Stikstof

<p>Met nog een paar weken te gaan tot de presentatie van de langverwachte stikstofaanpak, is er voor het kabinet-Jetten maar één schrikbeeld: het Malieveld vol trekkers.</p>
<p>Het trauma van Rutte IV waarbij duizenden boeren naar Den Haag  trokken om te protesteren tegen het stikstofbeleid is vier jaar later nog altijd een gevoelig punt. De revolte van de boeren bleek niet alleen de opmaat naar de val van Ruttes laatste kabinet, maar droeg ook bij aan de definitieve doorbraak van het populisme naar de macht. Eerst met de monsterzege van de BBB tijdens de Provinciale Statenverkiezingen van maart 2023, en uiteindelijk de landelijke verkiezingsoverwinning van de PVV, later dat jaar.</p>
<p>Met de presentatie eind deze maand van de stikstofplannen, waarvan de inhoud vooralsnog onbekend is, staat het kabinet-Jetten voor de eerste grote lakmoesproef. Lukt Jetten wat Rutte niet lukte? Een plan doorvoeren om de stikstofcrisis ook echt op te lossen zonder een revolte onder boeren te ontketenen?</p>
<p>Om in D66-campagnetaal te blijven: kan het <em>wel</em>?</p>
<blockquote><p>De aanstaande stikstofaanpak moet het eerste grote wapenfeit van het kabinet worden</p></blockquote>
<p>Deze week bereikte het kabinet de eerste honderd dagen – een mijlpaal die op een paar posts van D66 na, nauwelijks door het kabinet gevierd werd. Coalitiegenoot en VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans gaf vorige week bij <em>WNL</em> dan ook toe dat ‘de echte grote maatregelen moeten nog komen’. De aanstaande stikstofaanpak moet het eerste grote wapenfeit van het kabinet worden.</p>
<p>De samenleving wacht ook al sinds 2019 op een echte oplossing voor de stikstofcrisis. In dat jaar kwam de Raad van State met een vernietigende uitspraak. Het beleid bleek strijdig met de wet en de natuur verslechterde te veel. De uitspraak luidde ook het begin in van de woningcrisis omdat veel bouwprojecten werden stilgelegd.</p>
<h5>Rutte IV</h5>
<p>Mede ingegeven door deze uitspraak presenteerde Rutte IV in juni 2022 met veel bombarie de nieuwe stikstofplannen. Het kabinet was vol zelfvertrouwen. Het had miljarden klaarliggen, zo’n 24,3 miljard euro, om boeren waar nodig uit te kopen met ‘woest aantrekkelijke’ regelingen, ze te helpen bij het verduurzamen, verplaatsen of het ontwikkelen van andere verdienmodellen.</p>
<p>Vooraf hadden de toenmalige regeringspartijen VVD, D66, CDA en ChristenUnie, er echt geloof in. Landbouwclubs als LTO waren aan boord, vertelde een D66’er enthousiast. Het CDA omarmde net een nieuwe landbouwvisie waarin ambitieuze doelen stonden. En ook bij de VVD waren de wissels omgezet naar een meer duurzame en milieubewuste koers. VVD-fractievoorzitter Sophie Hermans gaf toe dat de VVD ‘niet voorop’ had gelopen, maar nu ging ‘ingrijpen’.</p>
<p>Vreesde de VVD geen electorale terugslag met de ‘groenere’ koers? Nee, dacht men bij de VVD-top die tegenwoordig in vak K zit. Zij wezen destijds op het Nationaal Kiezers Onderzoek van politicologen die concludeerden dat er tussen centrumrechts en radicaalrechts een soort muur zou zijn ontstaan. ‘Kiezers bewegen zich vooral nog binnen deze blokken en zien de partijen uit de andere blokken nauwelijks als optie’, zo stond in het rapport.</p>
<p>Om die reden vreesde de VVD niet voor een radicaalrechtse terugslag vanwege een groener stikstof- en klimaatbeleid. Maar dat optimisme bleek ongegrond.</p>
<h5>Stikstofkaartje</h5>
<p>Kort na de presentatie, net als nu kort voor de zomer, sloeg de vlam in de pan. In één keer werd duidelijk dat de uitstoot op sommige plaatsen echt fors naar beneden moest, of nagenoeg naar nul. Een begeleidend ‘stikstofkaartje’, waarop per gebied precies stond aangegeven hoeveel de stikstofuitstoot moest dalen, maakte concreet hoe drastisch de maatregelen zouden zijn voor boeren die direct rond kwetsbare natuurgebieden woonden. Ook al was het toen nog niet definitief.</p>
<p>Een boerenprotest in Stroe trok tienduizenden agrariërs en veroorzaakte files op de wegen. En ook intern leidden de plannen tot onrust. De VVD kreeg kort na de presentatie te maken met een opstandig congres in het Noord-Hollandse Halfweg. Meer dan de helft van de leden stemde per motie voor aanpassing van de plannen, ondanks smeekbedes van woordvoerder Thom van Campen om de plannen te steunen.</p>
<p>‘De minister van Natuur en Stikstof voert nu de D66-fantasie uit’, riep één kritisch lid. ‘Word D66 nu eindelijk eens de baas!’, zei een ander. En het VVD-logo, dat sinds kort van een groen streepje was voorzien, kon ook rekenen op kritiek. ‘Wij zijn als VVD een blauw-oranje club!’ Het streepje is sindsdien verdwenen.</p>
<p>De VVD-top, die na twaalf jaar regeren stevig in het zadel leek te zitten, was opeens de controle kwijt. De traditionele speech van premier Rutte op het congres werd geschrapt.</p>
<h5>Gevoelige klap</h5>
<p>Het stikstofprotest bleek een gevoelige klap die Ruttes laatste kabinet niet meer te boven kwam. Zijn ploeg wilde na de Toeslagenaffaire en de coronacrisis het vertrouwen van burgers herstellen door problemen op te lossen. Maar na de ophef over het stikstofkaartje verdween het enthousiasme bij de coalitiepartijen als sneeuw voor de zon om het regeringsbeleid nog te verdedigen.</p>
<p><span style="font-weight: 400;">
<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div></span></p>
<p>De leider van coalitiepartner CDA Wopke Hoekstra legde die zomer vroegtijdig een bom onder de plannen door aan te kondigen te willen heronderhandelen over de stikstofdoelen. Ruttes gezag kwam verder onder druk te staan. VVD-leden kozen tegenkandidaat Eric Wetzels als partijvoorzitter, die campagne voerde met de belofte dat Rutte niet zomaar nog een keer lijsttrekker zou kunnen worden.</p>
<p>En terwijl de stikstofcrisis zich verdiepte en de boerenprotesten aanhielden, moest Rutte diezelfde zomer ook het hoofd bieden aan die andere crisis die zijn dieptepunt beleefde: de opvangcrisis van asielzoekers bij het aanmeldpunt in Ter Apel en het tumult over de aanstaande spreidingswet. Het bracht Rutte bij het standpunt dat de asielinstroom voor hem omlaag moest.</p>
<p>Zelfs D66-leider Sigrid Kaag en ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers hadden moeite om de regering nog te verdedigen. Het kabinet leek van niemand meer. Bij de provinciale verkiezingen werd BBB daarna de grootste partij van het land en kort daarna viel het kabinet over strenge asielmaatregelen. De stikstofrevolte bleek de opmaat die het zelfvertrouwen van de regering ondergroef en het bestuur verlamde.</p>
<p>Zie hier de erfenis waar Jetten nog altijd mee opgescheept zit. Want ook het kabinet -Schoof schoof het stikstofdossier vakkundig voor zich uit. Met alle gevolgen van dien.</p>
<p>De omvang van de schade van het mislukte stikstofbeleid, bleek onlangs nog uit een rapportage van de Algemene Rekenkamer waarin werd aangetoond dat het ‘niet halen van de stikstofdoelen’ leidde tot ‘jaarlijks twaalf tot vijftien miljard euro’ aan economische kosten. En ondertussen lopen bouwprojecten vertraging op, zitten boeren zonder vergunning en komt de natuur verder in de knel.</p>
<p>De vraag is nu: hoe gaan Jetten en zijn verantwoordelijk minister Jaimi van Essen (ook D66) zorgen dat hun stikstofplannen er wel doorheen komen? En hoe gaan zij voorkomen dat de taferelen van snelwegen vol boze boeren van vier jaar geleden zich deze zomer herhalen?</p>
<h5>uitgestoken hand</h5>
<p>Dit voorjaar zei Van Essen met een ‘uitgestoken hand’ in gesprek te willen gaan met alle partijen in het land die er op het stikstofdossier toe doen. De grote les van vier jaar geleden lijkt het om veel meer samen met de sector op te trekken, in overleg, in plaats van over de ruggen van de boeren heen. Vooraf praten met iedereen om te zorgen dat plannen goed landen, is de strategie.</p>
<p>Maar of die strategie ook gaat werken, valt vooralsnog moeilijk te voorspellen.</p>
<p>‘Geen tot amper ervaring op landbouw’, opende BBB-boegbeeld Caroline van der Plas kort na zijn aantreden op X de aanval ‘wel op klimaat, afval, energie en circulaire economie. Riemen vast!’</p>
<p>Van Essen laat zich er vooralsnog niet door afleiden. En ook vanuit de wandelgangen probeert men er alles aan te doen om (zelf)vertrouwen te kweken in zijn aanpak.</p>
<p>Premier Jetten ‘proeft’ bij landbouworganisaties als LTO en het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK) dat veel boeren in onzekerheid zitten en snakken naar een oplossing. Ten opzichte van vier jaar geleden is ‘de sfeer heel anders’, zegt partijgenoot en woordvoerder in de Tweede Kamer Anne-Marijke Podt. Van werkgevers tot de agrarische sector zelf: ‘Men voelt echt dat er wat moet gebeuren.’ CDA-leider Bontenbal denkt dat ‘de samenleving ook heeft gezien dat de andere route, namelijk via ontkennen van problemen en populisme, in ieder geval niet werkt’.</p>
<h5>Niet gerustgesteld</h5>
<p>Maar helemaal gerust op de goede afloop is niemand. Ambtenaren schrijven in Van Essens ‘introductiedossier’ dat de komende jaren ‘verdere stappen’ nodig zijn die gepaard gaan met ‘soms moeilijke keuzes’. Want, ‘van álle betrokken partijen worden ingrijpende veranderingen gevraagd’.</p>
<p>Ook het NAJK, één van de meest constructieve landbouwpartijen, is er niet gerust op. Volgens vicevoorzitter en stikstof-woordvoerder Merel Straathof ging het vier jaar geleden mis, omdat er ‘een behoorlijke opgave werd uitgestrooid, zonder dat erbij gezegd is hoe boeren dat moesten doen.’ Er was alleen een regeling voor boeren die wilden stoppen. ‘Wil je dat beleid slaagt, dan moet het kabinet niet alleen komen met een opgave, maar ook met perspectief.’ Ondersteuning voor boeren dus, niet alleen in de vorm van geld, maar door goede regels en ruimte voor vergunningen. Alleen, zegt ze, ‘tot op heden ben ik niet gerustgesteld’.</p>
<p>Er zijn nog ruim twee weken om aan het plan te schaven, maar zonder ondersteuning en perspectief, vreest Straathof dat ‘de ellende nog groter wordt dan de vorige keer’. Boeren zitten klem zonder vergunningen en leven in onzekerheid. ‘We staan al zeven jaar stil.’ Volgens Straathof is het daarom ‘nu of nooit’: ‘Als dit kabinet het weer niet lukt, waarom een volgend kabinet dan wel?’</p>
<blockquote><p>&#8216;Het zal vast niet lukken om alleen maar beleid te maken waar iedereen bij staat te juichen’</p></blockquote>
<p>Eind deze maand zal blijken of het Jetten I lukt om het trauma van Rutte IV af te schudden en beleid te presenteren dat de stilstand die het stikstofdossier sinds 2019 beheerst, doorbreekt. Of dat kan zonder de boze boeren op het Binnenhof, moet blijken.</p>
<p>D66-fractievoorzitter Jan Paternotte hoopt dat de trekkers dit keer op stal blijven. ‘Het zal vast niet lukken om alleen maar beleid te maken waar iedereen bij staat te juichen’, zegt hij. ‘Maar het kan heus anders dan vier jaar geleden.’</p>
<p>En dat denkt de premier zelf ook: ‘Er zullen zeker mensen zijn die het niet honderd procent eens zijn met de keuzes van het kabinet. Dat hoort er ook bij. Maar ik hoop dat we dat op een ordentelijke manier met elkaar van gedachten kunnen wisselen.’</p>


Dagelijkse Nieuwsbrief