders dan bij de traditionele applicaties. Het enige is dat de backend de structuur heeft van de blockchain. De meeste applicaties hebben een web-interface die communiceert met de blockchain. De gebruiker heeft alleen interactie met de actuele content. Je moet wel een ethereum-wallet gebruiken, bijvoorbeeld via Metamask, een soort poort naar het ethereumnetwerk.’

Wisdom of the crowd

Toen mensen als de Russisch-Canadese Vitalik Buterin (24) als eersten het idee van de Decentralized Autonomous Organisation (DAO) voorstelden, leidde dat aanvankelijk tot euforie. De cypherpunks zagen weer de droom van een vrij en open internet, zoals het ooit was in de jaren negentig van de vorige eeuw.

De blockchain maakte niet alleen een gedecentraliseerde bank mogelijk, maar ook een gedecentraliseerde beurs, een gedecentraliseerde overheid en zelfs een gedecentraliseerde wet, die De Filippi in het boek Blockchain and the Law (dat ze samen met Aaron Wright schreef) de lex cryptographica noemde. Een wet die buiten de overheden omgaat. De regels die vastliggen in de computercode gaan een heel eigen leven leiden.

‘De lex cryptographica is de extreme uitdrukking van de rule of code. Op Facebook worden computerprogramma’s beheerd door het bedrijf Facebook. Facebook is gereguleerd door de staat, en moet zich houden aan de wet. In lex cryptographica opereert de rule of code onafhankelijk en autonoom, wat betekent dat de regels van de wet die niet kunnen raken.’ Het is alsof je je buiten de territoriale wateren begeeft.

De Zweedse Susanne Tarkowski Tempelhof stichtte al BitNation, ’s werelds eerste gedecentraliseerde grenzeloze natie die werkt op basis van DAO’s. BitNation werkt inmiddels samen met Estland om een digitale notarisdienst op te zetten en is ook partner van Liberland, zeven vierkante kilometer tussen Servië en Kroatië, waar de Tsjechische politicus en activist Vít Jedlička zijn eigen land stichtte.

DAO’s kunnen een geweldige manier zijn om grote groepen mensen te laten samenwerken zonder dat iemand de baas is. En dat is niet alleen maar goed. Sommige groepen zullen de DAO’s gebruiken om de wet te ontduiken. Pokereum bijvoorbeeld is een pokerspel dat draait op de blockchain en nu in demoversie al draait. Het is een service die onmogelijk door een individu op te heffen is, ook al voldoet hij niet aan de wet.

De Filippi ziet nog meer donkere wolken opdoemen. ‘Google maar eens op “assassination market DAO”,’ zegt ze cryptisch.

Het wordt ook wel wisdom of the crowd genoemd. Als je een grote pot knikkers neerzet, blijken individuen dat aantal slecht te kunnen schatten. Maar neem je het gemiddelde van de schatting van veel personen, dan blijkt dat aantal vaak een heel redelijke schatting. Economen zijn al langer in dit gegeven geïnteresseerd, en pools van mensen die voorspellingen doen over de olieprijs, de waarde van de bitcoin of tot wanneer Trump president blijft, blijken een betere voorspellende waarde te hebben dan de voorspelling van één deskundige. De verklaring die hier weleens voor gegeven wordt, is dat de mensen gezamenlijk over veel meer kennis beschikken – toegang tot veel meer data hebben – dan één individu.

Sinds kort bestaat het blockchain-orakel Augur. Augur is opgezet door de Forecast Foundation. Je kunt er wedden op de blockchain. Op het succes van een nieuw product, of de uitkomst van een verkiezing. Degene die het goed raadt, kan een bedrag aan etheriums naar zijn wallet zien komen.

De toekomst wordt griezelig als je bedenkt wat er kan gebeuren als een land als China blockchain-technologie omarmt.

Voorspellingen hebben vaak een zelfvervullend karakter en worden daarom nogal eens gemanipuleerd. Met een blockchain kan dat niet. Maar dit heeft ook een onbedoelde consequentie. Deze zomer doken er grimmige voorspellingen op, zoals: ‘Will Donald Trump be killed at any point during 2018?’ Als je inzet op een honderd procent kans dat iemand Trump vermoordt, en Trump wordt vermoord, dan kun je veel geld verdienen. Het kan de situatie creëren dat iemand heel veel geld kan verdienen als Trump vermoord wordt, wat iemand ertoe kan aanzetten te zorgen dat Trump wordt vermoord. De afrekening gaat automatisch en anoniem.

Het wordt een assassination market genoemd. Er zijn nu ook al assassination markets voor Jeff Bezos, Warren Buffet en Betty Whites. Spreeuwen in zwermen kunnen donkere wolken maken.

‘DAO’s zijn voor een regering heel moeilijk te reguleren,’ zegt De Filippi. Toch zijn er manieren. Met het combineren van databases is het mogelijk om gebruikers van bepaalde netwerken te de-anonimiseren en medeaansprakelijk te maken voor bijvoorbeeld het instandhouden van een illegaal goknetwerk. Ook is het mogelijk om internetproviders te verplichten om bepaalde blockchaindiensten weg te filteren, zoals nu al China gebeurt met pornografisch en politiek gevoelig materiaal. En er kan gedacht worden aan een systeem waarbij een ontwikkelaar van DAO’s een vergunning moet hebben.

De toekomst wordt griezelig als je bedenkt wat er kan gebeuren als een land als China blockchain-technologie omarmt. ‘De regering kan iemand dwingen om interactie te hebben met de blockchain door een stel smart contracts te maken die mensen moeten gebruiken om overheidsdiensten te krijgen. ’

Of, zoals in de laatste alinea van Blockchain and the Law staat geschreven: ‘Gedecentraliseerde applicaties gebaseerd op de blockchain kunnen ons bevrijden van de tirannie van gecentraliseerde tussenpersonen en autoriteiten, maar deze bevrijding kan de hoge prijs hebben van een veel grotere bedreiging – dat van vallen onder het juk van de tirannie van een computerprogramma.’