Wordt het Yeşilgöz of Noşilgöz?

<p>Het kabinet zit komende zomer met een lastige keuze. Om door te kunnen regeren en de begrotingen van volgend jaar rond te krijgen, zoeken D66 en het CDA een deal met PRO. Maar daarbij botsen ze op de houding van coalitiepartij VVD, die zich in toenemende mate juist van links wil distantiëren.</p>
<p>Op het allereerste congres van Progressief Nederland, op 13 juni, voerde Jesse Klaver de druk richting de coalitie nog eens extra op. ‘Het roer moet fundamenteel om’, zei hij over de kabinetsplannen. Zo wil hij géén forse bezuinigingen op de sociale zekerheid of de zorg en een ‘eerlijke bijdrage’ van de allerrijksten en van bedrijven. Bewegen Jetten en co daar helemaal niet op, zei Klaver na afloop, dan is PRO ‘klaar voor verkiezingen’.</p>
<p>De grote vraag is nu of VVD-leider Dilan Yeşilgöz bereid is om zo’n compromis te riskeren. Ze zit klem tussen de politieke strijd met ‘links’ enerzijds en de belofte van bestuurlijke rust anderzijds. Sluit ze wederom een samenwerking met PRO uit dan dreigt bestuurlijke verlamming, uitstel van kabinetsplannen en in het slechtste geval een nieuwe gang naar de stembus.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>Babystapjes</h5>
<p>Aan CDA en D66 ligt het in ieder geval niet. Om de komende jaren ‘doorbraken’ te bereiken, zouden ze deze zomer het liefst ‘akkoorden’ sluiten met de polder én oppositiepartijen. Dit geven ze al sinds de start van het kabinet aan. Met een voorkeur voor PRO, die verreweg de grootste partij is in de Eerste Kamer. Andere routes naar een meerderheid in de senaat leiden naar complexere combinaties met partijen als BBB, JA21, SGP én 50Plus.</p>
<p>Ook bij de VVD weet men al een tijdje dat men PRO nodig heeft voor meerderheden. De VVD ‘beseft’ dat ‘een vorm van parlementaire samenwerking’ met ‘GL-PvdA nodig kan zijn’, schreef informateur Sybrand Buma nog droogjes tijdens de formatie op in zijn verslag. Ook ‘gegeven de samenstelling van de Tweede en Eerste Kamer’.</p>
<p>De afgelopen weken was de boel ook voorzichtig richting PRO aan het bewegen, klonk het optimistisch bij D66 en CDA. De VVD was ermee akkoord om bezuinigingen op de AOW ‘van tafel te halen’ en stevige ingrepen op de WIA en de WW even te parkeren. Al blijft onduidelijk of het hierdoor ontstane gat gecompenseerd wordt door geld bij andere sociale regelingen weg te halen. Reden waarom de vakbonden volgende week alsnog gaan staken.</p>
<blockquote><p>‘We hebben geprobeerd de liefde tussen GroenLinks-PvdA en VVD los te maken’, zegt Jan Paternotte</p></blockquote>
<p>En om de begroting van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking door de Eerste Kamer te krijgen, stemde de VVD ook in met een deal met PRO. Het budget werd wat verhoogd door geld uit de toekomst naar voren te halen. Volgens dagblad <em>Trouw</em> in ruil voor een langgekoesterde wens van de VVD: zij mochten een wetsvoorstel indienen dat het ‘verheerlijken van terrorisme’ strafbaar stelt. PRO was daarvan niet op de hoogte gesteld en ongelukkig mee.</p>
<p>Ondanks die stapjes is de VVD alleen nog niet happig op een structurele deal met PRO deze zomer. ‘Ik vind het een beetje een rare vraag’, zegt fractievoorzitter Ruben Brekelmans dinsdag op de vraag of hij ‘zin’ heeft om met PRO zo’n deal te sluiten. ‘Wij gaan op zoek naar meerderheden per onderwerp’, zegt hij. En dus niet op voorhand één grote begrotingsdeal met PRO.</p>
<p>‘We hebben in de campagne ook geprobeerd om de liefde tussen GroenLinks-PvdA en de VVD een beetje los te maken’, zegt Jan Paternotte (D66) kort erna met glimlach. ‘Daar zijn we buitengewoon slecht in geslaagd.’ Hij hoopt wel met Progressief Nederland akkoorden te sluiten. ‘Het is de grootste partij in de Eerste Kamer en het is hier de grootste oppositiepartij’. Al zijn andere partijen, benadrukt hij ook ‘natuurlijk belangrijk’.</p>
<p>Het kabinet zal moeten kiezen tussen links óf rechts. Al was het maar omdat JA21 én PRO niet willen dat de coalitie van ‘twee walletjes’ eet. ‘Als je het hebt over het belastingplan of de miljoenennota, dan is het JA21 of links’, herhaalt Joost Eerdmans deze week tegen <em>De Telegraaf</em>. En PRO-leider Klaver zegt in <em>De Volkskrant</em> geen deal te willen sluiten waar JA21 aan deelneemt.</p>
<p>Zo dendert het kabinet deze zomer af op een keuze, waarbij de voorkeuren bij de coalitiepartijen nog sterk uiteenlopen.</p>
<h5>Opgestaan uit het graf</h5>
<p>Waar D66 en CDA al een tijdje voorsorteren op een keuze voor PRO, houdt de VVD de boot nog af. En dat is niet gek, want een keuze voor PRO lijkt de partij te splijten. Langzaamaan tekent zich binnen de partij een duidelijke scheidslijn af tussen twee zielen die moeilijk te verenigen zijn.</p>
<p>Die eerste ziel is die van de oude VVD, die de afgelopen jaren bestuurlijke rust beloofde. Voormalig premier Rutte omschreef de VVD in 2016 nog als de partij die ‘altijd’ bereid is om ‘de telefoon op te nemen als ons gevraagd wordt verantwoordelijkheid te nemen’. En vier jaar geleden maakte hij zelfs grappen over partijen ‘die hard rennend weglopen’ als ze gevraagd werden om in een regering te komen. ‘Panisch’, grapte Rutte, ’dat ze misschien een compromis moeten sluiten’.</p>
<p>Maar onder druk van de rechterflank van de politiek heeft de partij ook een ander gezicht gekregen. Dat van een partij die liever een cultuurstrijd uitvecht met ‘links’ en weinig van compromissen of samenwerking met hen wil weten. Onder Yeşilgöz won deze anti-linkse houding enorm aan kracht.</p>
<blockquote><p>‘De partij lag al in het graf, maar is daar weer uit opgestaan’</p></blockquote>
<p>Het omarmen van anti-links sentiment bleek tijdens de verkiezingscampagne vorig jaar zelfs haar belangrijke reddingsboei. Aan de vooravond van de Tweede Kamerverkiezingen stond de partij er immers ronduit beroerd voor. Zetels verdampten in de peilingen en allerlei prominenten spraken zich plotseling uit tegen het leiderschap van Yeşilgöz. Zij had toen al gezegd dat ze een samenwerking met GroenLinks-PvdA ‘niet zag werken’. Maar daags voor de verkiezingen gooide ze die deur echt definitief dicht, onder meer in een interview aan <em>De Telegraaf</em>. Met als resultaat dat het verlies van tien zetels in de peilingen werd teruggebracht tot twee.</p>
<p>‘De partij lag al in het graf, maar is daar weer uit opgestaan’, zei toenmalig campagneleider Silvio Erkens juichend.</p>
<p>Maar met de opmerkelijke comeback haalde de partij ook een veel rechtser electoraat binnen dat ook bediend moet worden. ‘De VVD verloor een deel van de kiezers aan het CDA en D66 en won een vergelijkbaar deel van de PVV’, zo staat in het onlangs uitgebrachte Nationaal Kiezersonderzoek. En daar ondervindt de partij nu problemen van.</p>
<p>Want de dubbele belofte aan de kiezer: geen strobreed toegeven aan ‘links’ én bestuurlijke rust, botst in toenemende mate met elkaar.</p>
<p>Zo weet de partij onder Yeşilgöz eigenlijk niet of ze dit kabinet nou hartgrondig wil omarmen of wil presenteren als een ‘moetje’ met linksere middenpartijen D66 en CDA. In een online filmpje van vlak na de presentatie van het coalitieakkoord zegt Yeşilgöz mensen gelijk te geven die het ‘geen droomkabinet’ vinden. ‘Ik denk dat niemand deze uitslag en deze samenwerking op deze manier had bedacht.’ Eerder verspreidde de partij een ander filmpje waarin Yeşilgöz op een voetbaltribune zit met <em>VI</em>&#8211;<em>regular</em> Chris Woerts. Vanaf de zijlijn geven ze commentaar op de politiek. ‘Traag. Besluiteloosheid, het lijkt wel een middenkabinet’, klaagt Woerts. Yeşilgöz vindt het hilarisch.</p>
<blockquote><p>Een deel vindt dat ze te veel naar ‘links’ buigt</p></blockquote>
<p>Waar de buitenwacht de VVD tot winnaar van de formatie bombardeert, bewaart zij juist geregeld afstand. Ook op migratie lijkt de partij te twijfelen of ze het kabinetsbeleid nou wil verdedigen of niet. Aan het begin van de kabinetsperiode zei de partijtop dat de asielmaatregelen ‘streng genoeg’ zijn, maar onlangs nog twijfelde VVD-Kamerlid Ulysse Ellian openlijk of het voorgestelde pakket de asielinstroom wel voldoende naar beneden zou brengen.</p>
<h5>Links of onbuigzaam</h5>
<p>Tijdens het VVD-congres van afgelopen weekend werd die dubbele houding nadrukkelijk zichtbaar tijdens de speech van VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans. Enerzijds probeerde hij de linkerflank van ‘bestuurders in de zaal’ gerust te stellen: de VVD zal mensen altijd fatsoenlijk opvangen. Maar hij snapte de rechtsere achterban ‘nog beter’, zei hij, die zich afvroeg waar het harde asielbeleid toch bleef.</p>
<p>Die tegenstrijdige boodschap leidt inmiddels tot ontevredenheid bij het electoraat. Uit nieuwe peilingen van <em>RTL Nieuws</em> blijkt het vertrouwen in Yeşilgöz opnieuw met de helft gedaald. Een deel vindt dat ze te veel naar ‘links’ buigt, terwijl anderen juist klagen over haar ‘onbuigzame’ houding. Zo zijn de twee bloedgroepen in de achterban in toenemende mate ontevreden, maar om totaal verschillende redenen.</p>
<p>De vraag is of en hoe Yeşilgöz zich hieruit redt. Graaft ze zich verder in in haar anti-linkse positie en blokkeert ze een kabinetsdeal met PRO, wat mogelijk het vroegtijdige einde kan inluiden van het kabinet. Of gaat ze overstag, en riskeert ze daarmee het ongenoegen van de rechtse bloedgroep, wat haar leiderschap verder verzwakt.</p>


Joost Bekendam

Met haar oorlog tegen links zet Yeşilgöz het kabinet klem

Amerika-strategie

<p>Waar de bevolking in rap tempo het vertrouwen verliest in de Verenigde Staten, laat een nieuwe veiligheidsstrategie van het kabinet om met de grillen van Trump om te gaan nog op zich wachten.</p>
<p>Opmerkelijk, want de urgentie wordt wel degelijk gevoeld.</p>
<p>Slechts één op de tien Europeanen ziet de VS nog als ‘een bondgenoot’, zo bleek deze week uit opinieonderzoek van de Council on Foreign Relations. Instituut Clingendael peilde dat 70 procent van de Nederlanders niet meer denkt dat de Amerikanen ons zullen verdedigen.</p>
<p>In politiek Den Haag is het besef eveneens doorgedrongen dat we ‘wat’ moeten doen tegen kwetsbare ‘afhankelijkheden’. Ook ten aanzien van de VS. Toch durft op het Binnenhof vrijwel niemand de conclusie die de gemiddelde Europeaan al trok – dat de VS zich niet langer gedraagt als een bondgenoot – ook hardop uit te spreken. Het kabinet noemt de VS nog altijd ‘onze bondgenoot’. De NAVO blijft de ‘hoeksteen’ van ons veiligheidsbeleid.</p>
<p>Binnen Europa gaan er wel stemmen op voor een andere omgang met de bondgenoot.</p>
<p>Onlangs luidde EU-buitenlandvertegenwoordiger Kaja Kallas nog de noodklok op een veiligheidsconferentie in Estland. Grootmachten spelen Europese landen met succes tegen elkaar uit, waarschuwde ze. Kallas wees naast China en Rusland óók naar de VS. Die wil geen Europese eenheid, legde ze uit. ‘Als we samen optrekken, zijn we even machtig als de Amerikanen, dan staan we sterk.’</p>
<p>De verdeel-en-heers-tactieken van de grootmachten stellen ons voor pijnlijke keuzes, aldus Kallas. Sprekend over de afhankelijkheid van Chinese grondstoffen kon de EU volgens haar kiezen tussen ‘morfine’ of ‘chemotherapie’. Oftewel doorgaan op de huidige weg, die alleen tijdelijk verdooft. Of een pijnlijke ingreep die de kwaal daadwerkelijk wegneemt.</p>
<h5>Grimmige wereldorde</h5>
<p>Om los te komen uit de greep van de Amerikaanse president werkt Nederland achter de schermen aan een nieuwe omgangsregeling met de VS. Naast de al bestaande Rusland- en China-strategie komt de Adviesraad Internationale Vraagstukken onder leiding van voormalig minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders dit najaar met een ‘Amerika-strategie ’. De ambtelijke taskforce brengt sinds 2023 de risico’s en ‘strategische afhankelijkheden’ in kaart. Bovendien moet kort voor de zomer, zo klinkt het bij Buitenlandse Zaken, een nieuwe visie op de internationale veiligheid het levenslicht zien.</p>
<p>Maar hoe fundamenteel de huidige regering de relatie met de Amerikanen daadwerkelijk wil herzien, is nog de vraag.</p>
<blockquote><p>De regeringsadviseur waarschuwt al langer voor de ‘grimmige’ wereldorde die voor ons opdoemt</p></blockquote>
<p>De noodzaak van een nieuwe koers wordt breed onderkend. Maar het echte ‘omdenken’ moet nog beginnen, concludeerde de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid vorig jaar zomer nog. De regeringsadviseur waarschuwt al langer voor de ‘grimmige’ wereldorde die voor ons opdoemt. ‘Welvaart, weerbaarheid en waarden’ gaan daarin niet langer vanzelfsprekend samen, vreest de Raad. Maar in Den Haag ervoer de Raad nog te weinig erkenning voor de pijnlijke keuzes waar die werkelijkheid ons toe dwingt. ‘De focus’ lag nog vaak op ‘antwoorden voor op de korte termijn’.</p>
<h5>Toxische relatie</h5>
<p>Sinds Trumps tweede termijn als president is pijnlijk zichtbaar hoe afhankelijk Nederland is van de VS. Decennialang was het land onze belangrijkste bondgenoot, en de hoeder van de liberale wereldorde.</p>
<p>In de loop van de tijd werd die relatie steeds minder gelijk. Al sinds de nadagen van de Tweede Wereldoorlog kunnen we niet zonder Amerikaanse defensie. Vanaf de jaren negentig kwam hier de afhankelijkheid van Amerikaanse tech bij. Sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne draait de BV Nederland bovendien steeds nadrukkelijker op Amerikaanse LNG-importen (vloeibaar gemaakt aardgas, red.).</p>
<p>Onze open economie is veel afhankelijker van de VS dan andersom, concludeerde het Centraal Planbureau in 2024 in een brede studie naar onze ‘economische verwevenheid’.</p>
<p>Met het aantreden van Trump krijgt die ongelijke relatie steeds meer toxische trekken. Washington bemoeit zich publiekelijk met Europese wetgeving. Zo dreigde Trump zijn steun voor de NAVO in te trekken als Brussel voorgenomen wetgeving om de macht van big tech te beperken daadwerkelijk zou doorvoeren. Ook kregen Europese bondgenoten eenzijdige heffingen opgelegd.</p>
<p>In de nasleep van de illegale Amerikaanse aanval op Iran klaagt Trump dat Europese bondgenoten hem niet te hulp schieten, terwijl hij met geen enkele leider vooraf overleg heeft gepleegd. Toch wil Trump nu dat Europa te hulp komt om de Straat van Hormuz open te houden zodra er een vredesovereenkomst wordt gesloten.</p>
<p>En Europa voelt zich gedwongen om die hulp te bieden.</p>
<p>‘Als Europese bondgenoten van de VS kunnen we maximaal behulpzaam zijn bij het beschermen van de vrije doorvaart’, zei secretaris-generaal Mark Rutte op een persconferentie, twee weken geleden. Hoewel een missie in de Straat niet onder NAVO-vlag zal plaatsvinden, zegde hij toe: ‘Waar we maar kunnen helpen, zullen we er zijn.’</p>
<p>En dus stuurt Nederland de mijnenjager Zr.Ms. Willemstad alvast naar de Middellandse Zee. Vanaf daar kan het schip na een staakt-het-vuren met Iran snel naar de Straat van Hormuz varen, om daar op Amerikaanse voorwaarden de vrije doorvaart van het scheepsverkeer te garanderen.</p>
<h5>America First</h5>
<p>De grillen van de Amerikaanse president dwingen Nederland tot forse ingrepen op de eigen rijksbegroting. Op de NAVO-top in Den Haag eiste hij dat Europese landen voortaan 3,5 procent van hun bbp aan Defensie moeten besteden. Een getal waar de Amerikanen zelf net onder zitten. Deze nieuwe NAVO-norm vormt het startschot voor een majeure verbouwing van ons land zoals we het kennen. Of zoals analist Hans Stegeman het vorige week in Vrij Nederland typeerde: ‘Nederland verandert onder Amerikaanse druk van een verzorgings- in een veiligheidsstaat.’</p>
<p>Onder de streep resulteert deze maatregel in vele miljarden aan inkomsten voor de Amerikaanse wapenindustrie. Het Centraal Planbureau stelde vast in 2024 dat 66 procent van onze wapens tussen 1950 en 2023 uit de VS afkomstig waren.</p>
<blockquote><p>De leider van de vrije wereld verhult zijn voorkeur voor ruwe machtspolitiek niet</p></blockquote>
<p>De nieuwe coalitie wil de helft van de defensie-aankopen in Europa gaan doen. Maar hoe ze dat willen halen, is nog onduidelijk. Beleid om de Nederlandse defensie-industrie op te krikken is nog gebrekkig, waarschuwde de Algemene Rekenkamer onlangs nog. Zelfs als de doelstellingen van het kabinet worden gehaald, vloeien er straks alsnog miljarden extra naar de VS, waardoor de afhankelijkheid van Amerikaanse wapensystemen voorlopig blijft bestaan.</p>
<p>Dat is ook de bedoeling, als het aan de secretaris-generaal van de NAVO ligt. ‘Nieuwe productielijnen aan weerszijden van de oceaan zullen de trans-Atlantische band verder versterken’, zei Rutte recent op een NAVO-bijeenkomst in Zweden. Zijn hoop is dat de extra miljarden voor de Amerikaanse industrie de VS dichter tegen ons aandrukken en zo het bondgenootschap versterken.</p>
<p>Toch is het nog maar de vraag of Trump daar tevreden mee blijft. De leider van de vrije wereld steekt zijn voorkeur voor ruwe machtspolitiek niet onder stoelen of banken. Liever dan te strijden voor gedeelde waarden, richt hij zijn blik op het veronderstelde Amerikaanse eigen belang. America First!</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>Omgangsregeling</h5>
<p>Maar hoewel Den Haag dus inziet dat de relatie met de VS behoorlijk ongezond is geworden, is nog maar zeer de vraag of het kabinet fundamenteler wil breken met onze verslavende afhankelijkheid.</p>
<p>‘Volledige strategische autonomie’, ook op het gebied van tech, noemde minister Vincent Karremans (Economische Zaken, VVD) onlangs nog ‘een illusie’ en ‘niet nastrevenswaardig’. En een groot deel van de Tweede Kamer wil de relatie VS überhaupt niet herzien. Ruim tweederde stemde onlangs nog voor een motie van Michiel Hoogeveen (JA21) om Nederland een ‘aanjagersrol’ te laten spelen en te zorgen voor zo goed mogelijke relaties.</p>
<p>‘We moeten het hoofd koel houden’, zegt Hoogeveen er deze week over in de Haagse wandelgangen. ‘Dat zeggen Republikeinen in de VS ook als ik ze spreek. Wat we nu zien van Trump is zó wispelturig. Hij is een politicus die je eens in een generatie ziet. Zijn opvolger zal veel minder onconventioneel zijn.’ Hij wil daarom vooral inzetten op meer handel met andere delen van de wereld om zo onze afhankelijkheid af te bouwen.</p>
<p>Regeringspartij VVD wil absoluut niet tornen aan de relatie met de VS. ‘Amerika is zoveel meer dan Trump’, zegt Tweede Kamerlid Nicole Maes. ‘Ik denk dat veel zorgen van mensen zitten in het feit dat ze Trump onbetrouwbaar vinden of niet consistent. Maar hij is de president van Amerika. Dat is hij nog een paar jaar en dan komt er weer een ander. En we weten allemaal dat de helft van de bevolking geen Trump-supporter is.’</p>
<blockquote><p>Het kabinet wil ‘afhankelijkheden’ afbouwen. Welke dat zijn, ’moet nog blijken’</p></blockquote>
<p>Om minder afhankelijk te zijn van grootmachten is ‘de belangrijkste stap’ wat haar betreft al gezet door de extra investeringen in Defensie. ‘Daarmee kun je autonomer opereren en maak je jezelf weerbaar’, zegt ze.</p>
<p>En voor D66’er Hanneke van der Werk is ‘de kern van het probleem’ de ongelijkwaardigheid van de relatie’, niet de relatie zelf. De ‘Amerika-strategie’ mag van haar daarom morgen verschijnen. Al begrijpt ze dat het kabinet daar nog even de tijd voor neemt. Zo wil ze dat Nederland de komende jaren minder afhankelijk gaat worden van de VS op het terrein van defensie, tech en energie.</p>
<p>Intussen ziet oppositie-Kamerlid Kati Piri (PRO) het allemaal met lede ogen aan. Het kabinet wil ‘afhankelijkheden’ afbouwen, hoort ze, maar welke dat zijn ’moet nog blijken’. ‘Ik wil gewoon kijken of ze hun eigen doelstellingen halen, maar daar valt gewoon niet op te controleren.’</p>
<p>Zo leeft in Den Haag breed het gevoel dat we nu te afhankelijk zijn van de grillen van Washington, in een toxische relatie zitten. Maar ontkoppeling van trans-Atlantische banden, dat wil bijna niemand.</p>


Nederland gevangen in een toxische relatie met de Verenigde Staten

Stikstof

<p>Met nog een paar weken te gaan tot de presentatie van de langverwachte stikstofaanpak, is er voor het kabinet-Jetten maar één schrikbeeld: het Malieveld vol trekkers.</p>
<p>Het trauma van Rutte IV waarbij duizenden boeren naar Den Haag  trokken om te protesteren tegen het stikstofbeleid is vier jaar later nog altijd een gevoelig punt. De revolte van de boeren bleek niet alleen de opmaat naar de val van Ruttes laatste kabinet, maar droeg ook bij aan de definitieve doorbraak van het populisme naar de macht. Eerst met de monsterzege van de BBB tijdens de Provinciale Statenverkiezingen van maart 2023, en uiteindelijk de landelijke verkiezingsoverwinning van de PVV, later dat jaar.</p>
<p>Met de presentatie eind deze maand van de stikstofplannen, waarvan de inhoud onbekend is, staat het kabinet-Jetten voor de eerste grote lakmoesproef. Lukt het Jetten wat Rutte niet lukte? Een plan doorvoeren om de stikstofcrisis ook echt op te lossen zonder een revolte onder boeren te ontketenen?</p>
<p>Om in D66-campagnetaal te blijven: kan het <em>wel</em>?</p>
<blockquote><p>De aanstaande stikstofaanpak moet het eerste grote wapenfeit van het kabinet worden</p></blockquote>
<p>Deze week zit het kabinet honderd dagen – een mijlpaal die op een paar socialmediaposts van D66 na, nauwelijks door het kabinet gevierd werd. De fractievoorzitter van coalitiegenoot VVD, Ruben Brekelmans, gaf vorige week bij WNL dan ook toe dat ‘de echt grote maatregelen nog moeten komen’. De aanstaande stikstofaanpak moet het eerste grote wapenfeit van het kabinet worden.</p>
<p>De samenleving wacht ook al sinds 2019 op een echte oplossing voor de stikstofcrisis. In dat jaar kwam de Raad van State met een vernietigende uitspraak. Het beleid bleek strijdig met de wet en de natuur verslechterde te veel. De uitspraak luidde ook het begin in van de woningcrisis omdat veel bouwprojecten werden stilgelegd.</p>
<h5>Rutte IV</h5>
<p>Mede ingegeven door deze uitspraak presenteerde Rutte IV in juni 2022 met veel bombarie de nieuwe stikstofplannen. Het kabinet was vol zelfvertrouwen. Het had miljarden klaarliggen, zo’n 24,3 miljard euro, om boeren waar nodig uit te kopen met ‘woest aantrekkelijke’ regelingen, ze te helpen bij het verduurzamen, verplaatsen of het ontwikkelen van andere verdienmodellen.</p>
<p>Vooraf hadden de toenmalige regeringspartijen VVD, D66, CDA en ChristenUnie, er echt geloof in. Landbouwclubs als LTO Nederland waren volgens D66 aan boord. Het CDA omarmde net een nieuwe landbouwvisie waarin ambitieuze doelen stonden. Ook bij de VVD waren de wissels omgezet naar een meer duurzame en milieubewuste koers. VVD-fractievoorzitter Sophie Hermans gaf toe dat de VVD ‘niet voorop’ had gelopen, maar nu ging ‘ingrijpen’.</p>
<p>Vreesde de VVD geen electorale terugslag met de ‘groenere’ koers? Nee, dacht de VVD-top destijds. Daarbij wezen ze op het Nationaal Kiezers Onderzoek waarin geconcludeerd werd dat er tussen centrumrechts en radicaalrechts een soort muur is ontstaan. ‘Kiezers bewegen zich vooral nog binnen deze blokken en zien de partijen uit de andere blokken nauwelijks als optie’, zo stond in het rapport.</p>
<p>Om die reden vreesde de VVD niet voor een radicaalrechtse terugslag vanwege een groener stikstof- en klimaatbeleid. Maar dat optimisme bleek ongegrond.</p>
<h5>Stikstofkaartje</h5>
<p>Kort na de presentatie, net als nu kort voor de zomer, sloeg de vlam in de pan. In één keer werd duidelijk dat de uitstoot op sommige plaatsen echt fors naar beneden moet, of naar nagenoeg nul. Een begeleidend ‘stikstofkaartje’, waarop per gebied precies stond aangegeven hoeveel de stikstofuitstoot moest dalen, maakte concreet hoe drastisch de maatregelen zouden zijn voor boeren die direct rond kwetsbare natuurgebieden woonden. Ook al was het toen nog niet definitief.</p>
<p>Een boerenprotest in Stroe trok tienduizenden agrariërs en veroorzaakte files op de wegen. Ook intern leidden de plannen tot onrust. De VVD kreeg kort na de presentatie te maken met een opstandig congres in het Noord-Hollandse Halfweg. Meer dan de helft van de leden stemde per motie voor aanpassing van de plannen, ondanks smeekbedes van woordvoerder Thom van Campen om de plannen te steunen.</p>
<p>‘De minister van Natuur en Stikstof voert nu de D66-fantasie uit’, riep één kritisch lid. ‘Word D66 nu eindelijk eens de baas!’, zei een ander. En het VVD-logo, dat toen net van een groen streepje was voorzien, kon ook rekenen op kritiek. ‘Wij zijn als VVD een blauw-oranje club!’</p>
<p>Het streepje is sindsdien verdwenen.</p>
<p>De VVD-top, die na twaalf jaar regeren stevig in het zadel leek te zitten, was opeens de controle kwijt. De traditionele speech van premier Rutte op het congres werd geschrapt.</p>
<h5>Gevoelige klap</h5>
<p>Het stikstofprotest bleek een gevoelige klap die Ruttes laatste kabinet niet meer te boven kwam. Zijn ploeg wilde na de Toeslagenaffaire en de coronacrisis het vertrouwen van burgers herstellen door problemen op te lossen. Maar na de ophef over het stikstofkaartje verdween bij de coalitiepartijen het enthousiasme om het regeringsbeleid nog te verdedigen als sneeuw voor de zon.</p>
<p><span style="font-weight: 400;">
<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div></span></p>
<p>De leider van coalitiepartner CDA Wopke Hoekstra legde die zomer vroegtijdig een bom onder de plannen door aan te kondigen te willen heronderhandelen over de stikstofdoelen. Ruttes gezag kwam verder onder druk te staan. VVD-leden kozen Eric Wetzels als partijvoorzitter, die campagne voerde met de belofte dat Rutte niet zomaar nog een keer lijsttrekker zou kunnen worden.</p>
<p>En terwijl de stikstofcrisis zich verdiepte en de boerenprotesten aanhielden, moest Rutte diezelfde zomer ook het hoofd bieden aan die andere crisis die zijn dieptepunt beleefde: de opvangcrisis van asielzoekers bij het aanmeldpunt in Ter Apel en het tumult over de aanstaande spreidingswet. Het bracht Rutte bij het standpunt dat de asielinstroom omlaag moest.</p>
<p>Zelfs D66-leider Sigrid Kaag en ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers hadden moeite om de regering nog te verdedigen. Het kabinet leek van niemand meer. Bij de Provinciale Statenverkiezingen werd BBB de grootste partij van het land en kort daarna viel het kabinet over strenge asielmaatregelen. De stikstofrevolte bleek de opmaat die het zelfvertrouwen van de regering ondergroef en het bestuur verlamde.</p>
<p>Zie hier de erfenis waar Jetten nog altijd mee opgescheept zit. Want ook het kabinet -Schoof schoof het stikstofdossier vakkundig voor zich uit. Met alle gevolgen van dien.</p>
<p>De omvang van de schade van het mislukte stikstofbeleid, bleek onlangs nog uit een rapportage van de Algemene Rekenkamer waarin werd aangetoond dat het ‘niet halen van de stikstofdoelen’ leidde tot ‘jaarlijks twaalf tot vijftien miljard euro’ aan economische kosten. En ondertussen lopen bouwprojecten vertraging op, zitten boeren zonder vergunning en komt de natuur verder in de knel.</p>
<p>De vraag is nu: hoe zorgen Jetten en landbouwminister Jaimi van Essen (ook D66) ervoor dat de stikstofplannen er deze keer wel doorheen komen? En hoe gaan zij voorkomen dat de taferelen van snelwegen vol boze boeren van vier jaar geleden zich deze zomer herhalen?</p>
<h5>uitgestoken hand</h5>
<p>Dit voorjaar zei Van Essen met een ‘uitgestoken hand’ in gesprek te willen gaan met alle partijen in het land die er op het stikstofdossier toe doen. De grote les van vier jaar geleden? Trek veel meer op met de sector, in overleg, in plaats van over de ruggen van de boeren. Vooraf praten met iedereen om te zorgen dat plannen goed landen, is de strategie.</p>
<p>Maar of die strategie ook gaat werken, valt moeilijk te voorspellen.</p>
<p>‘Geen tot amper ervaring op landbouw’, schreef BBB-boegbeeld Caroline van der Plas op X, kort na zijn aantreden. Wel had hij ervaring op ‘klimaat, afval, energie en circulaire economie. Riemen vast!’</p>
<p>Van Essen laat zich er niet door afleiden. Ook vanuit de wandelgangen van zijn ministerie proberen medewerkers er alles aan te doen om vertrouwen te kweken in zijn aanpak.</p>
<p>Premier Jetten ‘proeft’ bij landbouworganisaties als LTO en het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK) dat veel boeren in onzekerheid zitten en snakken naar een oplossing. Ten opzichte van vier jaar geleden is ‘de sfeer heel anders’, zegt partijgenoot en woordvoerder in de Tweede Kamer Anne-Marijke Podt. Van werkgevers tot de agrarische sector zelf: ‘Men voelt echt dat er wat moet gebeuren.’ CDA-leider Bontenbal denkt dat ‘de samenleving ook heeft gezien dat de andere route, namelijk via ontkennen van problemen en populisme, in ieder geval niet werkt’.</p>
<h5>Niet gerustgesteld</h5>
<p>Maar helemaal gerust op de goede afloop is niemand. Ambtenaren schrijven in Van Essens ‘introductiedossier’ dat de komende jaren ‘verdere stappen’ nodig zijn die gepaard gaan met ‘soms moeilijke keuzes’. Want, ‘van álle betrokken partijen worden ingrijpende veranderingen gevraagd’.</p>
<p>Ook het NAJK, één van de meest constructieve landbouwpartijen, is er niet gerust op. Volgens vicevoorzitter en stikstof-woordvoerder Merel Straathof ging het vier jaar geleden mis, omdat er ‘een behoorlijke opgave werd uitgestrooid, zonder dat erbij gezegd is hoe boeren dat moesten doen.’ Er was alleen een regeling voor boeren die wilden stoppen. ‘Wil je dat beleid slaagt, dan moet het kabinet niet alleen komen met een opgave, maar ook met perspectief.’ Ondersteuning voor boeren dus, niet alleen in de vorm van geld, maar door goede regels en ruimte voor vergunningen. Alleen, zegt ze, ‘tot op heden ben ik niet gerustgesteld’.</p>
<p>Er zijn nog ruim twee weken om aan het plan te schaven, maar zonder ondersteuning en perspectief, vreest Straathof dat ‘de ellende nog groter wordt dan de vorige keer’. Boeren zitten klem zonder vergunningen en leven in onzekerheid. ‘We staan al zeven jaar stil.’ Volgens Straathof is het daarom ‘nu of nooit’: ‘Als dit kabinet het weer niet lukt, waarom een volgend kabinet dan wel?’</p>
<blockquote><p>&#8216;Het zal vast niet lukken om alleen maar beleid te maken waar iedereen bij staat te juichen’</p></blockquote>
<p>Eind deze maand zal blijken of het Jetten I lukt om het trauma van Rutte IV af te schudden en beleid te presenteren dat de stilstand die het stikstofdossier sinds 2019 beheerst, doorbreekt. Of dat kan zonder de boze boeren op het Binnenhof, moet blijken.</p>
<p>D66-fractievoorzitter Jan Paternotte hoopt dat de trekkers dit keer op stal blijven. ‘Het zal vast niet lukken om alleen maar beleid te maken waar iedereen bij staat te juichen’, zegt hij. ‘Maar het kan heus anders dan vier jaar geleden.’</p>
<p>En dat denkt de premier zelf ook: ‘Er zullen zeker mensen zijn die het niet honderd procent eens zijn met de keuzes van het kabinet. Dat hoort er ook bij. Maar ik hoop dat we dat op een ordentelijke manier met elkaar van gedachten kunnen wisselen.’</p>


Wacht kabinet-Jetten weer een zomer van boerenprotesten?

Waarheid

<p>‘Corona kent 18 miljoen verhalen’, zegt Daan de Kort (VVD), voorzitter van de parlementaire enquêtecommissie naar het coronabeleid bij de perspresentatie van ‘zijn’ commissie.</p>
<p>Vanaf vrijdag 29 mei gaat de commissie de hoofdrolspelers van het coronabeleid publiekelijk en onder ede horen. Van voormalig premier Mark Rutte (VVD) en coronaminister Hugo de Jonge (CDA) tot opiniepeiler Maurice de Hond en viroloog en OMT-lid (Outbreak Management Team, red.) Marion Koopmans. Koopmans is vrijdag de eerste.</p>
<p>Maar waar enquêtes normaal gesproken hét onomstreden middel zijn om een gedeeld beeld van de waarheid vast te stellen, aarzelt de voorzitter dit keer bij voorbaat of dat lukt. Ook gezien de polarisatie die nog steeds rondom corona hangt.</p>
<p>‘Ik weet ook dat dit onderwerp zoveel emoties en gevoelens oproept, dat het aan mensen zelf is om te oordelen hoe zij het (de pandemie, red.) ervaren’, zegt voorzitter De Kort na afloop van de presentatie. Hij hoopt dat het onderzoek bijdraagt aan maatschappelijke verbinding. Maar, zegt hij, ‘zo’n grote belofte durf ik niet te doen.’</p>
<h5>Gedeelde waarden</h5>
<p>Een democratie verandert zonder openlijke meningsverschillen in een dictatuur. Tegelijkertijd kan een democratie evenmin zonder een aantal fundamentele overeenkomsten. Over belangrijke feiten, gedeelde normen en gedeelde waarden.</p>
<p>Gemeengoed vinden lijkt voor politici alleen maar ingewikkelder te worden in deze gepolariseerde tijden. Net nu gedeelde waarheden en gedeelde waarden door oprukkend extreemrechts en onopgeloste problemen juist hard nodig zijn.</p>
<p>‘Toen ik in 2007 lid werd van de Tweede Kamer en een leuk plan wilde doorgeven aan een journalist, vroeg die of ik daar wel een meerderheid voor had. Anders zou het toch niets veranderen aan het beleid en dus geen nieuws zijn’, zegt senator Madeleine van Toorenburg (CDA), die voorzitter was van de parlementaire enquêtecommissie naar flitstrein Fyra in 2015. Bij vertrek uit de Tweede Kamer in 2021, was dat veranderd. ‘Toen was de vraag van de journalist: wie is ertegen?’</p>
<p>Het nieuws, wil Van Toorenburg maar zeggen, ‘gaat niet meer over waar we het over eens zijn, maar waarover we verschillen.’</p>
<blockquote><p>Bij de waarheidsvinding helpt ook de traditie van het opereren als eenheid</p></blockquote>
<p>Eén van de belangrijkste manieren om in de politiek naar overeenkomsten te zoeken en gedeelde waarheden te vinden, is de parlementaire enquête. Daarin wijkt het ook sterk af van het reguliere werk van parlementariërs, zoals het voeren van Kamerdebatten en het schrijven van moties.</p>
<p>‘Normaal zijn we als politici gewend om de verschillen uit te vergroten en dat is goed, want dan is er wat te kiezen’, zegt voormalig Tweede Kamerlid Michiel van Nispen (SP). Van Nispen gaf leiding aan de laatste enquêtecommissie in 2024 naar het fraudebeleid achter het toeslagenschandaal. ‘Maar soms is het beter om samen zo objectief mogelijk op onderzoek te gaan.’</p>
<h5>Ingewikkelder</h5>
<p>‘Als voorzitter moet je erop toezien dat mensen niet toch in de verleiding komen om politiek te gaan bedrijven’, vertelt Van Nispen. Hoezeer de leden ook gewend zijn om ‘met hun politieke pet op’ standpunten in te nemen en ‘hun verkiezingsprogramma te verwezenlijken’. Zo kunnen de conclusies van het onderzoek ook door vrijwel de hele politiek worden aanvaard.</p>
<p>En dat lukte vaak. Groningers kregen dankzij de enquête erkenning voor het leed dat is veroorzaakt door de gaswinning en door parlementair onderzoek kwam de toeslagenaffaire in volle omvang aan het licht. Telkens leverde de enquête de politiek veel op. Het hielp bij het scheppen van een gedeelde waarheid en de maatschappelijke acceptatie daarvan.</p>
<p>Maar dat is wel iets ingewikkelder geworden, vreest Van Toorenburg. Vroeger zaten er bekende en geroutineerde politici in de commissies die het gezag van de conclusies versterkten. Nu zitten de meeste Kamerleden pas sinds kort in de commissie. Voorzitter Daan de Kort is zelfs de enige die er ook al in zat vóór de laatste Tweede Kamerverkiezingen. De andere leden, Mutluer (PRO), Huidekooper (D66), Lammers (Markuszower) en Poortman (CDA) zijn volgens Van Toorenburg wel ‘goede en toegewijde’ Kamerleden, maar ‘minder bekend’.</p>
<p>Terwijl politieke zwaargewichten en het gezag dat zij meenemen, geen overbodige luxe zijn nu de commissie haar tanden zet in zo’n gepolariseerd onderwerp als corona.</p>
<h5>Loodgieter Gidi</h5>
<p>Het vinden van overeenstemming is niet alleen cruciaal bij parlementaire enquêtes, maar ook bij het verdedigen van de waarden en normen die de democratie dragen. De waarheid uitspreken en delen is belangrijk, juist als het om politieke redenen te ingewikkeld wordt en termen als ‘omvolking’ steeds vaker klinken.</p>
<blockquote><p>‘De stilte van wel weten wat er speelt. Horen wat er geroepen wordt. Maar het er niet over hebben’</p></blockquote>
<p>In 2018 voelde Sigrid Kaag, toen net minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking voor D66, al aan dat het verdedigen van de rechtsstatelijke principes wel eens nodig zou kunnen worden. Zo sprak ze in de Abel Herzberglezing van dat jaar over het gevaar van zwijgen.</p>
<p>‘De stilte van wel weten wat er speelt. Horen wat er geroepen wordt. Maar het er niet over hebben. En er ook niet echt iets aan doen. De stilte van het zwijgen voor het gemak.’</p>
<p>Dinsdag 26 mei werd de Tweede Kamer wat zwijgen betreft getest bij het debat over ‘het normaliseren van geweld’ naar aanleiding van de gewelddadigheden in Loosdrecht. Zwijgen deed de Tweede Kamer niet. Het werd een onheilspellend debat.</p>
<p>PVV-leider Wilders liet überhaupt verstek gaan. Hij vond dat de Tweede Kamer niet moest spreken over woorden van collega-Kamerleden. Normeren liet hij liever over aan anderen.</p>
<p>En lange tijd concentreerde het debat zich op de vraag of Gidi Markuszower wel of niet voldoende afstand had genomen van zijn eerdere uitspraken over ‘maximaal geweld’ tegen Palestijnen. En op de vraag of hij nog geloofde in ‘omvolking’. Dat woord nam hij terug, maar hij uitte wel zijn angst voor ‘demografische transformatie’. Met in zijn ogen gevaarlijke gevolgen, zoals extra zetels voor Denk.</p>
<p>Zijn eerdere uitspraken deed hij af als onhandig en hij vergeleek zichzelf met een gepassioneerde loodgieter. ‘Loodgieter Gidi’, zei hij, ‘houdt zoveel van uw huis, uw kinderen en uw buren dat hij soms met wel heel veel passie uw probleem wil oplossen’. Zijn bus raakte daardoor wel eens een paaltje. ‘Hij vliegt namelijk soms een beetje uit de bocht.’</p>
<blockquote><p> Dat de kritiek op FvD óók van rechts kwam, verandert alles</p></blockquote>
<p>Waar de linkse oppositie hoopte dat de coalitie daarop verdere samenwerking met Markuszower zou uitsluiten, deden de regeringspartijen de deur niet definitief dicht. Volgens premier Jetten moet de politiek wel ‘normeren’ als ‘mensen uitspraken doen’. Maar, zei hij ook, voor het vinden van meerderheden kun je niet zomaar elke vorm van samenwerking voor altijd uitsluiten. ‘Als we elkaar bij elke stap die we zetten de maat gaan nemen, dan komen we ook geen stap verder’.</p>
<p>Bij de rechterflank van de Kamer bleek ook flinke weerzin te leven om Markuszower ‘de maat te nemen’. Wellicht gevoed door het opinieklimaat in de peilingen. Onderzoek van <em>EenVandaag</em> toonde deze week dat veel VVD-kiezers meer voelden voor samenwerking met Gidi Markuszower dan met het PRO van Jesse Klaver.</p>
<p>‘Dit debat is nu bijna een uur bezig en ik vraag me af of iemand in Nederland er iets mee opschiet’, zei VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans ook al na de eerste strubbelingen over de woorden van Markuszower. ‘Het zou toch heel mooi zijn als we kunnen stoppen met dit modder smijten naar elkaar en gewoon kunnen vaststellen dat extremisme altijd verkeerd is.’ Of het nou van rechts of van links komt, voegde hij er nog aan toe.</p>
<p>Ja. Gewelddadigheden werden door alle partijen veroordeeld, maar bij rechts-extreme termen als ‘omvolking’ en ‘remigratie’ begon dat te schuiven. JA21-leider Joost Eerdmans vond ‘omvolking’ wel een ‘vervelende term’, maar wilde vanwege het gebruik van zulke termen niet ‘alles en iedereen in de verkeerde hoek’ zetten.</p>
<p>Zo kon de Kamer zelf het lange tijd ook niet eens worden over de vraag of het debat over de normalisering van geweld wel nut had. Totdat FvD-fractievoorzitter Lidewij de Vos het woord nam.</p>
<p>De Vos zei dat Nederland er is voor ‘de mensen die hier van oorsprong wonen’. Volgens haar gaat dat om ‘blanke mensen’. Daarna kreeg ze de vraag of ze vond dat Nederland er dus alleen is voor ‘de blanke Nederlander’. De eerdere weigering op rechts om elkaar ‘de maat te nemen’ verdween als sneeuw voor de zon. Maar De Vos weigerde afstand te nemen van de term  ‘omvolking’. Ook niet toen Mona Keijzer vroeg of ‘Joden’ uit zijn op ‘omvolking’.</p>
<p>‘Als mevrouw De Vos dat vindt, zakt ze bij mij ook door een ondergrens’, zei Keijzer toen. En ze kreeg bijval van Ruben Brekelmans: ‘Het is, ook in dit debat, heel duidelijk dat het masker van Forum voor Democratie weer afvalt en dat mevrouw De Vos eromheen draait bij iedere vraag om klip-en-klaar afstand te nemen van racisme, discriminatie of extreemrechts.’</p>
<p>Dat de kritiek op FvD nu ineens niet alleen van links kwam, maar óók van rechts, verandert alles. Het betekende dat de Kamer dit keer wel overeenstemming vond over gedeelde normen en waarden, één lijn trok en een morele ondergrens vaststelde.</p>
<h5>Nieuws van de Dag</h5>
<p>‘Ik hoop dat Nederland dit ziet’, zei CDA-leider Bontenbal na afloop, inmiddels al in de nacht, over het demasqué van De Vos. ‘Dat is mijn vurige wens, dat kranten en journalisten omschrijven wat hier is gebeurd.’</p>
<p>Maar de gedeelde waarheid over het debat in Den Haag vond niet zonder meer weerklank bij alle media. Eén dag later zat VVD-leider Dilan Yeşilgöz bij SBS-programma <em>Nieuws van de Dag</em> en kwamen de debatfragmenten van De Vos uitgebreid aan bod. Maar elke poging van haar om uit te leggen aan de kijkers dat de maskers bij FvD waren afgevallen, stuitte op weerstand van duider Victor Vlam. Het debat over de extreemrechtse banden en ideeën van FvD, waarbij De Vos niets ontkende, vond hij ‘een wanvertoning’. De kritiek op De Vos vond hij misplaatst. Het debat ging niet ‘over het asielprobleem, maar over randzaken.’</p>
<p>Wat Yeşilgöz ook probeerde, ze kwam er niet doorheen. Het buiten de orde plaatsen van extreemrechts, was aan tafel geen gedeelde norm. En in dat klimaat moet de coronacommissie nu op zoek naar een gedeelde waarheid.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>


Van covid tot omvolking: kan Den Haag nog een gedeelde waarheid vinden?

<p>Den Haag worstelt niet alleen met het geweld rond azc’s, maar ook met het aandeel dat politici hebben in het aanwakkeren van de onrust. Reden voor PRO-leider Jesse Klaver om dinsdag in de Kamer een debat aan te vragen over ‘de normalisering van geweld’. Hij wil dat de Tweede Kamer zich daar als geheel tegen uitspreekt.</p>
<p>Maar dan stapt PVV-leider Wilders plotseling naar voren voor een ‘principieel’ punt. ‘Wij zijn Kamerleden en wij controleren het kabinet’, zegt hij. En debatteren over &#8216;uitspraken van collega’s’ vindt hij ongepast. Hij krijgt bijval van JA21, Groep Markuszower, FvD en Mona Keijzer. En zelfs VVD-Kamerlid Ulysse Ellian deelt de redenering van Wilders. Als er een grens wordt overschreden, zegt hij, ‘horen we dat van het Openbaar Ministerie’.</p>
<p>Klavers verzoek komt niet uit de lucht vallen. De voorbije weken wordt het land geplaagd door asielrellen, de brandstichting bij de noodopvang in Loosdrecht en de vuurwerkbom bij het partijkantoor van D66. Meerdere Kamerleden reisden af naar verschillende asielprotesten in het land, om begrip te tonen voor de woede en het verzet te steunen tegen de uitvoering van de democratisch tot stand gekomen spreidingswet. En dan zegt Gidi Markuszower bij platform Left Laser dat hij Palestijnse vluchtelingen wil weren uit Nederland, ‘desnoods met geweld’.</p>
<p>De vraag wie politici bij de les moet houden als ze uit de bocht vliegen, is al langer onderwerp van discussie. ‘Traditioneel is in ons politieke systeem het kabinet heel terughoudend met de bemoeienis met gekozen politici’, zei Hugo de Jonge (CDA) in 2024, toen demissionair minister van Binnenlandse Zaken. ‘Dat heeft een heel goede reden’, vervolgt hij, ‘namelijk dat de Kamer de regering controleert en niet andersom.’ Aan Kamerleden de taak om ‘de norm te bepalen’.</p>
<p>Maar als de democratie niet met het woord verdedigd mag worden, hoe dan wel?</p>
<p>Wie niet normeert, normaliseert. En als democratische waarden sneuvelen, ligt er dan niet juist een taak voor de hele politiek én dus ook het kabinet om de grens te trekken?</p>
<p class="p1">
<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div></p>
<h5>morele grens</h5>
<p>Maar zo’n morele grens trekken én vasthouden, blijkt voor politici ingewikkeld. Voormalig premier Jan-Peter Balkenende (CDA) belegde in 2008 nog een hele persconferentie op televisie toen Wilders zijn online film <em>Fitna</em> uitbracht. Passages uit de koran bracht hij rechtstreeks  in verband met terreuraanslagen zoals op 9/11 in New York. Balkenende nam er stellig afstand van, namens het hele kabinet. Twee jaar later leek de grens vervaagd toen Wilders in één klap dertien zetels behaalde, en het CDA alsnog met de VVD in een gedoogcoalitie met de PVV stapte.</p>
<p>Even was er genormeerd, maar die norm bleek niet bestand tegen de electorale kracht van Wilders en de bereidheid binnen het CDA om daar – ondanks een verhit partijcongres – toch voor te zwichten.</p>
<blockquote><p>Rutte (VVD) wilde het daarom anders doen en besloot om zo min mogelijk te reageren op ‘elk rood stuk vlees’ van Wilders</p></blockquote>
<p>Balkenendes opvolger Mark Rutte (VVD) wilde het daarom anders doen en besloot om zo min mogelijk te reageren op ‘elk rood stuk vlees’ van Wilders, zoals hij dat noemde. Dick Schoof deed daar nog een schep bovenop; de partijloze premier van ’s lands eerste PVV-kabinet wilde überhaupt geen Kamerleden ‘recenseren’, hoeveel vragen er ook kwamen van politici en journalisten.</p>
<p>Het kabinet-Jetten lijkt nu moeite te hebben die ingeslagen weg te verlaten. Ook Jetten heeft weinig trek om politici als Lidewij de Vos, Gidi Markuszower en Mona Keijzer te veroordelen vanwege hun steun aan de asielprotesten.</p>
<p>Ten aanzien van de uitspraken van Markuszower over geweld tegen Palestijnse vluchtelingen probeerde Jetten aanvankelijk een streep in het zand te zetten. De premier wilde dat hij zijn woorden zou terugnemen. Maar hoe ingewikkeld het voor Jetten is om die eis vol te houden, bleek een paar dagen later. Markuszower nam zijn woorden niet terug. Hij noemde ze alleen ‘onhandig’ en klaagde over de ‘demonisering’ van rechtse politici. Pas vier dagen later deed hij dat wel bij <em>RTL Nieuws</em>. Hij had het anders bedoeld, zei hij en had het woord geweld ‘niet in de mond moeten nemen’. Daarmee lijkt de kous voorlopig af.</p>
<p>Wat de kwestie laat zien, is dat de norm bewaken botst met de noodzaak voor het kabinet om meerderheden te vinden. De Algemene Rekenkamer meldde deze week dat het kabinet Schoof zo weinig voor elkaar kreeg, dat er sprake is van een ‘verloren jaar’ op zo ongeveer elk groot beleidsdossier. Wil Jetten de stilstand doorbreken van het vorige kabinet, dan heeft Jetten Markuszower en zijn zeven zetels nodig.</p>
<p>‘Om grip op migratie te krijgen heb ik alle partijen nodig’, verwoordde asielminister Bart van den Brink (CDA) het deze week tegenover SBS6. ‘Dus ik kijk zo min mogelijk naar de achtergrond van een partij.’</p>
<h5>partijverbod</h5>
<p>Als het normeren met woorden niet lukt, blijft er nog één weg open om politici die de democratie bedreigen een halt toe te roepen: de wet. Maar ook daar hapert het. Op dit moment kunnen partijen alleen met een beroep op de ‘openbare orde’ verboden worden. Maar een verruiming van die wet, waardoor ook partijen die de democratie bedreigen verboden kunnen worden, laat al jaren op zich wachten.</p>
<p>In het verleden lukte het wel om partijen te verbieden. Zo zette midden in de Tweede Wereldoorlog de Nederlandse regering in ballingschap een streep door het bestaansrecht van de NSB. En eind jaren negentig kwam er een verbod voor de Centrumpartij van Hans Janmaat, dit keer via de rechter.</p>
<p>De wens tot verruiming van die wet stamt uit 2006. Toen al wilde een aantal denkers en politici partijen weren die de democratie omver wilden werpen. Opvallend genoeg waren dat destijds vooral politici op de rechterflank. Joost Eerdmans, nu voorman van JA21 en toen Kamerlid voor de LPF, stelde in die tijd Kamervragen over het partijverbod, mede uit angst voor de opkomst van islamistische partijen die de sharia zouden invoeren. Geert Wilders, dan al voor zichzelf begonnen, diende met de LPF zelfs een motie in om partijen te laten verbieden ‘wanneer hun doelstellingen onvermijdelijk tot strafbare feiten’ leiden of ‘onze democratische rechtsorde terzijde schuiven’.</p>
<blockquote><p>Met de invoering van de wet wil het niet vlotten</p></blockquote>
<p>Dat enthousiasme lijkt inmiddels wat bekoeld. Joost Eerdmans moet op de gang in de Tweede Kamer even goed graven in zijn geheugen. ‘Ah. Ja. Het partijverbod. Dat is een ingewikkelde.’ Of er een extra verbod moet komen, betwijfelt hij. Is het gevaar voor shariapartijen dan geweken? ‘Ja. Ik denk dat dat wel iets minder is geworden.’<br />
En partijen die nu wel vóór zo’n verbod voelen, geloofden er toen niet in. ‘Ik sta een democratie voor van zelfreiniging en debat’, vond D66-Kamerlid Boris van der Ham destijds, gesteund door Jeroen Dijsselbloem van de PvdA.</p>
<p>In 2018 werd de discussie weer actueel toen een staatscommissie onder leiding van Johan Remkes pleitte voor extra verdedigingsmiddelen. Op de kaft van haar rapport prijkte de stormvloedkering in Zeeland, die ‘de noodzaak van het verhogen van de dijken rondom onze democratische rechtsstaat verbeeldt’. De commissie adviseerde de oprichting van een constitutioneel en de invoering van het referendum. Maar voor de bescherming van de democratie van binnenuit pleitte Remkes voor een apart partijverbod, dat als ‘uiterste middel’ kon worden opgelegd door de hoogste rechter.</p>
<p>Met de invoering van de wet wil het ondertussen niet vlotten. De wet waar het verbod onderdeel van is, wordt jaar na jaar uitgesteld – onlangs weer naar 1 januari 2028 – vanwege een ‘onvolkomenheid’ over de financiering van politieke partijen. Vorig jaar zomer bleek tijdens de raadpleging van deskundigen, eens te meer hoe ingewikkeld het regelen van zo’n verbod eigenlijk is.</p>
<p>Want wanneer is een partij een democratisch gevaar?</p>
<p>Volgens het wetsvoorstel komen partijen in aanmerking die een ‘daadwerkelijke en ernstige bedreiging’ vormen voor ‘de grondbeginselen van de democratische rechtsstaat’ zoals de grondrechten. Maar niet elke wijziging van een grondwet is per definitie ondemocratisch. Over wat ‘democratisch’ is, lopen de meningen bovendien uiteen.</p>
<h5>Democratische geest</h5>
<p>Begin deze week kreeg een aanvullend plan van D66-Kamerlid Joost Sneller ook kritiek van de Raad van State. Met een amendement op de wet wil hij regelen dat partijen intern ook democratisch moeten zijn én een minimumaantal leden hebben. Politiek gevoelig, want de eenmanspartij van Wilders zou daarmee geweerd worden bij de stembus. Is dat wel proportioneel, vraagt de Raad zich af.</p>
<p>Een dag later op zijn kantoor blijkt Joost Sneller niet uit het veld geslagen. ‘Ze hebben fundamentele kritiek’, geeft hij toe, ‘daar moeten we goed naar kijken.’ Maar hij verwelkomt het advies, al is hij het met sommige punten niet eens. Dan tovert hij op zijn telefoon een lijstje tevoorschijn met daarop de partijen waarvan hij de meeste hoop heeft op steun. Naast zijn eigen partij zijn dat PRO, CDA, ChristenUnie, Partij voor de Dieren, Volt én Markuszower. Een krappe meerderheid van 78 zetels, als de VVD niet omgaat. Hij kan alle steun gebruiken.</p>
<blockquote><p>Partijverboden en instituties zijn op zichzelf onvoldoende</p></blockquote>
<p>Of de plannen van Sneller het halen, moet nog blijken.</p>
<p>Maar ook los daarvan is de vraag of dergelijke wettelijke maatregelen überhaupt effectief zijn. In Frankrijk mag Marine Le Pen weliswaar niet meer meedoen aan de presidentsverkiezingen, maar haar partijgenoot Jordan Bardella wel. Het Vlaams Blok werd in België verboden, maar ging doodleuk verder als Vlaams Belang.</p>
<p>‘Je hebt uiteindelijk ook nodig dat de democratische geest ook onder de bevolking leeft. Die moet je onderhouden’, zegt Ruud Koole, emeritus hoogleraar Politieke wetenschappen, voormalig lid van de staatscommissie en lange tijd senator voor de PvdA. ‘Daar ligt een heel grote verantwoordelijkheid bij politici. Die moeten een voorbeeld geven.’</p>
<p>Partijverboden en instituties zijn uiteindelijk op zichzelf onvoldoende, zegt hij, ‘als het idee dat we dingen samen moeten oplossen op een democratische manier niet in de houding zit van én de politici én van de burgers’.</p>
<p>Precies dat, het bewaken van de ‘democratische geest’, via ‘zelfreiniging en debat’ is donderdag toch op de valreep uitgesteld. Klavers voorstel om te praten over ‘het normaliseren van geweld in politiek en samenleving’ moet wachten tot volgende week dinsdag, door het uitlopen van een debat over strengere terugkeerprocedures en vreemdelingendetentie. Even moet het gesprek over de democratische normen weer wijken voor de asieldiscussie.</p>
<p>Maar volgende week is het er dan echt en moet blijken hoe de democratie zich verdedigt tegen zichzelf.</p>


Kabinet-Jetten krijgt geen grip op extreemrechts

Politiek

<p>De wittebroodsweken van de coalitie zijn voorbij. Deze week bestaat het coalitieakkoord precies honderd dagen, maar in de peilingen zakt het vertrouwen weg.</p>
<p>Nog maar 26 procent van de kiezers heeft vertrouwen in kabinet-Jetten, zo bleek bij de laatste peiling van <em>EenVandaag</em>. En dat gebrek aan vertrouwen strekt zich zelfs uit tot de achterban van de regeringspartijen. Bij D66 en CDA is het vertrouwen binnen twee maanden licht gedaald – tot respectievelijk 74 en 57 procent – maar onder de achterban van de VVD heeft nog slechts eenderde geloof in het kunnen van dit kabinet. En dat in de week waarin het Centraal Bureau voor de Statistiek meldde dat het vertrouwen in de politiek als geheel naar een ‘historisch dieptepunt’ is afgezakt.</p>
<p>‘Ik heb niet eerder gezien dat coalitiekiezers zo snel, zo negatief oordelen over een kabinet waar hun eigen partij in zit’, zegt Joyce Boverhuis, opiniepeiler van <em>EenVandaag</em>. ‘Vooral VVD-kiezers zien veel te weinig resultaat en hebben weinig vertrouwen in een minderheidskabinet.’</p>
<blockquote><p>Het najagen van de gunst van de<em> eigen kiezer</em> heeft de politiek op dit dieptepunt gebracht</p></blockquote>
<p>Wat de peiling laat zien, is dat regeringspartijen vooral het belang van de eigen achterban vooropstellen. Dat klinkt democratisch en sympathiek, maar het is juist dat najagen van de gunst van de<em> eigen kiezer</em> die de politiek op dit dieptepunt heeft gebracht<span style="font-weight: 400;">.</span></p>
<h5>Hoge verwachtingen</h5>
<p>Hoe anders was dat rond verkiezingsdag en de eerste weken erna. Met handige tv-optredens, empathie voor afgehaakte kiezers, beloftes over ‘tien nieuwe steden’ en gewapper met Nederlandse vlaggetjes, kreeg Jetten de wind in de zeilen en de vibe mee. Met een flitsformatie en de frisse zin om ‘doorbraken’ te forceren hoopte hij dat die positieve sfeer zou blijven hangen. De optimistische campagneleus <em>Het kan wél</em> veranderde zo in kabinetsmotto <em>Aan de slag</em>.</p>
<p>Want niet alleen voor de campagne, maar ook voor het slagen van zijn kabinet vond Jetten ‘de vibe’ heel belangrijk, zo zei hij kort na de presentatie van zijn coalitieakkoord. Hij benadrukte het contrast met zijn voorganger. ‘Als je een lamgeslagen kabinet hebt zoals we de afgelopen anderhalf jaar hebben gezien, dan kan de Kamer hier op zijn kop gaan staan, maar gebeurt er niks.’</p>
<p>En toch is de gunstige electorale wind inmiddels gekeerd. De coalitie worstelt met de eigen plannen voor de AOW, de oorlog in Iran en de gestegen olieprijzen, oplaaiende onrust over de asielopvang, tegenvallers in de begroting en sinds deze week: onenigheid over de hypotheekrenteaftrek.</p>
<blockquote><p>Hard beloftes bleken aantrekkelijk in de campagne, maar besturen vergt geduld</p></blockquote>
<p>VVD-leider Yeşilgöz beloofde aan die aftrek niet te morrelen, maar dinsdag nam de Tweede Kamer toch een motie aan die een indirecte verruiming van de hypotheekaftrek blokkeerde. Opvallend genoeg met de steun van coalitiepartijen D66 en CDA. En dan blijkt er deze week ook nog een ambtelijk rapport te liggen dat wijzigingen aan de regeling warm aanbeveelt omdat er anders een groot gat valt in de begroting. Na 2031 zou namelijk niet meer goed zijn na te gaan of bepaalde groepen nog wel recht hebben op renteaftrek, meldt <em>De Telegraaf</em>.</p>
<p>Zo dreigt de vibe, door de te hooggespannen verwachtingen, als een boemerang terug te vliegen naar Jetten en zijn kabinet. Vlotte taal en harde beloftes bleken aantrekkelijk in de campagne, maar besturen en het bereiken van echte doorbraken vergt geduld, een aanpak voor de lange termijn en ingewikkelde compromissen die vaak niet (snel) door één partij of politicus te claimen zijn.</p>
<p>Niet echt lekker campagnemateriaal om de vibe in leven te houden.</p>
<h5>campagnepolitiek</h5>
<p>En precies daar zit de groef waar het kabinet en misschien de hele politiek in vast zit. De aanhoudende jacht op kiezers heeft de laatste jaren een nieuw soort politiek doen ontstaan. Campagnepolitiek, die vooral draait om strijd met tegenstanders, grote beloftes en het bedienen van de eigen achterban. Je zou bijna zeggen: de eigen kiezer eerst.</p>
<p>‘Mijn verantwoordelijkheid is niet naar de NCTV [Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, red.] maar naar mijn kiezers’, zei PVV-leider Geert Wilders bijvoorbeeld, toen hij werd gevraagd naar een NCTV-rapport dat waarschuwt voor het taalgebruik van politici. En ook bij het opblazen van zijn eigen kabinet wees Wilders op het belang van zijn achterban. ‘Mijn kiezers wilden vooral een omwenteling als het gaat om asiel en migratie’, vertelde hij in het parlement. ‘Als je ziet dat dat niet lukt, als je ziet dat je wordt tegengewerkt, kan je twee dingen doen: je kan blijven zitten (…) of je kan het lef hebben om je rug recht te houden.’</p>
<p>Die opvatting over democratie lijkt goed te passen binnen de definitie van de Oostenrijkse econoom Joseph Schumpeter (1883-1950). Volgens hem is democratie een ‘institutioneel arrangement’ waarbij het volk de macht krijgt om te beslissen via een ‘competitieve strijd’ om stemmen. Democratie als een systeem van strijd dus en niet als gemeenschap die ook in zijn houding democratisch moet zijn of democratische waarden hoog moet houden.</p>
<p>In tegenstelling tot dictaturen die worden gekenmerkt door een ‘politiek van vijandschap’, zijn democratieën een ‘politiek van vriendschap’, zei voormalig minister van Justitie Ernst Hirsch Ballin (CDA) deze week tijdens een lezing in Tilburg ter ere van senator Willem Witteveen (PvdA), die omkwam bij de aanslag op de MH17. Hij wees daarbij op artikel 50 uit de Grondwet. ‘De Staten-Generaal vertegenwoordigen het gehele Nederlandse volk.’</p>
<h5>Algemeen belang</h5>
<p>‘Dat artikel wordt op verschillende manieren uitgelegd’, benadrukt Hirsch Ballin na afloop van de lezing: ‘In de ene lezing behartigt ieder van de gekozen volksvertegenwoordigers de belangen van de eigen kiezers. In de andere lezing – en daar ben ik voorstander van – vertegenwoordigen zij samen de belangen van het hele volk. Dit betekent dat het algemeen belang voor de hele volksvertegenwoordiging leidend moet zijn, ook als men daarover verschillende opvattingen heeft.’</p>
<p>Daarmee sluit hij aan bij ideeën over de democratie van verlichtingsdenker Montesquieu, die stelde dat de democratie niet kan zonder de ‘deugd’. Behoorde in een monarchie de koning te letten op het algemeen belang, in een democratie moeten burgers dat zelf doen en niet het eigenbelang boven dat van anderen plaatsen.</p>
<p>‘Wanneer deze deugd verdwijnt’, schreef Montesquieu, ‘neemt de ambitie haar intrek in de harten die er ontvankelijk voor zijn, en maakt hebzucht zich meester van iedereen.’ Van de kracht van de republiek ‘resteert niets dan de macht van enkele burgers en de losbandigheid van allen’.</p>
<blockquote><p>Het besef dat niet alles kan, en dat besturen ook gepaard gaat met pijnlijke keuzes, is helemaal verdwenen</p></blockquote>
<p>Ook uit ons eigen bestuurlijke verleden blijkt hoe inspelen op de gevoelens van het moment leidt tot kortetermijnpolitiek en het vermogen beperkt om keuzes te maken waar de achterban (op de korte termijn) last van zou kunnen hebben. Zo is er onvoldoende geïnvesteerd in het elektriciteitsnet, want dat kostte geld. Is de asielopvang wegbezuinigd, waardoor er nu een totale opvangcrisis is ontstaan. Is er keihard op defensie bezuinigd, en het kost nu de grootst mogelijke moeite de boel weer op te bouwen.</p>
<p>Het besef dat niet alles kan, en dat besturen ook gepaard gaat met pijnlijke keuzes, is door de campagnepolitiek helemaal naar de achtergrond verdwenen. Politici zitten zo gevangen in een race om het uiterste te beloven aan de kiezer. Maar daardoor ontbreekt soms de ruimte om een beweging te maken en een concessie te doen. Ook als een wens gewoon niet houdbaar is, de kosten voor de rest van de maatschappij onredelijk groot of er onverwachte tegenvallers zijn. In de logica van de campagnepolitiek heet dat meteen ‘verraad aan de kiezer’.</p>
<p><span style="font-weight: 400;">
<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div></span></p>
<p>Zo kunnen daadkrachtig klinkende beloftes aan de achterban juist doorbraken blokkeren. Zo waarschuwde het CPB onlangs voor een tweedeling in de maatschappij omdat de 0,1 procent allerrijksten vele malen minder belasting hoeft te betalen over hun vermogen. Maar daar wil de VVD niet aan tornen. En aan de andere kant dreigen door de vergrijzing sociale voorzieningen onbetaalbaar duur te worden. Maar daar wil de linkerflank liefst op geen enkele manier naar kijken.</p>
<p>Zo is ook de stikstofcrisis tot gigantische proporties uitgegroeid. Genoeg politici beloofden dat er van alles kon. En aan het eind klinkt wat VVD-mastodont Johan Remkes het land voorhield bij zijn vele rapporten over de stikstofcrisis: niet alles kan.</p>
<h5>smalle marges</h5>
<p>Het geloof in maakbaarheid dat achter aantrekkelijke verkiezingsbeloftes schuilt, geeft de democratie haar bestaansrecht. Immers, waarom zou je nog stemmen als verandering onmogelijk is? Alleen gaat de campagnepolitiek te ver als politici het onmogelijke beloven en daarmee vooral teleurstelling oogsten.</p>
<p>Om dat te voorkomen moeten politici voorzichtig zijn in wat ze kunnen beloven. Politiek is daarmee een evenwichtskunst tussen wat oud-premier Joop den Uyl (PvdA) enerzijds ‘de smalle marges’ noemde, de realiteit, en anderzijds de belofte van een betere wereld. Dat laatste heette toentertijd ook wel ‘de verbeelding aan de macht’.</p>
<p>Democratie niet als competitie om het eigenbelang, met politici die als een soort wasmiddelenverkopers gelikte reclameboodschappen en kortingsbonnen rondstrooien, maar als een gelijkwaardige uitwisseling van ideeën over wat goed en recht is voor iedereen.</p>


Met positieve vibes kun je niet besturen

Politieke analyse

<p>‘Ik begrijp ook wel de onrust die er in heel veel gemeenten is’, zegt premier Jetten op 24 april, na de eerste serie rellen in Loosdrecht, waarbij politieagenten vuurwerk naar zich toegeworpen kregen. ‘Demonstreren mag’, zegt hij, ‘maar dat doen we in Nederland wel op een fatsoenlijke manier.’</p>
<p>Ook minister van Defensie en VVD-leider Dilan Yeşilgöz reageerde afgelopen zondag bij WNL begripvol. ‘Ik snap al die mensen die zeggen: waarom moet ik steeds mijn deel doen als jij in Den Haag het niet doet.’ Volgens haar moet Den Haag snel strengere asielwetten leveren om de onrust te sussen.</p>
<p>VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans zei in <em>Pauw &amp; De Wit,</em> nadat hij eerst afstand nam van het geweld in Loosdrecht, dat ‘legitieme zorgen’ van demonstranten niet zomaar verdacht moesten worden gemaakt. Bijvoorbeeld wanneer er geen ‘sociale huurhuizen’ zijn en ‘migranten voorrang krijgen’.</p>
<h5>geweld</h5>
<p>Nederland is steeds vaker het toneel van politiek gemotiveerd geweld. Eerder zagen we rellen en vernielingen in Loosdrecht, daarna in IJsselstein, en deze week was het partijkantoor van D66 voor de tweede maal binnen een jaar aan de beurt – al wordt de precieze toedracht nog onderzocht. Naast veroordelingen reageren politici vooral met begrip op de onrust. De vraag is of de politiek daarmee de woede sust of de onvrede alleen maar verder aanwakkert? En waarom kiezen ze in reactie steeds vaker een harde lijn op migratie?</p>
<blockquote><p>Nog maar twee jaar geleden sloeg Jetten een heel andere toon aan als het gaat om asiel</p></blockquote>
<h5></h5>
<h5></h5>
<p>Nog maar twee jaar geleden sloeg D66-leider Rob Jetten een heel andere toon aan als het gaat om asiel. Toen stond hij rechtstreeks tegenover VVD-leider Dilan Yeşilgöz. Het kabinet-Schoof was in de maak en de inkt van het coalitieakkoord van het eerste PVV-kabinet was nog maar net droog. Met VVD, NSC en BBB beloofde de nieuwe coalitie ‘het strengste asielbeleid ooit’.</p>
<p>Waarom toch zulke ‘forse’ en bovenal ‘symbolische’ asielmaatregelen, wilde Jetten van Yeşilgöz weten. Konden ze niet beter met ‘fatsoenlijk beleid’ de opvang van vluchtelingen regelen?</p>
<p>Draagvlak, luidde de redenering van Yeşilgöz in een woord. Ja, ze namen ‘stevige maatregelen’. Maar die waren juist nodig om de boel weer op orde te krijgen. Zo kon er voor ‘echte vluchtelingen’ draagvlak blijven. Zodat de boodschap richting hen weer zou zijn: ‘wees welkom’. Zoals ze dat zelf, vertelde Yeşilgöz, ook ooit was geweest.</p>
<h5>defend-groepen</h5>
<p>Twee jaar later klinkt er in Loosdrecht bepaald geen welkomstboodschap. Leden van ultrarechtse Defend-groepen kwamen vanuit het hele land om te demonstreren en te rellen. Het gemeentehuis werd aangevallen, politieagenten werden belaagd met vuurwerk en ook bewoners spraken zich uit tegen de tijdelijke opvang van een kleine groep van honderd mensen.</p>
<p>Een vriendelijk ogende mevrouw vertelt bij een supermarkt tegen SBS6 wat zij vindt van de uit de hand gelopen demonstraties. ‘Tuurlijk is het niet cool als mensen vuurwerk gaan gooien’, zegt ze. ‘Maar er wordt gewoon niet geluisterd naar de mensen.’ Een andere dame gelooft dat er alleen met eieren is gegooid. ‘Te vredig voor wat er gaat gebeuren’, zegt ze, verwijzend naar de komst van de noodopvang.</p>
<blockquote><p>Wie de cijfers erbij pakt, ziet dat veel van die onrust onnodig is</p></blockquote>
<p>Terwijl de gevoelens van onrust en onveiligheid in de maatschappij toenemen, klinkt er vanuit Den Haag vooral bevestiging en begrip. Maar wie de cijfers erbij pakt, ziet dat veel van die onrust onnodig is en beelden over de almaar toenemende instroom, zoals Yeşilgöz beweert, niet kloppen.</p>
<h5>Dalende instroom</h5>
<p>Zo nam het aantal asielaanvragen juist af, blijkt uit een analyse van de cijfers door <em>NRC</em>. Waren er tijdens de asielpiek in het derde kwartaal van 2023 bijna 13 duizend aanvragen, in het begin van 2025 bereikte dat aantal een laagterecord met 4.800 eerste aanvragen voor asiel. Recentelijk is het weer iets gestegen. (Voor de cijfers werd het CBS eerder geraadpleegd, maar door de brand van een datacenter in Almere zijn die bij publicatie niet meer toegankelijk.)</p>
<p><span style="font-weight: 400;">
<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div></span></p>
<p>Ook het aantal mensen dat na een aanvraag ook echt asiel krijgt, daalt. Lag dit zogeheten inwilligingspercentage een paar jaar terug nog ruim boven de 50 procent, bij de aanvragen van vorig jaar lag het op 34 procent. Een ‘forse’ daling, volgens asielminister Bart van den Brink (CDA) die dit nieuws aan het eind van de lange discussie over de asielwetten meldde aan de Eerste Kamer. Speelde het hoge inwilligingspercentage nog een hoofdrol bij de val van Rutte IV, dit keer leek de daling niemand te kunnen boeien.</p>
<p>En de onveiligheidsgevoelens worden fors overdreven. De veiligheidsbeleving van bewoners rond AZC’s blijkt na een daling na verloop van tijd bijna geheel te herstellen tot het oude niveau, bleek vorige week uit onderzoek van Bureau Beke. Alleen de overbelaste opvanglocaties in Budel en Ter Apel vormen een uitzondering, in de regel verloopt de opvang rustig.</p>
<h5>Luisteren</h5>
<p>Maar politici noemen die cijfers niet en lijken boze inwoners niet te willen tegenspreken. Liever tonen ze begrip. En dat heeft alles te maken met het diepe trauma dat is ontstaan na de opkomst van Pim Fortuyn en zijn dood. Deze week 24 jaar geleden.</p>
<p>Sindsdien is de houding in Den Haag over onrustgevoelens fundamenteel veranderd. Fortuyns standpunten over immigratie en integratie veroorzaakten een aardschuiving. Uit het niets kwam hij hoog in de peilingen. En bestuurderspartijen PvdA en VVD hadden het nakijken. Ze leken het contact met de kiezer kwijt.</p>
<blockquote><p>Na Fortuyn werd ‘luisteren’ de nieuwe norm</p></blockquote>
<p>De les van Fortuyn leek voor politici en journalisten dat er beter geluisterd moest worden. Vrij Nederland-journalist Gerard van Westerloo vatte dat gevoel goed samen in zijn boek <em>Niet spreken met de bestuurder</em> uit 2003. Hij beschrijft hoe Fortuyn dezelfde taal spreekt als de trambestuurders in Amsterdam. Die voelden, noteerde hij, al geruime tijd een afkeer van de ‘fatsoenselite’ van linkse ‘socialen’, zoals Van Westerloo zelf. Die zouden de ‘belevingswereld van de burger’ tot ‘gevaarlijk terrein’ hebben verklaard, uit angst voor stigmatisering en discriminatie. Onrustgevoelens zouden zo te lang en te vaak zijn ‘toegedekt’.</p>
<h5>gewone nederlanders</h5>
<p>Na Fortuyn werd ‘luisteren’ en direct contact met de kiezer daarom de nieuwe norm. En daar bleef het niet bij. Luisteren maakte plaats voor begrip of zelfs omarming. Zo hield CDA-leider Sybrand Buma in 2017 de H.J.Schoo-lezing in de Rode Hoed in Amsterdam waarin hij opriep de boze burger veel serieuzer te nemen. Wat nou, opperde hij, ‘als we de boze burger nou de gewone Nederlander noemen?’</p>
<p>De zorgen van die ‘gewone’ Nederlanders hoorden volgens Buma niet zomaar ‘als irrationele oprispingen’ terzijde te worden geschoven. Want die gewone Nederlanders waren, stelde hij in navolging van Fortuyn, ‘verweesd’ achtergebleven. ‘Alsof de elite er met hún vrijheid en gelijkheid vandoor ging en ze aan de nieuwkomers gaf.’ Hij voegde daaraan een beroemd citaat toe uit <em>Animal Farm</em> van George Orwell. <em>All animals are equal, but some animals are more equal than others</em> – ‘zó voelde het voor de gewone Nederlanders’.</p>
<p>Hiermee zette Buma als leider van een middenpartij het ongenoegen van de ‘boze’ Nederlanders bewust centraal. En hij was niet de enige. Iets eerder in dat jaar versloeg VVD-lijsttrekker Mark Rutte op het nippertje PVV-leider Wilders bij de Tweede Kamerverkiezingen. Onder meer door zich met het ‘goed soort populisme’ eens flink af te zetten tegen de Turkse president Erdoğan en zijn aanhang in Nederland. ‘Pleur op’ had hij toen gezegd over relschoppers.</p>
<h5>Tegenovergesteld effect</h5>
<p>Zorgen van burgers serieus nemen is natuurlijk helemaal niet gek in een democratie. Maar hoe ver mogen politici daarin gaan als de beelden die aanleiding tot die zorgen geven niet helemaal kloppen? Of als oplossingen stevig klinken, maar niet reëel zijn?</p>
<p>Met het begrip voor de ‘gewone Nederlander’ hoopten partijen als het CDA en de VVD nieuwe Fortuynrevoltes te voorkomen en wind uit de zeilen te nemen van radicalere partijen en de rechtse kiezer voor zich te winnen.</p>
<p>Ze bereikten het tegenovergestelde. In 2023 viel laatste kabinet van Mark Rutte, omdat hij zijn beloofde strenge asielmaatregelen niet kon leveren. En direct daarna kwam de PVV toch aan de macht, met Faber als boegbeeld van het strengste asielbeleid ooit. Maar ook Wilders raakte al snel de grip op de boze achterban kwijt. Zijn vurig gewenste asielwetten lagen voor in de Tweede Kamer. En het aantal asielaanvragen daalde maand na maand. ‘Faber-effect!’, claimde hij het succes op X. Toch was het niet voldoende om zijn kiezers tevreden te stellen. Wilders duikelde in de peilingen, volgens de Peilingwijzer. Van zo’n 27 procent steun onder het electoraat (circa veertig zetels!) bij de start van het kabinet, daalde de PVV naar 18 procent (27 zetels) vlak voor Wilders het ten val bracht.</p>
<blockquote><p>‘Politiek gaat over beelden, veel meer dan over inhoud’</p></blockquote>
<p>Het roerige asieldossier toont niet alleen de hardnekkigheid van beeldvorming, maar laat ook zien dat politici die enkel ‘met ‘begrip’ op beelden en gevoelens inspelen, uiteindelijk zelf de greep verliezen.</p>
<p>‘Politiek gaat over beelden, veel meer dan over inhoud’, concludeerde Wilders al eens eerder, toen <em>de Volkskrant</em> hem vroeg of zijn programma in 2023 nou ‘milder’ was dan eerst. Maar ook hij noch Faber lukte het niet om een positief beeld neer te zetten.</p>
<p>Na premiers Rutte en Schoof wil ook premier Jetten nu ‘een doorbraak’ forceren met ‘strenger asielbeleid’ en ‘minder instroom’. Dit keer samen met de VVD van Yeşilgöz. ‘Progressieve politici’ hebben, schrijft Jetten in zijn verkiezingspamflet Hoe het wel kan, ‘te veel binnen de lijntjes gekleurd’ en ‘te weinig het hart van de kiezer geraakt.’</p>
<p>De geschiedenis laat zien dat luisteren en begrip tonen niet genoeg is om de toenemende boosheid, die sinds de Fortuyn-revolte politiek Den Haag in gijzeling houdt, te beteugelen.</p>
<div class="info-box">
<p>Joost Bekendam is politiek verslaggever van Vrij Nederland.</p>
</div>
