Verkapte discriminatie

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Hannah Prins, Amber Wiznitzer en Hans Stegeman

<div class="lead">
<p class="p1">Vrij Nederland en hard//hoofd presenteren <em>Kopstuk</em>. In deze podcast gaan filmmaker Mea Dols de Jong en schrijver Rutger Lemm in gesprek met mensen die ze bewonderen. Aflevering 4: Rutger Lemm spreekt Ariel Levy.</p>
</div>
<p class="p1"><span class="s1">Je zou willen geloven dat er in tijden van sociale media geen taboes meer bestaan. We doen niets anders dan delen, de hele dag. ‘Waar denk je aan?’, vraagt Facebook. En Instagram wil toegang tot je foto’s: ‘Toestaan?’</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">Helaas: omdat we ons voortdurend gedwongen voelen onszelf te laten zien – en bij voorkeur van onze leukste kant – durf ik te beweren dat er alleen maar taboes bijkomen.</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">In <i>The Rules Do Not Apply </i>(vertaald bij Atlas/Contact als <i>De Regels Gelden Niet</i>) beschrijft journalist Ariel Levy, bekend van o.a. <i>The New Yorker</i>, hoe haar leven in duigen valt. Deels vanwege verkeerde keuzes, grotendeels door stomme pech. Ze gaat vreemd met haar ex, die een sociopaat blijkt, haar echtgenoot blijkt een alcoholist, en een miskraam na vijf maanden zwangerschap, in een hotelkamer in Mongolië.</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">Het verdriet om het verlies van haar kind is de kern van het verhaal dat ze vertelt, en roept bij haar de vraag op: had ik dit kunnen voorkomen? Voor iemand als Levy, die gewend is aan controle over haar leven, is dat een dodelijke vraag.</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">Ik las haar boek in het vliegtuig, op de terugweg van een zakenreis die ik niet kon afzeggen. Mijn zoon was net twee weken oud. Ik bekeek voortdurend de foto van zijn slapende gezichtje, op de achtergrond van mijn telefoonscherm. Ik vond het een goed idee om tegelijkertijd naar <i>Skeleton Tree </i>te luisteren, het album dat Nick Cave opnam na de dood van zijn zoon. Ik had <i>Thanksgiving in Mongolia</i>, het artikel waar het boek van Levy op gebaseerd is, al eens gelezen. En toch, op het punt dat Levy op die hotelkamer haar te vroeggeboren zoon in haar hand houdt en een foto maakt, brak ik.</span></p>
<p class="p1"><q class="pull-left">Krampachtig vasthouden aan regels en plannen is angsthazerij</q></p>
<p class="p1"><span class="s1">Tijdens mijn interview met Levy werd me duidelijk dat het grootste taboe rust op controleverlies. Of beter gezegd: dierlijkheid. In de huidige maatschappij kun je die dierlijkheid maar beter ontkennen, zeker als je jong bent (en zeker onder Rutte-III). Maar dan maak je een bevalling mee, of een miskraam, of een sterfgeval, of word je zelf ziek. Dan weet je: ik had geen houvast, dat was een illusie. Maar ja, zet dat maar eens op Facebook.</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">Bijkomend voordeel van controleverlies – en eerlijkheid daarover – is dat het je een minder bang mens maakt. Want krampachtig vasthouden aan regels en plannen is angsthazerij. Zoals <i>comedian</i> Louis CK, een van zijn shows begon met de vrolijke opmerking: ‘<i>There’s a lot of people here. Chances are at least two of you will be dead before Christmas.</i>’ Mijn Kopstuk-interview met Ariel Levy is daarom ook absoluut niet zwaarmoedig. Sterker nog: hoe heftiger het onderwerp, hoe meer we moeten grinniken.</span></p>
<p class="p1"><span class="s1"><i>Surrender</i>, zo noemde ze dat. Je overgeven aan de natuur en je sterfelijkheid, je lot accepteren. Je zult nooit werkelijk grip krijgen op je leven, en het verdriet wordt er niet minder van, maar je leert je leven te waarderen. Kalm, rationeel, maar met gevoel voor humor. En niet omdat Facebook het je vraagt.</span></p>
<div class="gpdr-overlay-wrapper">
    <script type="text/plain" class="gpdr-iframe gdpr-service-soundcloud">
        <iframe width="500" height="400" scrolling="no" frameborder="no" src="https://w.soundcloud.com/player/?visual=true&#038;url=https%3A%2F%2Fapi.soundcloud.com%2Ftracks%2F349229442&#038;show_artwork=true&#038;maxwidth=500&#038;maxheight=750"></iframe>    </script></p>
<div class="row">
<div class="col-sm-12">
<div class="gdpr-content">
<h4>SoundCloud</h4>
<p>Deze dienst is alleen beschikbaar wanneer alle cookies zijn geaccepteerd</p>
<p>                <a href="javascript: Cookiebot.renew()" class="gdpr-settings btn btn--primary button--primary">Wijzig cookie voorkeur</a>
            </div>
</p></div>
</p></div>
</div>
<div class="info-box">
<p>Abonneer je op <em>Kopstuk</em> in <a href="https://itunes.apple.com/nl/podcast/kopstuk/id1210047872?mt=2" target="_blank">iTunes</a> of <a href="http://www.stitcher.com/podcast/kopstuk?refid=stpr" target="_blank">Stitcher</a> (Android).<br />
Meer podcasts? Volg <a href="https://soundcloud.com/user-562263738/aflevering-1-arnon-grunberg" target="_blank">de nieuwsbrief van Vrij Nederland</a>.</p>
</div>


Rutger Lemm

Kopstuk #4: Ariel Levy over controleverlies

<div class="lead">
<p>Vrij Nederland en hard//hoofd presenteren <em>Kopstuk</em>. In deze podcast gaan filmmaker Mea Dols de Jong en schrijver Rutger Lemm  in gesprek met mensen die ze bewonderen. Aflevering 3: Rutger Lemm spreekt Ellen Parren.</p>
</div>
<p>&#8216;Acteurs doen toch altijd / alsof er iemand naar ze kijkt&#8217;, zingt Spinvis licht smalend in zijn nummer<em> Club Insomnia</em>. Op zich is het een goede vraag: gedragen acteurs zich altijd zo zelfbewust door hun beroepskeuze of worden zelfbewuste mensen vaker acteur? Hoe dan ook is het duidelijk dat je goed naar jezelf moet kunnen kijken en je lichaam, stem en uitstraling moet kunnen inzetten om een goede acteur te kunnen zijn. En waarom maakt zelfbewustzijn je eigenlijk zo ongemakkelijk?</p>
<p>Ellen Parren (1987) kan perfect een ongemakkelijk persoon spelen. In <em>Jeuk</em>, de serie die een <em>remake</em> is van Deense serie Cløvn, die weer een imitatie was van Larry Davids ongemakkelijke meesterwerk <em>Curb Your Enthusiasm</em>, speelt ze Ellen, de secretaresse van Peter Heerschop. Ellen de secretaresse is een dom personage, maar Parren kiest niet de makkelijke weg: in haar spel benadrukt ze vooral de voortdurende verwarring van Ellen, haar geveinsde zelfvertrouwen als ze weer een verkeerd besluit uitlegt. Ellen Parren staat daar dan met opgetrokken schouders, de lippen samengeknepen. Het is moeilijk om uit te leggen, maar het is hilarisch.</p>
<p>Toen zag ik <em>Treurteevee</em>, de absurdistische VPRO-serie van theatergezelschap Circus Treurdier, en was ik definitief verkocht. Parren speelt hierin verschillende rollen, maar ze leidt ons de wereld van Treurdier in als Yolanda, een neurotische psychiater. Wederom een tragikomisch personage dat ze met verve speelt. &#8216;Ik overweeg om een poster van Ellen Parren boven mijn bed te hangen&#8217;, schreef ik op Facebook. In de VS heb je voor comedians twee routes: ofwel je bent stand-up comedian, waarna je een rol krijgt in TV-series of films, waarna je een ster wordt. Ofwel je bent <em>improv comedian</em>, waarna je terecht komt bij sketchprogramma <em>Saturday Night Live</em>, waarna je een filmster wordt. Ellen Parren zou bij die laatste groep horen, ze doet me denken aan Kristen Wiig, de grappigste vrouw op aarde.</p>
<p>In een impuls vroeg ik haar daarom of ze te gast wilde zijn in onze mentor-podcast. Dat leverde meteen al een ongemakkelijke situatie op, die ik niet zal <em>spoilen</em>. Bovendien bleek het een uitdaging om een (iets) jonger iemand om levensadviezen te vragen. Zeker iemand die daarnaast erg zelfbewust is. Het interview duurde ruim twee uur – we moesten allebei hard werken.</p>
<p>Gek genoeg zal je daar in de teruggesneden versie niks van merken. Ze vertelt over haar vader, die als patholoog-anatoom is gaan werken om mensen te vermijden, en van wie ze ooit een foto zag waarop hij lachend in ingewanden aan het snijden was. Als ze uitlegt hoe ze haar weg vond op de toneelschool in Maastricht, lijkt ze andere aspirant-acteurs geruststellend toe te spreken. Ze durft over haar angst voor vergankelijkheid te praten, maar vertelt ook hoe ze de stemmetjes en maniertjes van personages als Ellen de secretaresse van echte mensen jat.</p>
<p>Oh ja, we hebben het niet gehad over de vraag of vrouwen grappig zijn. Net zoals we niet hebben gepraat over de vraag of snickerijsjes superlekker zijn. Sommige discussies moet je negeren.</p>
<p>Ellen Parren is zelfbewust, ongemakkelijk en sceptisch. Dat zijn essentiële kwaliteiten, want als ze dan opeens het juiste spoor vindt, als ze op dreef is, dan is ze ongelofelijk slim, ontroerend kwetsbaar en hilarisch. Ik ben erg trots op deze derde aflevering. Lang leve de acteurs. En lang leve Ellen Parren.</p>
<div class="gpdr-overlay-wrapper">
    <script type="text/plain" class="gpdr-iframe gdpr-service-soundcloud">
        <iframe width="500" height="400" scrolling="no" frameborder="no" src="https://w.soundcloud.com/player/?visual=true&#038;url=https%3A%2F%2Fapi.soundcloud.com%2Ftracks%2F327656885&#038;show_artwork=true&#038;maxwidth=500&#038;maxheight=750"></iframe>    </script></p>
<div class="row">
<div class="col-sm-12">
<div class="gdpr-content">
<h4>SoundCloud</h4>
<p>Deze dienst is alleen beschikbaar wanneer alle cookies zijn geaccepteerd</p>
<p>                <a href="javascript: Cookiebot.renew()" class="gdpr-settings btn btn--primary button--primary">Wijzig cookie voorkeur</a>
            </div>
</p></div>
</p></div>
</div>


Kopstuk #3: het zelfbewustzijn van Ellen Parren

<div class="lead">
<p>Wist Rutger Lemm in 2011 veel dat dit interview met Etgar Keret zou leiden tot een heuse documentaire over de Israëlische schrijver. Maar deze week gaan dan toch Lemms &#8216;Etgar Keret: Based on a True Story&#8217; in première. Tijd om het originele gesprek nog eens terug te lezen.</p>
</div>
<p><em>Etgar Keret (Tel Aviv, 1967) is een van Israëls grootste schrijvers. Zijn bundels met korte verhalen worden volgens hemzelf in &#8216;McDonald&#8217;s-aantallen&#8217; verkocht, hij won vele grote literaire prijzen en in 2007 de Camera d&#8217;Or in Cannes, voor zijn film Meduzot. Nu heeft hij na acht jaar eindelijk weer een nieuwe bundel.</em></p>
<p>&#8216;Ik had in Berlijn een afspraak met mijn uitgever. Maar toen ik daar was, realiseerde ik me dat ik geen idee had hoe hij eruit zag. Dus ik ging zitten en even later kwam er een man binnen die mij vragend aankeek, dus ik gebaarde dat hij moest gaan zitten. Hij zei: &#8220;Ik heb je e-mail gelezen en erover nagedacht.&#8221; Ik dacht: wat valt er na te denken? Ik mailde gewoon dat ik in Berlijn was. Maar ja, hij is Duits en Duitsers zijn vreemde mensen, dus oké. Hij vervolgde: &#8220;600.000 is te veel. Ik denk dat het 400.000 moet zijn, met een optie op de diamanten, die ongeveer 80.000 waard zijn. En over twee jaar krijg je die extra 85.000, dus dan heb je een goede prijs.&#8221; Ik zei: &#8220;Ben jij Georg?&#8221; Hij zei: &#8220;Nee. Ben jij Neill?&#8221; Ik zei: &#8220;Nee!&#8221; Toen kwam mijn uitgever binnen. Hier kwam een verhaal uit voort over een jongen met wie het niet goed gaat en die heel eenzaam is. Dus gaat hij in een café zitten en wenkt alle mensen die zoeken naar iemand die ze niet kennen. Zo leeft hij een oneindige hoeveelheid levens.&#8217;</p>
<p>Zo beginnen verhalen, zegt Keret: &#8216;Het is een poging om voor jezelf te verwoorden waarom er iets in een moment is dat willekeurig lijkt, maar toch iets over het leven zegt. En dat soort dingen als in Berlijn overkomen mij voortdurend.&#8217;</p>
<p><em>Werkelijk?</em><br />
&#8216;Toen mijn vrouw met me begon te daten, zei ze tegen haar beste vriendin: &#8220;Ik heb een jongen ontmoet en hij is echt heel leuk, maar ik weet niet of ik hem kan blijven zien, omdat hij een pathologische leugenaar is.&#8221; Mijn familie alleen al is een verzonnen verhaal. Mijn broer is een linkse activist die in een boomhut in Thailand woont en wiens vrouw een bekende pornofilmrecensent is. Mijn zus is een ultraorthodoxe jood geworden, die mijn boeken niet mag lezen van haar geloof. Ik heb een vader die zich na het overleven van de Holocaust voornam om elke zeven jaar van beroep te veranderen zodat hij zoveel mogelijk levens kon leiden.&#8217;</p>
<h4>Blije plasmuziek</h4>
<p>Goede verhalen zitten in zijn familie, vertelt Keret. &#8216;Hoe mijn ouders elkaar ontmoet hebben, bijvoorbeeld. Mijn vader was op dat moment voorman bij het bouwen van huizen, hier in Tel Aviv. Na elk project maakte hij zijn geld op aan drank en feesten en begon weer aan iets nieuws. Het was een erg vrolijke man. Hij ging een keer met dat geld naar een Roemeens restaurant met een vriend en ze werden erg dronken. Er speelde een zigeunerband en de sfeer was goed. Op een gegeven moment ging zijn vriend naar huis. Mijn vader was alleen met die band in het restaurant en de eigenaar zei: &#8220;Ik wil gaan sluiten, kunt u weggaan?&#8221; Dus mijn vader zei tegen die band: &#8220;Willen jullie mijn privé-band voor de avond zijn?&#8221; Ze gingen akkoord en vertrokken al spelend naar het strand. Hij zei: speel een sentimenteel liedje. En dat deden ze, er was een man die prachtig viool speelde, met een aapje op zijn schouder.</p>
<p>Opeens moest mijn vader enorm plassen. Dus hij zocht een muur op en vroeg aan de band: &#8220;Kunnen jullie blije plasmuziek spelen?&#8221; En zij zeiden: &#8220;Natuurlijk, we zijn zigeuners, dat kunnen we heel goed.&#8221; Na vijf minuten kwam er een politieauto aan en begonnen ze iedereen te arresteren. Mijn vader had het niet door omdat hij dronken was, maar hij stond tegen de Franse ambassade te plassen. Met de band erbij dachten mensen dat het een soort protest tegen Frankrijk was.</p>
<p>Ze stopten mijn vader in de auto en hij verzette zich niet. Maar de zigeuners werden kwaad en begonnen te vechten, het aapje sprong op een politieman, het was chaos. Dus mijn vader raakte verveeld en stapte uit de auto om een sigaret te roken. Toen zag hij tussen de verzamelde omstanders een mooi meisje staan. Hij liep op haar af en zei: &#8220;Hallo, ik ben een politieagent. Heeft u gezien wat hier gebeurd is?&#8221; Ze zei: &#8220;Nee, ik kom net aanlopen.&#8221; Hij zei: &#8220;Ik moet toch uw gegevens hebben, als getuige.&#8221; Ze schreef alles voor hem op en op het moment dat ze de pen terug wilde geven, sprongen er twee politiemannen boven op mijn vader en werd hij afgevoerd. Mijn moeder kwam thuis en zei tegen haar huisgenoot: &#8220;Ik heb mijn gegevens aan een psychopaat gegeven! Ik moet verhuizen!&#8221; Nadat mijn vader was vrijgelaten, heeft hij mijn moeder twee maanden lang gebeld om haar ervan te overtuigen dat hij niet gevaarlijk was. Het leven van mijn ouders was een sprookje.&#8217;</p>
<h4>Opgaande curve</h4>
<p>Keret over zijn opvoeding: &#8216;De levenservaring van Holocaustoverlevers is onvoorstelbaar. Mijn moeder is opgegroeid in het Warschau-getto, ze zag haar moeder en jongere broertje voor haar ogen vermoord worden en later verloor ze ook nog haar vader. Daar word je enorm treurig van, maar ook op een vreemde manier optimistisch. Mijn moeder was een kind tijdens de Tweede Wereldoorlog. Haar enige ervaring met het leven was dat iedereen elkaar wilde doden of bestelen. Het is alsof iemand zegt: hier is een fucked up leven, veel succes. Maar na &#8217;45 werd alles beter. Mijn moeder zit dus in een opgaande curve, zoals ze zelf altijd zegt. Dat is het voordeel van zo&#8217;n slechte start.</p>
<p>Mijn opa en oma vertelden altijd verhalen voor het slapen gaan, omdat ze zich geen boeken konden veroorloven. Mijn ouders deden dat ook bij ons. Voor hen was voorlezen uit een kinderboek hetzelfde als naar McDonald&#8217;s gaan: lui ouderschap. Mijn moeder vertelde altijd mooie verhalen over eenhoorns en heksen. Maar mijn vader vertelde altijd over dronkaards en hoeren, ook toen ik vijf was en nog niet begreep wat dat waren. Dat waren agressieve verhalen, maar met veel optimisme en compassie. Dat zie je terug in mijn werk. Mijn karakters zijn bijna nooit aardig, maar ze kennen empathie. Als je de weg aan ze vraagt, helpen ze je. Het leven is een mix van de realiteit en jouw perspectief. Voor mijn vader was de realiteit heel hard, maar zijn perspectief vol compassie.&#8217;</p>
<h4>Megalomaan lief</h4>
<p>Waarom schrijft Keret verhalen? &#8216;Mensen zijn als ongelofelijk ingewikkelde elektronische apparaten, maar dan zonder gebruiksaanwijzing. Ze gebruiken elkaar zonder dat ze echt snappen wat ze doen. Ze snijden hun schnitzel met dat apparaat of gebruiken het om de deur op een kier te houden. Maar ik zeg: ik weet ook niet hoe de mens precies werkt, maar ik denk dat we er meer mee kunnen. Als schrijver probeer ik dat rare apparaat te pakken en willekeurige knoppen in te drukken om te zien wat er gebeurt, zonder dat ik verwacht dat ik de handleiding ga schrijven. Het leven gaat er niet om dat je een broodje bestelt, de ober een pasta brengt en jij dan zegt: laat maar, ik eet de pasta wel. Dat is niet de essentie van het leven. Maar het zijn wel de contouren van die essentie en dat probeer ik te laten zien. Het gaat niet om situaties, maar als ik ze heel goed beschrijf, lukt het me misschien om er toch iets mee te zeggen.&#8217;</p>
<p>Hij is lief, zegt hij, &#8216;op een megalomane manier. Ik heb ergens het gevoel dat ik verantwoordelijk ben voor alles op deze aarde. Iedereen heeft een superkracht en die van mij is dat ik precies kan aanvoelen wanneer iemand moet plassen. Ik reis altijd per taxi en het komt best vaak voor dat zo&#8217;n man me thuis afzet en ik hem aankijk, even wacht en vraag: &#8220;Moet je naar de wc? Dat kan bij mij binnen als je wil.&#8221; Hij zegt dan: &#8220;Graag, hoe wist je dat?&#8221; Mijn vrouw vindt dat verschrikkelijk, zo&#8217;n vreemde vent in huis. Maar ja, waar moeten ze anders plassen? In hun kofferbak?</p>
<p>Mijn telefoonnummer staat gewoon in het telefoonboek. Op een gegeven moment belde er een jongen van zeventien die zei: &#8216;Ik ben morgen jarig en alle kinderen in mijn klas haten me, dus niemand gaat naar mijn feestje komen. Maar als u als beroemdheid nou komt, dan komen de kinderen vast wel.&#8217; Dus ik zei: &#8220;Oké.&#8221; Hij woonde behoorlijk ver weg, ik heb geen auto dus ik moest drie kwartier met de bus reizen. Die jongen was niet eens aardig, ik begreep wel waarom de rest van de klas hem niet mocht. Dus daar stond ik dan. Te praten met zijn moeder, een heel irritante vrouw. En de kinderen waren tieners, dus ze negeerden mij omdat ik toch een soort ouder ben. Het is niet dat ik dat leuk vind, snap je? Maar ik moet wel.&#8217;</p>
<h4>Aardige mensen</h4>
<p>Het land waar hij woont, is bepalend in Kerets leven. &#8216;We wonen op een heel erg moeilijke plek. Ik ontmoette gisteravond een Amerikaan en die zei tegen mij: &#8220;Ik hoor altijd over Israël dat het zo&#8217;n treurig land is, maar het is net zoals overal. Aardige mensen en een prettige sfeer.&#8221; We stonden in de rij voor een buffet en ik zei tegen hem: &#8220;Er is een verschil tussen deze rij en een rij in New York of Boston. Als je aan al deze mensen zou vragen: &#8216;Ben je wel eens naar de hoeren geweest?&#8217; zou je hetzelfde antwoord krijgen als in Amerika. Maar als je zou vragen: &#8216;Heb je wel eens iemand gedood? Ben je wel eens in een levensgevaarlijke situatie geweest?&#8217; zal in Israël bijna iedereen zijn of haar hand opsteken.&#8221; Hier kijken mensen ook uit naar het weekend, maken ze reizen naar Australië en gaan ze naar de hoeren. Maar ze hebben altijd een soort afgezonderde kant. Jongens van twintig leren in het leger om mensen neer te schieten met een sniper rifle, maar kopen geen producten uit China omdat ze tegen de bezetting van Tibet zijn. Het zijn dit soort tegenstellingen die een enorme emotionele druk op je zetten. Het is niet eens de druk die militaire situaties met zich meebrengen. Het is enorm zwaar om die agressie in toom te houden, om elke dag weer te doen alsof je leven normaal is.</p>
<p>Ik had ooit een vriendinnetje dat zich tijdens ruzies opsloot in de badkamer. Ik stond daar dan en zei: &#8220;Doe de deur open, kom op!&#8221; Een Nederlandse man zou dat ook doen. Maar het verschil is dat ik in het leger precies geleerd heb hoe ik een deur moet opentrappen. Wanneer ik zeg: &#8220;Doe de deur open alsjeblieft,&#8221; dan doe ik alsof ik niets kan doen, terwijl een Nederlandse man echt niets kan doen.&#8217;</p>
<h4>Reële angst</h4>
<p>&#8216;Dit is een heel deprimerende periode voor weldenkende, linkse mensen,&#8217; vervolgt hij. &#8216;De humanitaire vloot, deze racistische regering, de corruptie… Ik denk dat het grootste probleem van de politiek is dat ze alles dehumaniseren. Mensen denken dat empathie hun standpunt verzwakt, terwijl ik juist denk dat het andersom werkt. Ik probeer mensen een gezicht te geven. Als ik een stuk schrijf over een kolonist die verrassend genoeg heel gevoelig blijkt te zijn, dan betekent dat niet dat ik voor nederzettingen ben, maar wel dat je normaal kunt omgaan met mensen met wie je het politiek oneens bent. Een paar jaar geleden namen de mensen die tegen de ontruiming van nederzettingen waren, de symbolische kleur oranje aan. Mijn favoriete shirt was oranje. Dus ik werd voortdurend gefeliciteerd of uitgescholden. Dat vind ik het ergste, als je persoonlijkheid je wordt afgenomen ten behoeve van een politieke stroming of statement. Je kunt niet meer gewoon een shirt dragen omdat je het mooi vindt.</p>
<p>Israël is een metafoor geworden. Als je in Nederland of Frankrijk zegt dat je pro-Israël of pro-Palestina bent, is dat eigenlijk een manier om te zeggen wat je gestemd hebt. Het heeft niets met onze dagelijkse situatie te maken. Het is een spel. Nu is Al-Jazeera weer een speler geworden. Mensen gaan uit van de objectiviteit van zo&#8217;n nieuwszender, maar ook zij hebben belangen. Ze zijn het FOX News van het Midden-Oosten, bijna ideologisch. Ze berichten zelden negatief over Hamas, maar nu staat de PLO in een kwaad daglicht. Ze zijn geen objectieve buitenstaander. Het is een spel van metaforen, symbolen en vage belangen.</p>
<p>Maar begrijp me niet verkeerd, er is natuurlijk wel iets aan de hand. Ik ben zelf ook met een mes bedreigd door een gestoorde moslimfundamentalist die me wilde doden. Ik heb gezien hoe soldaten mensen vernederden bij een checkpoint. Er zijn een miljard moslims in de wereld die tegen mijn bestaan zijn. Alle landen in de regio willen ons weg hebben. Dat is een reële angst, die je elke dag weer ervaart. Dat zullen mensen in Finland of Nederland nooit begrijpen. Toch zal ik dat nooit als excuus voor simplificatie gebruiken.&#8217;</p>
<p><iframe src="https://player.vimeo.com/video/215982914?dnt=1" width="500" height="281" frameborder="0" title="Etgar Keret: Based on a True Story" webkitallowfullscreen mozallowfullscreen allowfullscreen></iframe></p>
<div class="info-box">
<p>Etgar Keret is deze week aanwezig bij de première van de documentaire van Stephane Kaas en Rutger Lemm. <em>Etgar Keret: Based on a True Story</em> speelt op 18 mei in het Ketelhuis in Amsterdam (helaas uitverkocht), 19 mei in KINO Rotterdam (waar Keret in gesprek gaat met Raoul Heertje), zaterdag 20 mei in Vlaams Cultuurhuis De Brakke Grond, Amsterdam en 31 mei in LUX Nijmegen. Zie voor meer info de <a href="https://www.facebook.com/pg/etgarkeretfilm/events/" target="_blank">Facebookpagina</a>.</p>
</div>
<div class="info-box">
<p>Keret in Nederland (kader uit 2011)</p>
<p>In Nederland is Etgar Keret weinig populair, zeker in vergelijking met andere landen. De avond voor dit interview dineerde Keret met goede vriend Jonathan Safran Foer; hij is zelf in Amerika een goed verkopende schrijver en graag geziene gast. In Frankrijk werd hij in 2010 zelfs geridderd door het ministerie van Cultuur. Waarom lukt dit niet in Nederland? Roel van Diepen van uitgeverij Ambo|Anthos snapt er ook weinig van: &#8216;Hij kreeg lovende recensies, maar dat vertaalde zich niet naar de verkoopcijfers.&#8217; Hoe komt dat dan? &#8216;Misschien omdat hij uit een ietwat obscuur land komt. Die auteurs worden toch vaak ondergesneeuwd door de Nederlandse uitgaven. Verhalenbundels zijn ook niet zo &#8220;in&#8221;. We willen zijn nieuwe boek ook graag uitgeven, maar we maken geen haast. Het komt in 2012.&#8217; Toch is Kerets magisch-realistische werk, gemixt met rauwe elementen en veel humor, een ideale manier om op een luchtige en toch indringende manier over &#8216;s werelds meest explosieve regio te lezen. Juist nu de situatie in het Midden-Oostenconflict uitzichtloos lijkt, zijn de moderne sprookjes uit Tel Aviv kleine momenten om even diep adem te halen en misschien zelfs optimistisch naar de toekomst te kijken. Nederland, leest Etgar Keret! (Te beginnen met <em>Pizzeria Kamikaze</em>.)</p>
</div>


Etgar Keret: ‘Het leven is een mix van de realiteit en jouw perspectief’

<p><strong>Vrij Nederland en hard//hoofd presenteren <em>Kopstuk</em>. In deze podcast gaan filmmaker Mea Dols de Jong en schrijver Rutger Lemm in gesprek met mensen die ze bewonderen. Aflevering 2: Mea Dols de Jong spreekt Coco Schrijber.</strong></p>
<p>Coco Schrijber is fantastisch. Ze is niet alleen een van de meest getalenteerde en inspirerende documentairemaaksters die Nederland te bieden heeft, ze zit ook nog eens boordevol eigenwijze levenslessen. En dat komt goed uit bij deze podcast.</p>
<p>Een van de eerste films van Coco, <a href="http://www.imdb.com/title/tt0312693/" target="_blank"><em>First Kill</em></a>, draait om de tegengestelde gevoelens die gepaard gaan met geweld, zoals angst, haat, verleiding en plezier. Door middel van interviews met veteranen onderzoekt ze wat oorlog en je eerste moord doet met lichaam en geest. &#8216;Een onderzoek waarvan de motivatie uiteindelijk terug te voeren is naar de vraag: ben ik eigenlijk in staat om te moorden?&#8217; aldus Coco. &#8216;En het antwoord is: ja.&#8217; Deze persoonlijke motivatie is typerend voor de onderwerpen van Coco en maakt haar oeuvre ook zo interessant.</p>
<p>Ik sprak Coco over haar aanpak in het maken van films, over de grens tussen een persoonlijke insteek en navelstaarderij, over verveling en geld verdienen, over haar kracht en haar onzekerheden (spoiler: die heeft ze niet). Het gesprek heeft best een tijdje op mij doorgewerkt. Met name de overtuigingskracht van Coco om alleen het leven te leiden wat je wil leiden: &#8216;Zoveel mensen leven een leven wat net naast de lijn ligt van het leven wat ze willen hebben.&#8217; Ik durf zelfs te zeggen dat het gesprek mij in m’n professionele keuzes heeft veranderd.</p>
<p>Coco’s laatste film <a href="http://www.imdb.com/title/tt6204524/?ref_=nv_sr_1" target="_blank"><em>How to Meet a Mermaid</em></a> gaat over mensen die in de zee verdwijnen. Haar broer was daar een van. Voor mij gaat de film ook over de misschien wel meest basale vraag: waarom willen we leven? En juist dit is wat Coco zo goed kan: leven. Dus wil je actief, voluit, vrij en onbevreesd leven, luister dan naar Coco Schrijber</p>
<div class="gpdr-overlay-wrapper">
    <script type="text/plain" class="gpdr-iframe gdpr-service-soundcloud">
        <iframe width="500" height="400" scrolling="no" frameborder="no" src="https://w.soundcloud.com/player/?visual=true&#038;url=https%3A%2F%2Fapi.soundcloud.com%2Ftracks%2F317475686&#038;show_artwork=true&#038;maxwidth=500&#038;maxheight=750"></iframe>    </script></p>
<div class="row">
<div class="col-sm-12">
<div class="gdpr-content">
<h4>SoundCloud</h4>
<p>Deze dienst is alleen beschikbaar wanneer alle cookies zijn geaccepteerd</p>
<p>                <a href="javascript: Cookiebot.renew()" class="gdpr-settings btn btn--primary button--primary">Wijzig cookie voorkeur</a>
            </div>
</p></div>
</p></div>
</div>
<h3>Over Kopstuk</h3>
<p>In deze losse, open ‘mentorgesprekken’, voorafgegaan door een tune van <a href="https://www.facebook.com/geitenkwark/">Herman in een bakje Geitenkwark</a>, leggen wij hosts om beurten onze kwetsbaarheid en onzekerheid als jonge makers op tafel. We hopen dat onze gast ons zo iets kan leren, ons kan inspireren of ons zelfs kan troosten in deze verwarrende tijden (het voordeel van audio is dat je het niet ziet als we bij hen op schoot gaan liggen huilen). In <a href="https://soundcloud.com/user-562263738/kopstuk-0-mea-dols-de-jong-en-rutger-lemm">aflevering 0</a> leggen we het concept uit.</p>
<p><em>Kopstuk</em> is geïnspireerd door Amerikaanse voorbeelden als <em>WTF</em> met host Marc Maron, <em>You Made It Weird</em> met Pete Holmes, <em>Fresh Air</em> met Terry Gross en <em>By The Way</em> met Jeff Garlin (het gros van deze podcasters is tevens stand-up comedian). In 2014 verkoos <em>Slate</em> het interview van Maron met zijn comedy-vriend Louis CK tot beste <a href="http://www.slate.com/articles/arts/ten_years_in_your_ears/2014/12/best_podcast_episodes_ever_the_25_best_from_serial_to_the_ricky_gervais.html">podcast-aflevering aller tijden</a>. <em>Kopstuk</em> wordt gemaakt onder bezielde begeleiding van producent Juul Op Den Kamp en in de thuisstudio van Rob Veugelaers.</p>


Mea Dols de Jong

Kopstuk #2: de lessen van Coco Schrijber

<div class="lead">
<p>Vrij Nederland en hard//hoofd presenteren <em>Kopstuk</em>. In deze podcast gaan filmmaker Mea Dols de Jong en schrijver Rutger Lemm  in gesprek met mensen die ze bewonderen. Aflevering 1: Rutger Lemm spreekt Arnon Grunberg.</p>
</div>
<p>In deze losse, open &#8216;mentorgesprekken&#8217;, voorafgegaan door een tune van <a href="https://www.facebook.com/geitenkwark/" target="_blank">Herman in een bakje Geitenkwark</a>, leggen wij hosts om beurten onze kwetsbaarheid en onzekerheid als jonge makers op tafel. We hopen dat onze gast ons zo iets kan leren, ons kan inspireren of ons zelfs kan troosten in deze verwarrende tijden (het voordeel van audio is dat je het niet ziet als we bij hen op schoot gaan liggen huilen). In <a href="https://soundcloud.com/user-562263738/kopstuk-0-mea-dols-de-jong-en-rutger-lemm" target="_blank">aflevering 0</a> leggen we het concept uit.</p>
<p><em>Kopstuk</em> is geïnspireerd door Amerikaanse voorbeelden als <em>WTF</em> met host Marc Maron, <em>You Made It Weird</em> met Pete Holmes, <em>Fresh Air</em> met Terry Gross en <em>By The Way</em> met Jeff Garlin (het gros van deze podcasters is tevens stand-up comedian). In 2014 verkoos <em>Slate</em> het interview van Maron met zijn comedy-vriend Louis CK tot beste <a href="http://www.slate.com/articles/arts/ten_years_in_your_ears/2014/12/best_podcast_episodes_ever_the_25_best_from_serial_to_the_ricky_gervais.html" target="_blank">podcast-aflevering aller tijden</a>. <em>Kopstuk</em> wordt gemaakt onder bezielde begeleiding van producent Juul Op Den Kamp en in de thuisstudio van Rob Veugelaers.</p>
<div class="figure--right">
<figure id="post-353504 media-353504" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/03/Lemm-2.jpeg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/03/Lemm-2-320x393.jpeg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/03/Lemm-2-640x785.jpeg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/03/Lemm-2-1280x1570.jpeg 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/03/Lemm-2-1920x2355.jpeg 1920w" alt="" /><figcaption>Grunbergs discipline en productiviteit zijn een bron van fascinatie (en, laat ik eerlijk zijn, afgunst).</figcaption></figure>
</div>
<p>In deze eerste aflevering ga ik (Rutger) in gesprek met schrijver Arnon Grunberg, die ik als 18-jarige al eens interviewde voor de schoolkrant. Destijds wilde ik vooral leren hoe ik een schrijver kon worden, nu probeerde ik te achterhalen hoe ik een betere schrijver kan zijn. Met name Grunbergs discipline en productiviteit zijn een bron van fascinatie (en, laat ik eerlijk zijn, afgunst).</p>
<p>Daarnaast vroeg ik me af hoe hij die toewijding combineert met zijn afkeer van verbinding: in relaties, maar ook met uitgeverijen en andere opdrachtgevers. Ik woon zelf na een aantal jaren worstelen met bindingsangst eindelijk gelukkig samen met vriendin en konijn, terwijl Grunberg sinds het overlijden van zijn moeder pas emotionele ruimte lijkt te hebben (zie ook zijn meest recente roman <em>Moedervlekken</em> en de documentaire <em>Moeder &amp; Grunberg</em>).</p>
<p>Natuurlijk was ik zenuwachtig, zoals altijd als je iemand interviewt die te slim voor deze wereld is – zeker toen Grunberg begon over &#8216;interviewers die zich slecht voorbereiden&#8217; en ik bang werd dat ik dit als een stille hint moest opvatten. Maar na afloop aten we de macarons die hij had meegebracht (uit de Beethovenstraat) en maakte hij een tevreden indruk. Hij zei dat hij had genoten van het verhaal over een mislukte partnerruil van mijn hand.</p>
<div class="figure--right">
<figure id="post-353505 media-353505" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/03/Lemm.jpeg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/03/Lemm-320x240.jpeg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/03/Lemm-640x480.jpeg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/03/Lemm-1280x960.jpeg 1280w" alt="" /></figure>
</div>
<p>Een paar dagen later ontving ik een mail met een voorstel om onze vriendinnen voor een avond uit te wisselen. Toen ik na een paar half-ironische mails over en weer toch vriendelijk bedankte omdat ik nu echt honkvast geworden ben, schreef hij: &#8216;Een ex zei gisteren tegen me: &#8220;Jij houdt van het ongeluk. Dat is moeilijk voor mensen die graag gelukkig willen zijn.&#8221; Ik heb er alle begrip voor dat jij bij de mensen hoort die graag gelukkig willen zijn.&#8217;</p>
<p>Arnon Grunberg: meester van de verwarrende levenswijsheid.</p>
<div class="gpdr-overlay-wrapper">
    <script type="text/plain" class="gpdr-iframe gdpr-service-soundcloud">
        <iframe width="500" height="400" scrolling="no" frameborder="no" src="https://w.soundcloud.com/player/?visual=true&#038;url=https%3A%2F%2Fapi.soundcloud.com%2Ftracks%2F292398948&#038;show_artwork=true&#038;maxwidth=500&#038;maxheight=750"></iframe>    </script></p>
<div class="row">
<div class="col-sm-12">
<div class="gdpr-content">
<h4>SoundCloud</h4>
<p>Deze dienst is alleen beschikbaar wanneer alle cookies zijn geaccepteerd</p>
<p>                <a href="javascript: Cookiebot.renew()" class="gdpr-settings btn btn--primary button--primary">Wijzig cookie voorkeur</a>
            </div>
</p></div>
</p></div>
</div>
<div class="info-box">
<p>Abonneer je op <em>Kopstuk</em> in <a href="https://itunes.apple.com/nl/podcast/kopstuk/id1210047872?mt=2" target="_blank">iTunes</a> of <a href="http://www.stitcher.com/podcast/kopstuk?refid=stpr" target="_blank">Stitcher</a> (Android).</p>
<p>Meer podcasts? Volg <a href="https://soundcloud.com/user-562263738/aflevering-1-arnon-grunberg" target="_blank">de nieuwsbrief van Vrij Nederland</a>.</p>
</div>


Kopstuk: een nieuwe podcast van bewonderaars

<div class="lead"><span class="03_Intro_Kapitaal">Haar boeken lijken autobiografisch maar zijn fictie, </span>en al zit ze in thuis in Harlem, met haar hoofd zit de Mexicaanse schrijver Valeria Luiselli vaak elders: in Arizona, in een trein in Mexico. Rutger Lemm fietst met haar naar Amsterdam-Noord. Of niet.</div>
<p class="p_1">Laten we zeggen dat het erg zonnig was toen Valeria Luiselli (Mexico-Stad, 1983) en ik op de gracht voor haar hotel op onze fietsen stapten voor een rijwiel-interview. Ze zag er moe uit, maar haar enorme charme, waarmee ze gisteravond de bezoekers van De Rode Hoed betoverde (na afloop van haar lezing verklaarden verschillende mensen dat ze verliefd waren), staat nog fier overeind.</p>
<p class="tekst">De kunstredacteur bij Vrij Nederland had een voorwaarde voor dit interview: ‘Het moet meer zijn dan twee uur zitten praten. Het moet iets anders zijn dan wat in de kranten staat.’ Ik zag ertegenop om iets anders te doen, het is al moeilijk genoeg om in een gewone interviewsetting een prettige sfeer te creëren, maar ik stelde voor dat ik al pratend met Luiselli door de stad zou lopen. Al haar boeken (de essaybundel <span class="Cursief">Valse papieren </span>(2010)<span class="Cursief">, </span>en de romans <span class="Cursief">De gewichtlozen </span>(2014) en <span class="Cursief">De geschiedenis van mijn tanden </span>(2015)), gaan immers over het fysieke karakter van de stad en de schrijvers die erdoorheen wandelen. De dag voor het interview wees de kunstredacteur me op een tweet van een collega-journalist, waarin deze verkondigde dat hij net met Luiselli door de binnenstad had gewandeld. ‘Je zult iets anders moeten verzinnen,’ stelde hij vast. Fuck.</p>
<h5>Tussenwerelden</h5>
<p class="tekst">Een fietstocht naar Amsterdam-Noord. Dat paste eigenlijk nog beter bij Luiselli’s werk, nu ik erover nadacht. In <span class="Cursief">Valse papieren</span> omschrijft ze de fiets als het ideale vervoermiddel voor ‘de romantische slenterziel’:</p>
<p><span class="Cursief">De snelheid van de fiets staat een speciale vorm van kijken toe. (…) Wie op een halve meter van de grond zweeft, kan zijn omgeving zien als door een filmcamera: hij heeft de mogelijkheid stil te staan bij details en de snelheid om voorbij te gaan aan het overbodige.</span></p>
<p><q class="pull-right">Ze leeft plotseling op als ze meedenkt over de vorm van dit fietsinterview: ‘Misschien moet je gewoon doen alsof we zijn gegaan.</q> Bovendien zou de boottocht over het IJ symbool staan voor immigratie, een ander belangrijk thema in haar leven en werk. Luiselli is de dochter van een Mexicaanse diplomaat. Zo groeide ze op in onder meer Zuid-Afrika en Zuid-Korea, om vervolgens als student en schrijver naar Spanje, Frankrijk en uiteindelijk de Verenigde Staten te trekken. Ze schrijft in het Spaans en het Engels. ‘Ik leef in tussenwerelden,’ zegt ze regelmatig in interviews. ‘Tussen twee landen, tussen twee talen, tussen buiten en binnen.’ Haar nieuwe, nog niet verschenen roman (waar ze de avond voor het interview tijdens de Gids-lezing in de Rode Hoed uit voorlas) is deels verteld vanuit Mexicaanse kinderen die per trein illegaal de Verenigde Staten binnen proberen te komen. Ook stilistisch gezien geeft Luiselli weinig om grenzen: haar boeken laten zich niet in een genre vangen en vormen een intrigerende mix van essayistiek, reisverhalen, poëzie en proza.</p>
<p class="tekst">Maar Valeria Luiselli heeft weinig zin in een symbolische fietstocht. Ze is moe. ‘Normaal maakt niets me gelukkiger dan fietsen, maar ik heb de afgelopen dagen nog geen tijd voor mezelf gehad,’ zegt ze met haar ondefinieerbare accent. Ik slaak een zucht en probeer haar uit te leggen wat mijn idee was. Ze leeft plotseling op als ze meedenkt over de vorm van dit fietsinterview: ‘Misschien moet je gewoon doen alsof we zijn gegaan. Je bent toch een schrijver? Dit kan een mooie oefening zijn. Dat je het interview zo laat lopen, alsof het een route betreft. Het kan een soort gesprek in essayvorm worden!’ Vol enthousiasme begint ze aan een theorie over voordeuren in Amsterdam en haar New-Yorkse buurt Harlem.</p>
<p class="tekst">‘Sorry van daarnet, hoor, ik heb vannacht ook nog zitten schrijven,’ verklaart ze – als we de gracht af fietsen.</p>
<h5 class="tekst">De rode jas</h5>
<p class="tekst">‘Ik schrijf altijd ’s nachts. Overdag is er te veel lawaai.’ Ze gebaart om zich heen, naar de wegwerkers die aan het boren zijn, de groepen toeristen die achter hun gids aanslenteren. ‘Ik werk het liefst tussen negen uur ’s avonds en drie uur ’s ochtends. Op sommige dagen ga ik door tot ik de vogels hoor en ik me de meest onverantwoordelijke volwassene ter wereld voel. Maar de stilte van de nacht is van mij, als niemand me mailt en de kinderen slapen. Het is een moment waarop ik me eindelijk verbonden kan voelen met mijn werk. Als de kinderen wakker worden, sta ik ook op. Ik help ze met hun ochtendrituelen in een soort zombiemodus. Dan brengt mijn man ze naar school en ga ik weer naar bed.’ Ze onderbreekt haar schrijfritme zelden. ‘Toen ik zwanger was, kon ik niet lezen of schrijven, voornamelijk omdat ik niet mocht roken. Dat was echt verschrikkelijk. Ik was vierentwintig en dacht dat mijn intellectuele leven voorbij was.’<br />
In haar roman <span class="Cursief">De gewichtlozen</span> (2014) is de verteller een jonge moeder die geen tijd heeft om langere periodes aan haar boek te werken, en daarom telkens ‘even tussendoor’ slechts korte fragmenten kan noteren:</p>
<p><span class="Cursief">Romans zijn van de lange adem. Dat vinden romanschrijvers althans. Niemand weet precies wat het betekent, maar ze zeggen het allemaal: van de lange adem. Ik heb een baby en een middelste kind. Ze laten me niet ademen. Alles wat ik schrijf zal – kan – alleen maar van de korte adem zijn. Van weinig lucht.’</span></p>
<p><q class="pull-right">Het is enorm druk, we verliezen elkaar even, maar Luiselli is een bekwame fietser en blijft kalm.</q>Het boek heeft een verwarrend intieme toon. Die wordt versterkt als de ik-persoon vertelt over de rode jas die ze in haar tijd voor het moederschap altijd droeg, en je op de achterkant van het boek ziet hoe Luiselli in precies zo’n jas staat afgebeeld. Toch was dat geen bewuste keuze, zegt ze nadat we een paar toeristen opzij hebben gedirigeerd: ‘Ik wilde niet spelen met hoe de realiteit fictie beïnvloedt. Dat spreekt namelijk voor zich: ik gebruik mijn leven constant, schaamteloos. Maar ik vond het interessanter om te kijken hoe dat andersom werkt: hoe de ficties die we bedenken en lezen, de realiteit kunnen binnendringen. Ik verwonder me over die enorme nadruk op het persoonlijke in de literatuur. Lezers denken alles van me te weten, omdat we in een tijd leven waarin we constant een kijkje in iemands leven krijgen. Critici concluderen meteen dat ik simpelweg “autobiografische fictie” schrijf, omdat de hoofdpersoon ook een vrouw is die schrijft. Dat vind ik lui.’</p>
<figure id="post-331393 media-331393" class="align-center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/test-K4B5347_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/test-K4B5347_preview-320x413.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/06/test-K4B5347_preview-640x826.jpg 640w" alt="" /><figcaption>&#8216;Ik verwonder me over de enorme nadruk op het persoonlijke.&#8217;</figcaption></figure>
<h5>Een beetje prekerig</h5>
<p class="tekst">We staan inmiddels op de pont naar Noord. Luiselli gebaart naar een paar meisjes die op de reling leunen en selfies maken. ‘In deze tijd is het zo makkelijk om een narcist te worden.’</p>
<p class="tekst">‘Sorry, dit gaat een beetje prekerig klinken,’ waarschuwt ze zelfbewust. Het is de invloed van haar moeder, een vooraanstaande Mexicaanse activiste. ‘Het neoliberalisme werd aan ons gepresenteerd alsof het non-ideologisch was, maar eigenlijk is die ideologie vooral onzichtbaar. Alles om ons heen duwt ons dieper in onze individualiteit. Alles draait om persoonlijk profijt, persoonlijk genot. Kijk maar hoeveel mensen hardlopen, tegenwoordig, de meest egocentrische bezigheid die er is. Lekker in je eentje rennen met muziek in je oren. Ze geven geen fuck om de wereld om hen heen, ze lopen je zo omver als je in de weg staat. Yoga wordt gezien als een groepsactiviteit, maar eigenlijk ben je totaal in jezelf gekeerd.’</p>
<p class="tekst">Het lijkt wel alsof de mensen om ons heen op de pont door Luiselli zijn ingehuurd om haar betoog kracht bij te zetten: naast ons staat een hardloper met witte iPod-oortjes in en achter ons een meisje wier yogamatje uit haar tas steekt. Luiselli lacht. ‘Zie je? Ach ja. Mijn man is ook net met hardlopen begonnen.’ Grijnzend: ‘Daar hebben we veel discussies over.’</p>
<p class="tekst">Maar waar ligt de grens tussen narcisme en exhibitionisme enerzijds, en persoonlijke urgentie en zelfonderzoek anderzijds? ‘Die grens is heel dun. Ik denk dat het belangrijk is om een verbinding met de wereld en met anderen te blijven zoeken. Maar het is steeds moeilijker om je verbonden te voelen, vind je ook niet?’</p>
<p class="tekst">We bereiken Noord en ons gesprek wordt onderbroken door het luide gepiep dat met het neerlaten van de metalen loopklep gepaard gaat. Het is enorm druk, we verliezen elkaar even, maar Luiselli is een bekwame fietser en blijft kalm. Even verderop wacht ze me op. ‘Vind je ook niet?’ vraagt ze weer.</p>
<h5>Leeuwentroep</h5>
<p class="tekst">Haar werk gaat vaak over mensen die moeite hebben om contact te maken. De hoofdpersoon in <span class="Cursief">De gewichtlozen </span>worstelt met het gezinsleven en denkt terug aan haar vrijgezellenbestaan, toen ze haar huissleutel nog aan halve vreemden gaf en zelf ook vaak in andere huizen sliep. Het opschrijven van deze herinneringen heeft gevolgen:</p>
<p><span class="Cursief">Mijn man is kwaad. Omdat ik niet goed heb opgelet, heeft hij weer een paar pagina’s hieruit gelezen. Hij vraagt me hoeveel ervan fictie is, en hoeveel werkelijkheid.</span></p>
<p>Zowel Luiselli (die afgelopen jaar promoveerde als literatuurwetenschapper) als haar romanpersonages raken vanuit hun eigen eenzaamheid geobsedeerd met andere sociaal ongemakkelijke schrijvers – W.G. Sebald, Joseph Brodsky, Gilberto Owen. Maar deze dwaaltochten door de literatuur maken de afstand tot hun dagelijkse ervaring alleen maar groter. In <span class="Cursief">De gewichtlozen</span> ziet de ik-persoon op een gegeven moment het spook van Owen zitten in een metro die parallel aan haar metrostel rijdt. Het boek begint dan ook met een disclaimer uit de Kabbala: ‘Wees voorzichtig! Wie doet alsof hij een geest is, wordt er vanzelf een.’</p>
<p class="tekst"><q class="pull-left">Als ik doorvraag, onderbreekt ze me: ‘Ehm, dit is een heel persoonlijk interview. Zal ik maar meteen op de bank gaan liggen?’’</q>Ondanks Luiselli’s eerdere bezwaren kan ik het niet laten om dit op haar persoonlijke leven te betrekken. Vanwege de diplomatieke carrière van haar vader (die in zekere zin verbannen was omdat hij kritiek op het toenmalige Mexicaanse regime uitte), moest Luiselli om de paar jaar verhuizen en had zo nooit een vaste thuisbasis. Ook als literatuurwetenschapper en schrijver is ze nooit echt ‘in de wereld’. Ze erkent dat ze zich moeilijk aan een vaste plek kan hechten: ‘Ik ben bang voor vastigheid, maar ik werk eraan. Ik woon nu vijf jaar in Harlem met mijn gezin – ik heb nog nooit zo lang op een plek gewoond. Dat bevalt goed. Ik hou van het gezinsleven, van het gevoel dat je een leeuwentroep bent.’ Dan bedenkt ze zich: ‘Ik zeg nu wel dat ik al die tijd in Harlem was, maar als ik aan het schrijven ben, bevind ik me in Arizona, of in een trein in Mexico… Dat is acht uur van mijn dag, en dan zijn er nog de momenten waarop ik alleen al aan mijn werk <span class="Cursief">denk.</span> Eigenlijk ben ik vaker daar dan in mijn huis. Ik vraag me soms af of dat invloed heeft op mijn relaties. Hebben mijn kinderen door dat ik er niet helemaal ben, merken mijn vrienden dat ze soms met een hologram staan te praten?’</p>
<h5>Feuilleton</h5>
<p class="tekst">‘Soms vraag ik me af of ik te vroeg getrouwd ben,’ zegt ze. ‘Maar er is geen middenweg als het op relaties aankomt, die is er echt niet. Het is geen toeval dat veel van mijn personages uiteindelijk scheiden. Zo kan ik de fantasie van onthechting beleven, en tegelijk van de schoonheid van mijn leeuwengroep genieten. En gelukkig is mijn man ook schrijver, die begrijpt het verschil tussen een boek en een wens.’</p>
<p class="tekst">Als ik doorvraag, onderbreekt ze me: ‘Ehm, dit is een heel persoonlijk interview. Zal ik maar meteen op de bank gaan liggen?’ Ze wijst naar een bankje op de Noordwal, waar we inmiddels zijn aangekomen. We lachen, maar ik begrijp dat ze met haar grapje weer wat afstand wil creëren en bied meteen mijn excuses aan. ‘Nee,’ zegt ze, ‘het is prima, het is goed voor het gesprek. Ik heb me opengesteld, wat ik normaal niet doe in deze mate, maar ik hoop wel dat je in het uiteindelijke interview de persoonlijke details erbuiten laat. Je lijkt me een verstandig persoon, je weet wel wat je eruit moet laten.’ Ik knik.</p>
<p class="tekst">We kijken uit over het IJ. Ergens achter ons ligt het volkswijkje waar ik woon, in de jaren twintig gebouwd voor de havenarbeiders. Het doet me denken aan Luiselli’s tweede roman, <span class="Cursief">De geschiedenis van mijn tanden</span> (2015). Dit boek ontstond toen Luiselli werd gevraagd om iets te schrijven voor een kunsttentoonstelling die naast een sapfabriek in Mexico-Stad plaatsvond. Ze besloot om een feuilleton voor de medewerkers van de fabriek te beginnen, in de traditie van Charles Dickens. Op die manier wilde ze de kloof tussen de zelfbenoemde hoge kunst en de arbeiders verkleinen. Maar verwarrend genoeg hield Luiselli zelf haar afstand: ze schreef de hoofdstukken vanuit New York (onder een mannelijk pseudoniem) en liet ze telkens door een medewerker voorlezen.</p>
<p class="tekst">De reacties van het sapfabriek-leesclubje werden opgenomen en naar haar gestuurd, waarop zij hun anekdotes en persoonlijkheden in het verhaal verwerkte, terwijl ze met Google Street View de buurt verkende. Het leidde tot een boek over Snelweg, de megalomane veilingmeester die de tanden van beroemde schrijvers verkoopt.<br />
Luiselli is nog steeds blij met de roman, waarvoor ze de prestigieuze LA Times Book Prize won. Maar buiten de arbeiders in de sapfabriek zullen niet veel mensen uit de lagere middenklasse het lezen: in die zin is de opzet niet geslaagd. ‘Dat vind ik zo jammer. Ik hoop echt dat dat gaat veranderen. Als er vroeger een nieuw hoofdstuk van Dickens af was, stonden mensen in de haven van New York er massaal voor in de rij. Nu is de literatuur een compleet geïsoleerde markt geworden. We praten tegen onszelf.’<br />
Ik denk aan wat ze eerder zei: het is steeds moeilijker om contact te maken, vind je ook niet?</p>
<h5>Volledige toestemming</h5>
<p class="tekst">Aan de overkant ligt een enorm cruiseschip aan wal. Voor ons varen vrachtschepen en plezierboten voorbij. De zon schijnt volop. Valeria Luiselli denkt aan haar nieuwe roman. Het idee ontstond toen ze vorig jaar bij de rechtbank begon te werken als vertaler voor minderjarige immigranten. De kinderen vertelden haar in het Spaans hun verhaal en Luiselli vertaalde het zodat een advocaat kon bepalen of ze een kans maakten op een verblijfsvergunning. Tegelijk ging ze met haar gezin op een roadtrip naar Arizona, vlakbij de Mexicaanse grens, in afwachting van hun eigen <span class="Cursief">green card</span>. Het is niet vreemd dat ze sympathie voelt voor immigranten, die in een tussenwereld leven en weinig om grenzen geven. Zoals ze schrijft in het essay dat aan de roman voorafging (verschenen in <span class="Cursief">De Gids</span>):</p>
<p><span class="Cursief">De kinderverhalen zijn altijd te veel verhaspeld, gestameld en versplinterd om er nog een lopend verhaal van te maken. Het probleem met hun verhalen is dat ze geen begin, geen midden en geen einde hebben.’</span></p>
<p>Dit soort thema’s komen samen in de retoriek van politici als Donald Trump, die voortdurend afgeeft op met name Mexicaanse immigranten en de elite. We leven in een tijd van diepe kloven. Tussen de elite en het volk, tussen immigrant en inwoner. Ironisch genoeg zou kunst door het vertellen van verhalen de angst voor de groep aan de overkant kunnen verminderen, maar heeft het zelf een te elitair karakter gekregen. Valeria Luiselli worstelt met haar eigen afstanden, maar is tegelijk bij uitstek iemand die iedereen op een heldere manier, met humor en een charmant accent, kan uitleggen waarom grenzen er niet toe doen. Ze is iemand die je hoop geeft.</p>
<p>We zijn terug in het hotel, in het theekamertje waar ik haar een paar uur eerder zenuwachtig de hand schudde. Ik vraag haar wat ze van de fietstocht heeft gevonden.<br />
Luiselli zegt: ‘Ik moet nu echt gaan. Maar ik geef je volledige toestemming om alles te verzinnen.’</p>


Op de pont met Valeria Luiselli: ‘Ik gebruik mijn leven schaamteloos’

<div class="lead">Is het erg om naar internetporno te kijken? Kan iemand van vlees en bloed er tegenop? Een zelfonderzoek.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Ik liep op mijn tenen de trap af. In de woonkamer zette ik de televisie aan en dempte direct het volume. Ik zapte snel naar het juiste kanaal, met een gierende spanning in mijn onderbuik. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Daar zag ik eindelijk de prachtige naakte vrouwenlichamen waar ik de hele dag van droomde. Na afloop schakelde ik terug naar Nederland 1, om te voorkomen dat mijn vader de volgende dag bij het aanzetten van de televisie direct op FOX of SBS6 terecht zou komen. Ik sloop naar boven en viel volmaakt gelukkig in slaap.</p>
<p>Het was eind jaren negentig, ik was dertien jaar. De porno was nog soft en moeilijk te verkrijgen. De beschikbare seksblaadjes, -programma’s en -films voelden als goede vrienden die me troost boden tijdens de verwarrende puberteit, met een gevoel dat zich nergens mee liet vergelijken. Ik had iets opwindends ontdekt aan een onopvallend ding dat ik jarenlang bij me had gedragen, alsof je het vloerzeil uit je huis sloopt en een prachtige houten vloer aantreft.</p>
<p><b>Dertig seconden</b></p>
<p>Mijn seksuele ontwikkeling is altijd verbonden geweest met porno. Als jongetje van acht las ik samen met een vriendje de moppen in de Playboys van mijn vader. Bij een ander vriendje thuis ontdekten we seksvarianten van bekende stripseries. Lucky Luke was ‘de man die sneller komt dan zijn schaduw’ (ik snap nog steeds niet waarom dat een aanbeveling is), Obelix droeg zijn enorme penis als een menhir op zijn rug en Kuifje werd bevredigd door een luid zingende Bianca Castafiore.</p>
<p>Naarmate ik ouder werd, nam mijn behoefte aan bewegende beelden toe. Eerst behielden deze het geil-maar-grappige karakter van de strips. Een favoriete softpornoprogramma was Sex Court, waarin stellen hun seksuele geschil aan Judge Julie voorlegden. Meest­al ontaardde de zitting in een orgie waaraan ook de in sm-kleding gehulde rechter, de verslaggever en het publiek gretig deelnamen.</p>
<p>Internetporno werd steeds makkelijker te vinden. Met downloadprogramma’s als Kazaa kon je zoektermen als ‘ass’ of ‘cheerleader’ invoeren en lange filmpjes van het web halen. Deze methode bracht je geilheid in een slopend gevecht met je geduld, en de inhoud was een verrassing. Soms kreeg je de meest extreme seks te zien en deed je de computer misselijk uit.</p>
<p>De komst van streaming porno bood soelaas. De filmpjes stonden voor je klaar met een duidelijk screenshot van de inhoud en laadden op de pagina terwijl je keek. Je kon eenvoudig selecteren op je eigen smaak. Het enige probleem van deze vroege streamingsites als Tom­mys Bookmarks was dat ze linkten naar de gratis voorbeeldfilmpjes van pornosites, die meestal slechts dertig seconden duurden. Je moest dus heel snel zijn, of met verschillende puzzelstukjes het originele filmpje in elkaar zetten.</p>
<p>Tijdens mijn studie kwamen eindelijk de YouTube-varianten van dit soort sites op, zoals YouPorn, AskJolene en mijn eigen favoriet XVideos. Nu had internetporno zijn hoogtepunt bereikt: lange, gratis filmpjes in een enorme variëteit. Als je met je muis over het screenshot ging, zag je in een korte diavoorstelling van vijf plaatjes de inhoud van de scène, wat het screeningsproces nog meer vereenvoudigde. Daarna kon je eenvoudig door de video scrollen naar de delen die je het meest interesseerden. Beter dan dit kon het niet worden.</p>
<p><b>Mijn man is niet thuis</b></p>
<p>Ik heb porno gedurende deze jaren vaak verdedigd, zoals een goede vriend betaamt. De kritiek van journalisten en politici op ‘de seksualisering van de samenleving’ nam toe, met internetporno als grootste zondebok. In februari nog probeerde de regering van IJsland seks op internet te censureren, in maart deed de EU een vergelijkbaar voorstel. De bekende acteur Joseph Gordon-Levitt schreef en regisseerde de later dit jaar te verschijnen <a href="http://www.imdb.com/title/tt2229499/">film Don Jon</a>, waarin hij een pornoverslaafde speelt. Conservatieve media in Engeland voeren campagne tegen de porno-industrie en beschuldigen het genre van medeplichtigheid aan verkrachtingen.</p>
<p>Ik zag dit soort paniek vooral als angst voor het onbekende, een tuttige reactie van christelijke moraalridders. Dankzij porno had ik mijn eigen seksuele voorkeuren juist ontwikkeld, en ik kon prima bepalen waar ik de grens trok. Ik hield niet van vrouwonvriendelijke seksfilmpjes en selecteerde keurig die waarin zich een gelijkwaardiger scenario voltrok (van het type ‘Mijn man is niet thuis, meneer de pizzakoerier…’). Ik belandde vaak genoeg met echte meisjes in bed, en handelde dan gewoon op gevoel. Maar ook bij de mannen die extremere fetisjen opzochten, leidden hun driften slechts tot zelfbevrediging. Dat was misschien wel het probleem, dat masturbatie nog altijd tot iets buiten het seksleven gerekend werd, een soort pseudoseks. Terwijl jongeren hier juist hun seksuele identiteit konden ontdekken en dingen op zichzelf konden uitproberen in plaats van op elkaar.</p>
<p><b>Onzichtbare epidemie</b></p>
<p>Mijn pornogebruik werd een principekwestie. Ik wiste mijn zoekgeschiedenis niet langer en sprak openlijk met vrienden over favoriete sites en actrices. Er moest een taboe doorbroken worden, en dus deed ik er zo normaal mogelijk over. Maar stiekem was ik toch doorgeschoten. Ik had mijn pornogenot in de loop der jaren geoptimaliseerd. Ik had favoriete genres en actrices. Ik had altijd gezegd dat seks met een meisje ‘natuurlijk veel fijner’ was dan masturbatie met porno. Maar was dat nog wel echt zo? Intimiteit kon je niet faken, maar met een echt persoon was het ook vaak ongemakkelijk. Er ging niets boven goede seks met iemand van wie je houdt, maar masturbatie was veel beter dan slechte seks. Bo­ven­dien merkte ik toen ik een vriendin kreeg dat in bed mijn gedachten afdwaalden als het me niet lukte om klaar te komen. Naar porno. Wanneer ik later door de filmpjes klikte, dacht ik: dit is oneerlijk. Hoe kan een vrouw van vlees en bloed hier ooit tegenop?</p>
<p>Mijn bange vermoedens werden bevestigd door een YouTube-filmpje: <a href="http://www.youtube.com/watch?v=wSF82AwSDiU">een lezing uit 2012 op een TEDx-conferentie</a> in Glasgow. De Ame­rikaanse fysioloog Gary Wilson betoogde hierin dat veel meer mannen aan internetporno verslaafd zijn dan we denken. De meeste jongens komen nu rond hun tiende voor het eerst met porno in aanraking, bijna alle jongvolwassenen hebben wel eens porno gezien – het is moeilijk te onderzoeken, omdat er nauwelijks controlegroepen van niet-pornogebruikers te vormen zijn. Als het gebruik toeneemt, worden de hersens van een man seksueel geprikkeld op een manier die zijn historische gelijke niet kent. Onze voortplantingsdrift wordt hernieuwd bij contact met een nieuwe partner, maar op internet zijn zoveel vrouwen met wie je denkbeeldig seks kunt hebben, dat je brein telkens een nieuwe paringsdans begint.</p>
<p>Het gevolg is eerst: extase. Je hersens maken de geluksstof dopamine aan, een soort evolutionaire beloning voor je voortplanting. Maar langzaamaan past je brein zich aan de voortdurende stimulatie aan en neemt de extase af. Je hebt meer porno nodig om het gevoel terug te krijgen, en de dagelijkse realiteit wordt minder interessant. Uit hersenscans blijkt dat alle verslaafden minder plezier halen uit normale handelingen dan niet-verslaafden. Bij pornogebruikers kan dit tot erectiestoornissen leiden. Deze impotentie is geen fysiek of psychologisch probleem, maar neurologisch. Het brein kan niet meer gewone seksuele handelingen met echte mensen reguleren en belonen, omdat het gericht is op de circuits van extreme pornostimulatie. Wilson denkt dat er een enorme, onzichtbare epidemie gaande is.</p>
<p><b>Huwelijksboodschap</b></p>
<p>Ik schrok me kapot. Wilson benoemde precies waar ik me zorgen over maakte en legde uit dat ik me op het pad naar impotentie bevond. Ik overwoog te stoppen met porno – bij de meeste verslavingen verdwijnen de circuits na twee tot drie maanden van onthouding uit het brein.</p>
<p>Later groeide mijn scepsis. Wilson benadrukt een standpunt dat ik niet deel: soloseks is geen seks, want echte seks draait om genegenheid, aanraking, et cetera. De gelukkige foto’s van Wilson en zijn vrouw op de knullig vormgegeven website van zijn beweging (<a href="yourbrainonporn.com">yourbrainonporn.com</a>) stralen dezelfde conservatieve huwelijksboodschap uit. Ik vind bijna geen referenties voor hem, behalve wat artikelen in het populairwetenschappelijke Psychology Today. De onderzoeken die hij citeert maken deel uit van een onderzoeksveld dat nog in de kinderschoenen staat. En verslaving is hip. Alles wordt tegenwoordig tot ‘de grootste onopgemerkte verslaving van onze tijd’ gebombardeerd: Facebook, sporten, suiker, werk, nieuws. Maar kun je ooit met al je verslavingen stoppen? Hoort verslaving niet een beetje bij de moderne mens? In dit soort stop-met-de-verslaving-taal schuilt een groter gevaar dan deze kleine neuroses zelf: de illusie van perfectie.</p>
<p>Toch: als mijn gewoontes echt zo onschuldig waren, dan kon ik toch wel stoppen om te kijken wat voor effect het zou hebben? Ik kon het toch best een paar maanden volhouden? Dus stopte ik, twee weken geleden. Het is nu al moeilijk. Ik kan me soms niet op mijn werk concentreren en het valt me meer dan ooit op hoeveel seks ik om me heen zie op billboards, in de bioscoop en in de ogen van meisjes in de tram. Het is frustrerend, maar ergens heb ik die frustratie ook gemist. Er giert een prettige spanning door mijn onderbuik. Ik kan nu al niet wachten tot ik over drie maanden zachtjes naast mijn vriendin uit bed rol, naar mijn laptop loop en alles weer van voor af aan begint.</p>
</p></div>
