Ook links wint

Links wint wel

Verhaal van de Week

De techlobby regeert

Nieuws

Repressie in Marokko

Reportage

Waar vechten we voor?

Teun van de Keuken

Van foodblog tot verzetskrant

Werken loont niet

Hans Against the Machine

Secretaris-generaal

Gezocht

Totaal boycot op Israël?

Debat

<p>Den Haag worstelt niet alleen met het geweld rond azc’s, maar ook met het aandeel dat politici hebben in het aanwakkeren van de onrust. Reden voor PRO-leider Jesse Klaver om dinsdag in de Kamer een debat aan te vragen over ‘de normalisering van geweld’. Hij wil dat de Tweede Kamer zich daar als geheel tegen uitspreekt.</p>
<p>Maar dan stapt PVV-leider Wilders plotseling naar voren voor een ‘principieel’ punt. ‘Wij zijn Kamerleden en wij controleren het kabinet’, zegt hij. En debatteren over &#8216;uitspraken van collega’s’ vindt hij ongepast. Hij krijgt bijval van JA21, Groep Markuszower, FvD en Mona Keijzer. En zelfs VVD-Kamerlid Ulysse Ellian deelt de redenering van Wilders. Als er een grens wordt overschreden, zegt hij, ‘horen we dat van het Openbaar Ministerie’.</p>
<p>Klavers verzoek komt niet uit de lucht vallen. De voorbije weken wordt het land geplaagd door asielrellen, de brandstichting bij de noodopvang in Loosdrecht en de vuurwerkbom bij het partijkantoor van D66. Meerdere Kamerleden reisden af naar verschillende asielprotesten in het land, om begrip te tonen voor de woede en het verzet te steunen tegen de uitvoering van de democratisch tot stand gekomen spreidingswet. En dan zegt Gidi Markuszower bij platform Left Laser dat hij Palestijnse vluchtelingen wil weren uit Nederland, ‘desnoods met geweld’.</p>
<p>De vraag wie politici bij de les moet houden als ze uit de bocht vliegen, is al langer onderwerp van discussie. ‘Traditioneel is in ons politieke systeem het kabinet heel terughoudend met de bemoeienis met gekozen politici’, zei Hugo de Jonge (CDA) in 2024, toen demissionair minister van Binnenlandse Zaken. ‘Dat heeft een heel goede reden’, vervolgt hij, ‘namelijk dat de Kamer de regering controleert en niet andersom.’ Aan Kamerleden de taak om ‘de norm te bepalen’.</p>
<p>Maar als de democratie niet met het woord verdedigd mag worden, hoe dan wel?</p>
<p>Wie niet normeert, normaliseert. En als democratische waarden sneuvelen, ligt er dan niet juist een taak voor de hele politiek én dus ook het kabinet om de grens te trekken?</p>
<p class="p1">
<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div></p>
<h5>morele grens</h5>
<p>Maar zo’n morele grens trekken én vasthouden, blijkt voor politici ingewikkeld. Voormalig premier Jan-Peter Balkenende (CDA) belegde in 2008 nog een hele persconferentie op televisie toen Wilders zijn online film <em>Fitna</em> uitbracht. Passages uit de koran bracht hij rechtstreeks  in verband met terreuraanslagen zoals op 9/11 in New York. Balkenende nam er stellig afstand van, namens het hele kabinet. Twee jaar later leek de grens vervaagd toen Wilders in één klap dertien zetels behaalde, en het CDA alsnog met de VVD in een gedoogcoalitie met de PVV stapte.</p>
<p>Even was er genormeerd, maar die norm bleek niet bestand tegen de electorale kracht van Wilders en de bereidheid binnen het CDA om daar – ondanks een verhit partijcongres – toch voor te zwichten.</p>
<blockquote><p>Rutte (VVD) wilde het daarom anders doen en besloot om zo min mogelijk te reageren op ‘elk rood stuk vlees’ van Wilders</p></blockquote>
<p>Balkenendes opvolger Mark Rutte (VVD) wilde het daarom anders doen en besloot om zo min mogelijk te reageren op ‘elk rood stuk vlees’ van Wilders, zoals hij dat noemde. Dick Schoof deed daar nog een schep bovenop; de partijloze premier van ’s lands eerste PVV-kabinet wilde überhaupt geen Kamerleden ‘recenseren’, hoeveel vragen er ook kwamen van politici en journalisten.</p>
<p>Het kabinet-Jetten lijkt nu moeite te hebben die ingeslagen weg te verlaten. Ook Jetten heeft weinig trek om politici als Lidewij de Vos, Gidi Markuszower en Mona Keijzer te veroordelen vanwege hun steun aan de asielprotesten.</p>
<p>Ten aanzien van de uitspraken van Markuszower over geweld tegen Palestijnse vluchtelingen probeerde Jetten aanvankelijk een streep in het zand te zetten. De premier wilde dat hij zijn woorden zou terugnemen. Maar hoe ingewikkeld het voor Jetten is om die eis vol te houden, bleek een paar dagen later. Markuszower nam zijn woorden niet terug. Hij noemde ze alleen ‘onhandig’ en klaagde over de ‘demonisering’ van rechtse politici. Pas vier dagen later deed hij dat wel bij <em>RTL Nieuws</em>. Hij had het anders bedoeld, zei hij en had het woord geweld ‘niet in de mond moeten nemen’. Daarmee lijkt de kous voorlopig af.</p>
<p>Wat de kwestie laat zien, is dat de norm bewaken botst met de noodzaak voor het kabinet om meerderheden te vinden. De Algemene Rekenkamer meldde deze week dat het kabinet Schoof zo weinig voor elkaar kreeg, dat er sprake is van een ‘verloren jaar’ op zo ongeveer elk groot beleidsdossier. Wil Jetten de stilstand doorbreken van het vorige kabinet, dan heeft Jetten Markuszower en zijn zeven zetels nodig.</p>
<p>‘Om grip op migratie te krijgen heb ik alle partijen nodig’, verwoordde asielminister Bart van den Brink (CDA) het deze week tegenover SBS6. ‘Dus ik kijk zo min mogelijk naar de achtergrond van een partij.’</p>
<h5>partijverbod</h5>
<p>Als het normeren met woorden niet lukt, blijft er nog één weg open om politici die de democratie bedreigen een halt toe te roepen: de wet. Maar ook daar hapert het. Op dit moment kunnen partijen alleen met een beroep op de ‘openbare orde’ verboden worden. Maar een verruiming van die wet, waardoor ook partijen die de democratie bedreigen verboden kunnen worden, laat al jaren op zich wachten.</p>
<p>In het verleden lukte het wel om partijen te verbieden. Zo zette midden in de Tweede Wereldoorlog de Nederlandse regering in ballingschap een streep door het bestaansrecht van de NSB. En eind jaren negentig kwam er een verbod voor de Centrumpartij van Hans Janmaat, dit keer via de rechter.</p>
<p>De wens tot verruiming van die wet stamt uit 2006. Toen al wilde een aantal denkers en politici partijen weren die de democratie omver wilden werpen. Opvallend genoeg waren dat destijds vooral politici op de rechterflank. Joost Eerdmans, nu voorman van JA21 en toen Kamerlid voor de LPF, stelde in die tijd Kamervragen over het partijverbod, mede uit angst voor de opkomst van islamistische partijen die de sharia zouden invoeren. Geert Wilders, dan al voor zichzelf begonnen, diende met de LPF zelfs een motie in om partijen te laten verbieden ‘wanneer hun doelstellingen onvermijdelijk tot strafbare feiten’ leiden of ‘onze democratische rechtsorde terzijde schuiven’.</p>
<blockquote><p>Met de invoering van de wet wil het niet vlotten</p></blockquote>
<p>Dat enthousiasme lijkt inmiddels wat bekoeld. Joost Eerdmans moet op de gang in de Tweede Kamer even goed graven in zijn geheugen. ‘Ah. Ja. Het partijverbod. Dat is een ingewikkelde.’ Of er een extra verbod moet komen, betwijfelt hij. Is het gevaar voor shariapartijen dan geweken? ‘Ja. Ik denk dat dat wel iets minder is geworden.’<br />
En partijen die nu wel vóór zo’n verbod voelen, geloofden er toen niet in. ‘Ik sta een democratie voor van zelfreiniging en debat’, vond D66-Kamerlid Boris van der Ham destijds, gesteund door Jeroen Dijsselbloem van de PvdA.</p>
<p>In 2018 werd de discussie weer actueel toen een staatscommissie onder leiding van Johan Remkes pleitte voor extra verdedigingsmiddelen. Op de kaft van haar rapport prijkte de stormvloedkering in Zeeland, die ‘de noodzaak van het verhogen van de dijken rondom onze democratische rechtsstaat verbeeldt’. De commissie adviseerde de oprichting van een constitutioneel en de invoering van het referendum. Maar voor de bescherming van de democratie van binnenuit pleitte Remkes voor een apart partijverbod, dat als ‘uiterste middel’ kon worden opgelegd door de hoogste rechter.</p>
<p>Met de invoering van de wet wil het ondertussen niet vlotten. De wet waar het verbod onderdeel van is, wordt jaar na jaar uitgesteld – onlangs weer naar 1 januari 2028 – vanwege een ‘onvolkomenheid’ over de financiering van politieke partijen. Vorig jaar zomer bleek tijdens de raadpleging van deskundigen, eens te meer hoe ingewikkeld het regelen van zo’n verbod eigenlijk is.</p>
<p>Want wanneer is een partij een democratisch gevaar?</p>
<p>Volgens het wetsvoorstel komen partijen in aanmerking die een ‘daadwerkelijke en ernstige bedreiging’ vormen voor ‘de grondbeginselen van de democratische rechtsstaat’ zoals de grondrechten. Maar niet elke wijziging van een grondwet is per definitie ondemocratisch. Over wat ‘democratisch’ is, lopen de meningen bovendien uiteen.</p>
<h5>Democratische geest</h5>
<p>Begin deze week kreeg een aanvullend plan van D66-Kamerlid Joost Sneller ook kritiek van de Raad van State. Met een amendement op de wet wil hij regelen dat partijen intern ook democratisch moeten zijn én een minimumaantal leden hebben. Politiek gevoelig, want de eenmanspartij van Wilders zou daarmee geweerd worden bij de stembus. Is dat wel proportioneel, vraagt de Raad zich af.</p>
<p>Een dag later op zijn kantoor blijkt Joost Sneller niet uit het veld geslagen. ‘Ze hebben fundamentele kritiek’, geeft hij toe, ‘daar moeten we goed naar kijken.’ Maar hij verwelkomt het advies, al is hij het met sommige punten niet eens. Dan tovert hij op zijn telefoon een lijstje tevoorschijn met daarop de partijen waarvan hij de meeste hoop heeft op steun. Naast zijn eigen partij zijn dat PRO, CDA, ChristenUnie, Partij voor de Dieren, Volt én Markuszower. Een krappe meerderheid van 78 zetels, als de VVD niet omgaat. Hij kan alle steun gebruiken.</p>
<blockquote><p>Partijverboden en instituties zijn op zichzelf onvoldoende</p></blockquote>
<p>Of de plannen van Sneller het halen, moet nog blijken.</p>
<p>Maar ook los daarvan is de vraag of dergelijke wettelijke maatregelen überhaupt effectief zijn. In Frankrijk mag Marine Le Pen weliswaar niet meer meedoen aan de presidentsverkiezingen, maar haar partijgenoot Jordan Bardella wel. Het Vlaams Blok werd in België verboden, maar ging doodleuk verder als Vlaams Belang.</p>
<p>‘Je hebt uiteindelijk ook nodig dat de democratische geest ook onder de bevolking leeft. Die moet je onderhouden’, zegt Ruud Koole, emeritus hoogleraar Politieke wetenschappen, voormalig lid van de staatscommissie en lange tijd senator voor de PvdA. ‘Daar ligt een heel grote verantwoordelijkheid bij politici. Die moeten een voorbeeld geven.’</p>
<p>Partijverboden en instituties zijn uiteindelijk op zichzelf onvoldoende, zegt hij, ‘als het idee dat we dingen samen moeten oplossen op een democratische manier niet in de houding zit van én de politici én van de burgers’.</p>
<p>Precies dat, het bewaken van de ‘democratische geest’, via ‘zelfreiniging en debat’ is donderdag toch op de valreep uitgesteld. Klavers voorstel om te praten over ‘het normaliseren van geweld in politiek en samenleving’ moet wachten tot volgende week dinsdag, door het uitlopen van een debat over strengere terugkeerprocedures en vreemdelingendetentie. Even moet het gesprek over de democratische normen weer wijken voor de asieldiscussie.</p>
<p>Maar volgende week is het er dan echt en moet blijken hoe de democratie zich verdedigt tegen zichzelf.</p>


Joost Bekendam

Kabinet-Jetten krijgt geen grip op extreemrechts

Politiek

<p>De wittebroodsweken van de coalitie zijn voorbij. Deze week bestaat het coalitieakkoord precies honderd dagen, maar in de peilingen zakt het vertrouwen weg.</p>
<p>Nog maar 26 procent van de kiezers heeft vertrouwen in kabinet-Jetten, zo bleek bij de laatste peiling van <em>EenVandaag</em>. En dat gebrek aan vertrouwen strekt zich zelfs uit tot de achterban van de regeringspartijen. Bij D66 en CDA is het vertrouwen binnen twee maanden licht gedaald – tot respectievelijk 74 en 57 procent – maar onder de achterban van de VVD heeft nog slechts eenderde geloof in het kunnen van dit kabinet. En dat in de week waarin het Centraal Bureau voor de Statistiek meldde dat het vertrouwen in de politiek als geheel naar een ‘historisch dieptepunt’ is afgezakt.</p>
<p>‘Ik heb niet eerder gezien dat coalitiekiezers zo snel, zo negatief oordelen over een kabinet waar hun eigen partij in zit’, zegt Joyce Boverhuis, opiniepeiler van <em>EenVandaag</em>. ‘Vooral VVD-kiezers zien veel te weinig resultaat en hebben weinig vertrouwen in een minderheidskabinet.’</p>
<blockquote><p>Het najagen van de gunst van de<em> eigen kiezer</em> heeft de politiek op dit dieptepunt gebracht</p></blockquote>
<p>Wat de peiling laat zien, is dat regeringspartijen vooral het belang van de eigen achterban vooropstellen. Dat klinkt democratisch en sympathiek, maar het is juist dat najagen van de gunst van de<em> eigen kiezer</em> die de politiek op dit dieptepunt heeft gebracht<span style="font-weight: 400;">.</span></p>
<h5>Hoge verwachtingen</h5>
<p>Hoe anders was dat rond verkiezingsdag en de eerste weken erna. Met handige tv-optredens, empathie voor afgehaakte kiezers, beloftes over ‘tien nieuwe steden’ en gewapper met Nederlandse vlaggetjes, kreeg Jetten de wind in de zeilen en de vibe mee. Met een flitsformatie en de frisse zin om ‘doorbraken’ te forceren hoopte hij dat die positieve sfeer zou blijven hangen. De optimistische campagneleus <em>Het kan wél</em> veranderde zo in kabinetsmotto <em>Aan de slag</em>.</p>
<p>Want niet alleen voor de campagne, maar ook voor het slagen van zijn kabinet vond Jetten ‘de vibe’ heel belangrijk, zo zei hij kort na de presentatie van zijn coalitieakkoord. Hij benadrukte het contrast met zijn voorganger. ‘Als je een lamgeslagen kabinet hebt zoals we de afgelopen anderhalf jaar hebben gezien, dan kan de Kamer hier op zijn kop gaan staan, maar gebeurt er niks.’</p>
<p>En toch is de gunstige electorale wind inmiddels gekeerd. De coalitie worstelt met de eigen plannen voor de AOW, de oorlog in Iran en de gestegen olieprijzen, oplaaiende onrust over de asielopvang, tegenvallers in de begroting en sinds deze week: onenigheid over de hypotheekrenteaftrek.</p>
<blockquote><p>Hard beloftes bleken aantrekkelijk in de campagne, maar besturen vergt geduld</p></blockquote>
<p>VVD-leider Yeşilgöz beloofde aan die aftrek niet te morrelen, maar dinsdag nam de Tweede Kamer toch een motie aan die een indirecte verruiming van de hypotheekaftrek blokkeerde. Opvallend genoeg met de steun van coalitiepartijen D66 en CDA. En dan blijkt er deze week ook nog een ambtelijk rapport te liggen dat wijzigingen aan de regeling warm aanbeveelt omdat er anders een groot gat valt in de begroting. Na 2031 zou namelijk niet meer goed zijn na te gaan of bepaalde groepen nog wel recht hebben op renteaftrek, meldt <em>De Telegraaf</em>.</p>
<p>Zo dreigt de vibe, door de te hooggespannen verwachtingen, als een boemerang terug te vliegen naar Jetten en zijn kabinet. Vlotte taal en harde beloftes bleken aantrekkelijk in de campagne, maar besturen en het bereiken van echte doorbraken vergt geduld, een aanpak voor de lange termijn en ingewikkelde compromissen die vaak niet (snel) door één partij of politicus te claimen zijn.</p>
<p>Niet echt lekker campagnemateriaal om de vibe in leven te houden.</p>
<h5>campagnepolitiek</h5>
<p>En precies daar zit de groef waar het kabinet en misschien de hele politiek in vast zit. De aanhoudende jacht op kiezers heeft de laatste jaren een nieuw soort politiek doen ontstaan. Campagnepolitiek, die vooral draait om strijd met tegenstanders, grote beloftes en het bedienen van de eigen achterban. Je zou bijna zeggen: de eigen kiezer eerst.</p>
<p>‘Mijn verantwoordelijkheid is niet naar de NCTV [Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, red.] maar naar mijn kiezers’, zei PVV-leider Geert Wilders bijvoorbeeld, toen hij werd gevraagd naar een NCTV-rapport dat waarschuwt voor het taalgebruik van politici. En ook bij het opblazen van zijn eigen kabinet wees Wilders op het belang van zijn achterban. ‘Mijn kiezers wilden vooral een omwenteling als het gaat om asiel en migratie’, vertelde hij in het parlement. ‘Als je ziet dat dat niet lukt, als je ziet dat je wordt tegengewerkt, kan je twee dingen doen: je kan blijven zitten (…) of je kan het lef hebben om je rug recht te houden.’</p>
<p>Die opvatting over democratie lijkt goed te passen binnen de definitie van de Oostenrijkse econoom Joseph Schumpeter (1883-1950). Volgens hem is democratie een ‘institutioneel arrangement’ waarbij het volk de macht krijgt om te beslissen via een ‘competitieve strijd’ om stemmen. Democratie als een systeem van strijd dus en niet als gemeenschap die ook in zijn houding democratisch moet zijn of democratische waarden hoog moet houden.</p>
<p>In tegenstelling tot dictaturen die worden gekenmerkt door een ‘politiek van vijandschap’, zijn democratieën een ‘politiek van vriendschap’, zei voormalig minister van Justitie Ernst Hirsch Ballin (CDA) deze week tijdens een lezing in Tilburg ter ere van senator Willem Witteveen (PvdA), die omkwam bij de aanslag op de MH17. Hij wees daarbij op artikel 50 uit de Grondwet. ‘De Staten-Generaal vertegenwoordigen het gehele Nederlandse volk.’</p>
<h5>Algemeen belang</h5>
<p>‘Dat artikel wordt op verschillende manieren uitgelegd’, benadrukt Hirsch Ballin na afloop van de lezing: ‘In de ene lezing behartigt ieder van de gekozen volksvertegenwoordigers de belangen van de eigen kiezers. In de andere lezing – en daar ben ik voorstander van – vertegenwoordigen zij samen de belangen van het hele volk. Dit betekent dat het algemeen belang voor de hele volksvertegenwoordiging leidend moet zijn, ook als men daarover verschillende opvattingen heeft.’</p>
<p>Daarmee sluit hij aan bij ideeën over de democratie van verlichtingsdenker Montesquieu, die stelde dat de democratie niet kan zonder de ‘deugd’. Behoorde in een monarchie de koning te letten op het algemeen belang, in een democratie moeten burgers dat zelf doen en niet het eigenbelang boven dat van anderen plaatsen.</p>
<p>‘Wanneer deze deugd verdwijnt’, schreef Montesquieu, ‘neemt de ambitie haar intrek in de harten die er ontvankelijk voor zijn, en maakt hebzucht zich meester van iedereen.’ Van de kracht van de republiek ‘resteert niets dan de macht van enkele burgers en de losbandigheid van allen’.</p>
<blockquote><p>Het besef dat niet alles kan, en dat besturen ook gepaard gaat met pijnlijke keuzes, is helemaal verdwenen</p></blockquote>
<p>Ook uit ons eigen bestuurlijke verleden blijkt hoe inspelen op de gevoelens van het moment leidt tot kortetermijnpolitiek en het vermogen beperkt om keuzes te maken waar de achterban (op de korte termijn) last van zou kunnen hebben. Zo is er onvoldoende geïnvesteerd in het elektriciteitsnet, want dat kostte geld. Is de asielopvang wegbezuinigd, waardoor er nu een totale opvangcrisis is ontstaan. Is er keihard op defensie bezuinigd, en het kost nu de grootst mogelijke moeite de boel weer op te bouwen.</p>
<p>Het besef dat niet alles kan, en dat besturen ook gepaard gaat met pijnlijke keuzes, is door de campagnepolitiek helemaal naar de achtergrond verdwenen. Politici zitten zo gevangen in een race om het uiterste te beloven aan de kiezer. Maar daardoor ontbreekt soms de ruimte om een beweging te maken en een concessie te doen. Ook als een wens gewoon niet houdbaar is, de kosten voor de rest van de maatschappij onredelijk groot of er onverwachte tegenvallers zijn. In de logica van de campagnepolitiek heet dat meteen ‘verraad aan de kiezer’.</p>
<p><span style="font-weight: 400;">
<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div></span></p>
<p>Zo kunnen daadkrachtig klinkende beloftes aan de achterban juist doorbraken blokkeren. Zo waarschuwde het CPB onlangs voor een tweedeling in de maatschappij omdat de 0,1 procent allerrijksten vele malen minder belasting hoeft te betalen over hun vermogen. Maar daar wil de VVD niet aan tornen. En aan de andere kant dreigen door de vergrijzing sociale voorzieningen onbetaalbaar duur te worden. Maar daar wil de linkerflank liefst op geen enkele manier naar kijken.</p>
<p>Zo is ook de stikstofcrisis tot gigantische proporties uitgegroeid. Genoeg politici beloofden dat er van alles kon. En aan het eind klinkt wat VVD-mastodont Johan Remkes het land voorhield bij zijn vele rapporten over de stikstofcrisis: niet alles kan.</p>
<h5>smalle marges</h5>
<p>Het geloof in maakbaarheid dat achter aantrekkelijke verkiezingsbeloftes schuilt, geeft de democratie haar bestaansrecht. Immers, waarom zou je nog stemmen als verandering onmogelijk is? Alleen gaat de campagnepolitiek te ver als politici het onmogelijke beloven en daarmee vooral teleurstelling oogsten.</p>
<p>Om dat te voorkomen moeten politici voorzichtig zijn in wat ze kunnen beloven. Politiek is daarmee een evenwichtskunst tussen wat oud-premier Joop den Uyl (PvdA) enerzijds ‘de smalle marges’ noemde, de realiteit, en anderzijds de belofte van een betere wereld. Dat laatste heette toentertijd ook wel ‘de verbeelding aan de macht’.</p>
<p>Democratie niet als competitie om het eigenbelang, met politici die als een soort wasmiddelenverkopers gelikte reclameboodschappen en kortingsbonnen rondstrooien, maar als een gelijkwaardige uitwisseling van ideeën over wat goed en recht is voor iedereen.</p>


Met positieve vibes kun je niet besturen

Politieke analyse

<p>‘Ik begrijp ook wel de onrust die er in heel veel gemeenten is’, zegt premier Jetten op 24 april, na de eerste serie rellen in Loosdrecht, waarbij politieagenten vuurwerk naar zich toegeworpen kregen. ‘Demonstreren mag’, zegt hij, ‘maar dat doen we in Nederland wel op een fatsoenlijke manier.’</p>
<p>Ook minister van Defensie en VVD-leider Dilan Yeşilgöz reageerde afgelopen zondag bij WNL begripvol. ‘Ik snap al die mensen die zeggen: waarom moet ik steeds mijn deel doen als jij in Den Haag het niet doet.’ Volgens haar moet Den Haag snel strengere asielwetten leveren om de onrust te sussen.</p>
<p>VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans zei in <em>Pauw &amp; De Wit,</em> nadat hij eerst afstand nam van het geweld in Loosdrecht, dat ‘legitieme zorgen’ van demonstranten niet zomaar verdacht moesten worden gemaakt. Bijvoorbeeld wanneer er geen ‘sociale huurhuizen’ zijn en ‘migranten voorrang krijgen’.</p>
<h5>geweld</h5>
<p>Nederland is steeds vaker het toneel van politiek gemotiveerd geweld. Eerder zagen we rellen en vernielingen in Loosdrecht, daarna in IJsselstein, en deze week was het partijkantoor van D66 voor de tweede maal binnen een jaar aan de beurt – al wordt de precieze toedracht nog onderzocht. Naast veroordelingen reageren politici vooral met begrip op de onrust. De vraag is of de politiek daarmee de woede sust of de onvrede alleen maar verder aanwakkert? En waarom kiezen ze in reactie steeds vaker een harde lijn op migratie?</p>
<blockquote><p>Nog maar twee jaar geleden sloeg Jetten een heel andere toon aan als het gaat om asiel</p></blockquote>
<h5></h5>
<h5></h5>
<p>Nog maar twee jaar geleden sloeg D66-leider Rob Jetten een heel andere toon aan als het gaat om asiel. Toen stond hij rechtstreeks tegenover VVD-leider Dilan Yeşilgöz. Het kabinet-Schoof was in de maak en de inkt van het coalitieakkoord van het eerste PVV-kabinet was nog maar net droog. Met VVD, NSC en BBB beloofde de nieuwe coalitie ‘het strengste asielbeleid ooit’.</p>
<p>Waarom toch zulke ‘forse’ en bovenal ‘symbolische’ asielmaatregelen, wilde Jetten van Yeşilgöz weten. Konden ze niet beter met ‘fatsoenlijk beleid’ de opvang van vluchtelingen regelen?</p>
<p>Draagvlak, luidde de redenering van Yeşilgöz in een woord. Ja, ze namen ‘stevige maatregelen’. Maar die waren juist nodig om de boel weer op orde te krijgen. Zo kon er voor ‘echte vluchtelingen’ draagvlak blijven. Zodat de boodschap richting hen weer zou zijn: ‘wees welkom’. Zoals ze dat zelf, vertelde Yeşilgöz, ook ooit was geweest.</p>
<h5>defend-groepen</h5>
<p>Twee jaar later klinkt er in Loosdrecht bepaald geen welkomstboodschap. Leden van ultrarechtse Defend-groepen kwamen vanuit het hele land om te demonstreren en te rellen. Het gemeentehuis werd aangevallen, politieagenten werden belaagd met vuurwerk en ook bewoners spraken zich uit tegen de tijdelijke opvang van een kleine groep van honderd mensen.</p>
<p>Een vriendelijk ogende mevrouw vertelt bij een supermarkt tegen SBS6 wat zij vindt van de uit de hand gelopen demonstraties. ‘Tuurlijk is het niet cool als mensen vuurwerk gaan gooien’, zegt ze. ‘Maar er wordt gewoon niet geluisterd naar de mensen.’ Een andere dame gelooft dat er alleen met eieren is gegooid. ‘Te vredig voor wat er gaat gebeuren’, zegt ze, verwijzend naar de komst van de noodopvang.</p>
<blockquote><p>Wie de cijfers erbij pakt, ziet dat veel van die onrust onnodig is</p></blockquote>
<p>Terwijl de gevoelens van onrust en onveiligheid in de maatschappij toenemen, klinkt er vanuit Den Haag vooral bevestiging en begrip. Maar wie de cijfers erbij pakt, ziet dat veel van die onrust onnodig is en beelden over de almaar toenemende instroom, zoals Yeşilgöz beweert, niet kloppen.</p>
<h5>Dalende instroom</h5>
<p>Zo nam het aantal asielaanvragen juist af, blijkt uit een analyse van de cijfers door <em>NRC</em>. Waren er tijdens de asielpiek in het derde kwartaal van 2023 bijna 13 duizend aanvragen, in het begin van 2025 bereikte dat aantal een laagterecord met 4.800 eerste aanvragen voor asiel. Recentelijk is het weer iets gestegen. (Voor de cijfers werd het CBS eerder geraadpleegd, maar door de brand van een datacenter in Almere zijn die bij publicatie niet meer toegankelijk.)</p>
<p><span style="font-weight: 400;">
<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div></span></p>
<p>Ook het aantal mensen dat na een aanvraag ook echt asiel krijgt, daalt. Lag dit zogeheten inwilligingspercentage een paar jaar terug nog ruim boven de 50 procent, bij de aanvragen van vorig jaar lag het op 34 procent. Een ‘forse’ daling, volgens asielminister Bart van den Brink (CDA) die dit nieuws aan het eind van de lange discussie over de asielwetten meldde aan de Eerste Kamer. Speelde het hoge inwilligingspercentage nog een hoofdrol bij de val van Rutte IV, dit keer leek de daling niemand te kunnen boeien.</p>
<p>En de onveiligheidsgevoelens worden fors overdreven. De veiligheidsbeleving van bewoners rond AZC’s blijkt na een daling na verloop van tijd bijna geheel te herstellen tot het oude niveau, bleek vorige week uit onderzoek van Bureau Beke. Alleen de overbelaste opvanglocaties in Budel en Ter Apel vormen een uitzondering, in de regel verloopt de opvang rustig.</p>
<h5>Luisteren</h5>
<p>Maar politici noemen die cijfers niet en lijken boze inwoners niet te willen tegenspreken. Liever tonen ze begrip. En dat heeft alles te maken met het diepe trauma dat is ontstaan na de opkomst van Pim Fortuyn en zijn dood. Deze week 24 jaar geleden.</p>
<p>Sindsdien is de houding in Den Haag over onrustgevoelens fundamenteel veranderd. Fortuyns standpunten over immigratie en integratie veroorzaakten een aardschuiving. Uit het niets kwam hij hoog in de peilingen. En bestuurderspartijen PvdA en VVD hadden het nakijken. Ze leken het contact met de kiezer kwijt.</p>
<blockquote><p>Na Fortuyn werd ‘luisteren’ de nieuwe norm</p></blockquote>
<p>De les van Fortuyn leek voor politici en journalisten dat er beter geluisterd moest worden. Vrij Nederland-journalist Gerard van Westerloo vatte dat gevoel goed samen in zijn boek <em>Niet spreken met de bestuurder</em> uit 2003. Hij beschrijft hoe Fortuyn dezelfde taal spreekt als de trambestuurders in Amsterdam. Die voelden, noteerde hij, al geruime tijd een afkeer van de ‘fatsoenselite’ van linkse ‘socialen’, zoals Van Westerloo zelf. Die zouden de ‘belevingswereld van de burger’ tot ‘gevaarlijk terrein’ hebben verklaard, uit angst voor stigmatisering en discriminatie. Onrustgevoelens zouden zo te lang en te vaak zijn ‘toegedekt’.</p>
<h5>gewone nederlanders</h5>
<p>Na Fortuyn werd ‘luisteren’ en direct contact met de kiezer daarom de nieuwe norm. En daar bleef het niet bij. Luisteren maakte plaats voor begrip of zelfs omarming. Zo hield CDA-leider Sybrand Buma in 2017 de H.J.Schoo-lezing in de Rode Hoed in Amsterdam waarin hij opriep de boze burger veel serieuzer te nemen. Wat nou, opperde hij, ‘als we de boze burger nou de gewone Nederlander noemen?’</p>
<p>De zorgen van die ‘gewone’ Nederlanders hoorden volgens Buma niet zomaar ‘als irrationele oprispingen’ terzijde te worden geschoven. Want die gewone Nederlanders waren, stelde hij in navolging van Fortuyn, ‘verweesd’ achtergebleven. ‘Alsof de elite er met hún vrijheid en gelijkheid vandoor ging en ze aan de nieuwkomers gaf.’ Hij voegde daaraan een beroemd citaat toe uit <em>Animal Farm</em> van George Orwell. <em>All animals are equal, but some animals are more equal than others</em> – ‘zó voelde het voor de gewone Nederlanders’.</p>
<p>Hiermee zette Buma als leider van een middenpartij het ongenoegen van de ‘boze’ Nederlanders bewust centraal. En hij was niet de enige. Iets eerder in dat jaar versloeg VVD-lijsttrekker Mark Rutte op het nippertje PVV-leider Wilders bij de Tweede Kamerverkiezingen. Onder meer door zich met het ‘goed soort populisme’ eens flink af te zetten tegen de Turkse president Erdoğan en zijn aanhang in Nederland. ‘Pleur op’ had hij toen gezegd over relschoppers.</p>
<h5>Tegenovergesteld effect</h5>
<p>Zorgen van burgers serieus nemen is natuurlijk helemaal niet gek in een democratie. Maar hoe ver mogen politici daarin gaan als de beelden die aanleiding tot die zorgen geven niet helemaal kloppen? Of als oplossingen stevig klinken, maar niet reëel zijn?</p>
<p>Met het begrip voor de ‘gewone Nederlander’ hoopten partijen als het CDA en de VVD nieuwe Fortuynrevoltes te voorkomen en wind uit de zeilen te nemen van radicalere partijen en de rechtse kiezer voor zich te winnen.</p>
<p>Ze bereikten het tegenovergestelde. In 2023 viel laatste kabinet van Mark Rutte, omdat hij zijn beloofde strenge asielmaatregelen niet kon leveren. En direct daarna kwam de PVV toch aan de macht, met Faber als boegbeeld van het strengste asielbeleid ooit. Maar ook Wilders raakte al snel de grip op de boze achterban kwijt. Zijn vurig gewenste asielwetten lagen voor in de Tweede Kamer. En het aantal asielaanvragen daalde maand na maand. ‘Faber-effect!’, claimde hij het succes op X. Toch was het niet voldoende om zijn kiezers tevreden te stellen. Wilders duikelde in de peilingen, volgens de Peilingwijzer. Van zo’n 27 procent steun onder het electoraat (circa veertig zetels!) bij de start van het kabinet, daalde de PVV naar 18 procent (27 zetels) vlak voor Wilders het ten val bracht.</p>
<blockquote><p>‘Politiek gaat over beelden, veel meer dan over inhoud’</p></blockquote>
<p>Het roerige asieldossier toont niet alleen de hardnekkigheid van beeldvorming, maar laat ook zien dat politici die enkel ‘met ‘begrip’ op beelden en gevoelens inspelen, uiteindelijk zelf de greep verliezen.</p>
<p>‘Politiek gaat over beelden, veel meer dan over inhoud’, concludeerde Wilders al eens eerder, toen <em>de Volkskrant</em> hem vroeg of zijn programma in 2023 nou ‘milder’ was dan eerst. Maar ook hij noch Faber lukte het niet om een positief beeld neer te zetten.</p>
<p>Na premiers Rutte en Schoof wil ook premier Jetten nu ‘een doorbraak’ forceren met ‘strenger asielbeleid’ en ‘minder instroom’. Dit keer samen met de VVD van Yeşilgöz. ‘Progressieve politici’ hebben, schrijft Jetten in zijn verkiezingspamflet Hoe het wel kan, ‘te veel binnen de lijntjes gekleurd’ en ‘te weinig het hart van de kiezer geraakt.’</p>
<p>De geschiedenis laat zien dat luisteren en begrip tonen niet genoeg is om de toenemende boosheid, die sinds de Fortuyn-revolte politiek Den Haag in gijzeling houdt, te beteugelen.</p>
<div class="info-box">
<p>Joost Bekendam is politiek verslaggever van Vrij Nederland.</p>
</div>


Begripvolle politici maken onrust alleen maar groter