Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Carel Peeters

Harm Ede Botje

Tomas Vanheste

Henk van Renssen

Maurits Martijn

Gerard Janssen

Lisa Kuitert

Anna Luyten

Fik Meijer

Ronald Havenaar

Non-fictie gids

Expositie / Alexander de Grote
In feite weten we heel weinig van de historische Alexander. Na zijn dood in 323 v. Chr. zijn er zo veel verhalen over hem in omloop gekomen, dat geleerden nog altijd discussiëren over de vraag of hij moet worden gezien als de grote veroveraar die met een nietsontziende ambitie de wereld aan zijn voeten kreeg, als de man die alle volkeren wilde samensmeden tot een maatschappelijke en culturele eenheid, of als de pragmaticus die op de puinhopen van het Perzische rijk een nieuw imperium wilde bouwen met gelijke rechten voor Macedoniërs, Grieken en Perzen. De onzekerheid wordt in de hand gewerkt doordat de verhalen van tijdgenoten goeddeels verloren zijn gegaan en we ons moeten baseren op teksten van enkele eeuwen later, toen de mythevorming al goed op gang gekomen was.
Over één kwestie berichten alle schrijvers eensluidend. Zij vertellen dat Alexander was geobsedeerd door de vraag hoe hij zich van de gewone mensen kon onderscheiden. Ze portretteren hem als iemand die zijn hele leven op zoek is geweest naar inspirerende voorbeelden uit het verleden en dat hij er aan het einde van zijn lange queeste niet voor terugdeinsde zich zelfs met de hoogste god in verband te brengen.
De gedachte dat hij in alle opzichten anders, beter, was dan zijn leeftijdgenoten, uitte zich al vroeg. Tegen mensen uit zijn omgeving die hem polsten of hij zou willen deelnemen aan de Olympische Spelen omdat hij zo&#8217;n goede atleet was, zei hij dat hij daar alleen toe bereid was als hij tegen koningen kon lopen. Zijn vader Philippus en zijn moeder Olympias moedigden hem aan die trotse houding te koesteren. Zij hadden hem vanaf zijn vroegste jeugd voorgehouden dat hij geen gewone koningszoon was, maar een nazaat van echte helden. Achilles, de zoon van een sterfelijke vader en de godin Thetis, was zijn stamvader van moeders kant, en Heracles, de zoon van de oppergod Zeus en een aardse moeder, stond aan het begin van de lijn van zijn vader.
Tussen heros en theos
Voor iemand die door zijn Griekse leermeesters was onderwezen in de epen van Homerus, was Alexanders fascinatie voor Achilles niet zo verrassend. Hij identificeerde zich met hem en trachtte hem te evenaren. Maar hij realiseerde zich dat de tijden veranderd waren, dat hij zich niet op de wijze van Achilles kon onderscheiden. Hoe graag hij zich ook als de fenomenale eenling zou hebben gedragen, hij moest zich beperken tot de opdracht die hij zichzelf had gesteld: een veroveringstocht die hem koning zou maken van een bijna onbegrensd gebied.
In de volgende jaren werd geleidelijk Heracles zijn inspiratiebron. Heracles was de zoon van Zeus, die de gedaante van Alkmenes echtgenoot Amphitryon had aangenomen toen hij zich in liefde met haar verenigde. Vermoedelijk was het zijn goddelijke afstamming die Alexander zo aansprak. Heracles had werken moeten verrichten die voor onmogelijk werden gehouden, maar hij volbracht ze allemaal. Zijn faam steeg tot grote hoogte.
Heracles stond hoger in de hiërarchie van helden dan Achilles, omdat hij door Zeus was opgenomen onder de goden van de Olympus en daardoor de kloof tussen heros en theos, tussen held en god, had overbrugd. Alexander had zich steeds gerealiseerd dat het niet gemakkelijk zou zijn anderen ervan te overtuigen dat hij veel gemeen had met de mythologische held. De door Alexander geraadpleegde orakels bevestigden zijn grootheid en benadrukten dat hij onoverwinnelijk was, maar over zijn goddelijkheid deden ze geen heldere uitspraken.
Zelf twijfelde hij er niet aan dat hij van goddelijke oorsprong was. Ter gelegenheid van zijn overwinning bij Issus in 333 v. Chr. liet hij een bijzondere munt slaan, een zilveren tetradrachme. Aan de ene zijde was een jeugdige Heracles afgebeeld, die veel weg had van de jonge Alexander, aan de andere kant was Zeus zittend weergegeven. De afbeelding van de oppergod toonde aan dat Alexander zich niet alleen met Heracles identificeerde, maar via hem, de stamvader van zijn geslacht en de zoon van Zeus, een nog hogere goddelijkheid zocht.
Het orakel in Siwah
Alexanders &#8216;zoektocht naar zichzelf&#8217; kwam nu in een stroomversnelling. In de winter van 332-331 v. Chr. had hij Egypte op de Perzen veroverd, was door de Egyptische bevolking als bevrijder begroet en had zich vervolgens bij hen zeer populair gemaakt door een offer te brengen aan Apis, de heilige stiergod. Door zijn respect te tonen voor de Egyptische religie bewees hij dat hij de titel &#8216;Pharao&#8217; waardig was.
Dat vormde de inleiding tot een reeks gebeurtenissen die van Alexander een andere persoon zouden maken. Het begon met een (mogelijk door hemzelf gemanipuleerd) bericht dat het orakel van Apollo in Didyma de uitspraak had gedaan dat hij de zoon van Zeus was. Alexander kon zijn vreugde daarover niet verbergen en wilde het zeker weten. Het enige orakel dat op dat moment geraadpleegd kon worden, was het heiligdom van Zeus Ammon in de oase van Siwah, in het grensgebied van het huidige Libië en Egypte. Dat hij zijn veroveringstocht onderbrak en de Perzische koning Darius zo de gelegenheid gaf om zich langer voor te bereiden op de volgende confrontatie, geeft aan hoeveel belang Alexander hechtte aan een gunstige uitspraak van het orakel. Hij ondernam een barre tocht door de woestijn van meer dan negenhonderd kilometer.
In Siwah werd Alexander ontvangen in het centrale heiligdom, een kleine ruimte van zes bij drie meter. Hij was daar alleen met een van de priesters. Wat de priester hem heeft verteld, weten we alleen op grond van de uitlatingen van Alexander zelf. Volgens hem werd hij door de priester begroet als &#8216;zoon van Zeus&#8217;. Voor hem was het de definitieve bekrachtiging van wat hij altijd al had gedacht: hij stamde niet alleen af van Zeus, hij was diens zóón. Alles viel nu op zijn plaats, ook het raadselachtige verhaal over de slang die zijn vader Philippus in zijn bed zou hebben gezien, slapend naast zijn moeder Olympias, negen maanden voordat Alexander ter wereld kwam. Het was natuurlijk Zeus zelf geweest die in vermomming de echtgenote van de koning had bezwangerd!
Verzet van de Grieken
Wie zichzelf een zoon van de hoogste god noemt, moet zich een houding geven tussen de mensen in zijn directe omgeving die hem als &#8216;gewoon mens&#8217; hebben gekend. Alexander was altijd benaderbaar gebleven. Zijn interpretatie van de uitspraak van de priester in Siwah bracht een verandering teweeg. Een aantal van zijn Macedonische en Griekse vrienden vatte zijn vergoddelijking op als een belediging aan het adres van zijn natuurlijke vader Philippus, wat de woede van Alexander opwekte.
De situatie verergerde toen het leger dieper het Perzische rijk in trok en de koning zag hoe de onderdanen daar hun &#8216;grote koning&#8217; tegemoet traden. Allen, van hoog tot laag, benaderden hem via een vast hofceremonieel. Ze bogen diep, soms vielen ze op hun knieën, en betoonden hem de verschuldigde eerbied. Dat betekende niet dat ze hem goddelijke eer bewezen, het was een oud Perzisch gebruik om respect voor de heerser tot uitdrukking te brengen.
Voor de Grieken en Macedoniërs was Alexanders invoering van dit ritueel in 327 v. Chr. een radicale breuk met het verleden. Ze hadden er de grootste moeite mee een sterfelijke man in het openbaar als een levende god te vereren. Je kunt je dan ook afvragen wat Alexander bezielde toen hij de loyaliteit van zijn getrouwen op de proef stelde met dit verplichte ceremonieel. Was het een onderdeel van zijn politiek om Grieken en Perzen als gelijken te behandelen? Meende hij werkelijk dat hij een god was?
Het verzet van vooraanstaande Grieken en Macedoniërs die het goede voorbeeld moesten geven kan hem niet zijn ontgaan. Hun weerzin kwam niet alleen voort uit Alexanders wens als een god te worden behandeld, ze hadden er tevens moeite mee dat zijn zoektocht naar zijn goddelijke vader een verandering in zijn karakter teweeg had gebracht. Van een charismatische koning veranderde hij geleidelijk in een megalomane heerser die getrouwen die hem met zijn gedrag confronteerden, met geweld uit de weg ruimde. Met enige verbeeldingskracht zou je kunnen zeggen dat de ontwikkeling van zijn persoonlijkheid gelijke tred hield met zijn identificatie met steeds hogere helden/goden. In de eerste jaren van zijn regering was dat de &#8216;gewone held&#8217; Achilles. Later, toen hij het Perzische rijk stukje bij beetje veroverde, voelde hij zich verwant aan Heracles. Na &#8216;Siwah&#8217; dacht hij alleen nog maar aan Zeus, zijn nieuwe vader. Hij vergat het verleden, trok zich steeds minder aan van zijn adviseurs, hoorde alleen nog wat hij wilde horen, omringde zich met paladijnen, kleedde en gedroeg zich als een oosterse vorst en ging zich te buiten aan grote drinkgelagen.
Alexander heeft niet ingezien dat zijn &#8216;goddelijke koningschap&#8217; hem van zijn omgeving vervreemdde. Omdat het geluk hem tijdens zijn veroveringen lang bleef toelachen, meende hij het gelijk aan zijn zijde te hebben. De executies van een aantal vrienden die hun weerzin tegen het oosterse hofceremonieel openlijk hadden laten blijken, tonen aan dat hij niet veel heeft begrepen van hun bedenkingen tegen zijn op goddelijke leest geschoeide koningschap.
Een wijsgeer in India
Held of god? Alexander zou aan het einde van zijn leven vermoedelijk hebben gekozen voor de tweede optie. Hij meende toen werkelijk dat hij de zoon van Zeus was, ook al dachten anderen daar anders over. Het geeft zijn zoektocht een zekere tragiek. Hoe dichter hij zijn hoogste doel genaderd dacht te zijn, des te groter werd de afstand tussen hem en zijn metgezellen. Zij zagen uiteindelijk alleen nog maar een onherkenbare koning die een idee, in hun ogen een waanbeeld, najoeg. Maar hij was doof voor hun kritiek. Hij bleef maar zoeken naar bevestigingen voor zijn goddelijke afstamming, tot diep in India.
Een held was hij zeker, gemeten naar de eisen die zijn tijd aan helden stelde. Hij wilde de beste en de sterkste zijn, en in die opzet is hij grandioos geslaagd. Het heeft hem onsterfelijk gemaakt. De verhalen over zijn persoonlijke heldenmoed en over zijn strategisch inzicht worden al eeuwen verteld. Het verslag van zijn belevenissen tijdens zijn veroveringstocht is in de loop der eeuwen aangepast, geromantiseerd en/of door lokale bewoners omgevormd tot legenden en wondervertellingen. Van Griekenland tot India zijn Alexander-verhalen ontstaan en ook in landen waar hij niet is geweest zijn er heldendichten over hem in omloop gekomen. De details verschillen, maar de basisgegevens stemmen overeen. Van een veroveraar die vele volkeren had onderworpen is hij een bevrijder geworden, een strijder voor de rechten van de lokale bevolkingen. De werkelijke Alexander is steeds meer uit beeld geraakt, verscholen in de mythen die om hem heen zijn geweven. Zo blijft hij voor ons het raadsel dat hij bij leven al was voor zijn tijdgenoten.
De bruiloft in Susa
In 324 v.Chr. organiseerde Alexander in Susa een massale bruiloftspartij, waar hij en 91 van zijn naaste medewerkers in het huwelijk traden met Perzische en Medische prinsessen. Het is verleidelijk de hele huwelijksceremonie te zien als een aanzet tot een totale integratie, als propaganda voor een politiek om Perzen, Macedoniërs en Grieken gelijkelijk een plaats in het rijk te geven. Maar het is ook mogelijk dat Alexander, die zich bij andere gelegenheden helemaal niet zo idealistisch gedroeg, de huwelijken had beraamd om zich bij de Perzen populair te maken, waardoor het gemakkelijker zou zijn hen voor zijn beleid te winnen. Hij realiseerde zich dat zonder de inbreng van inheemse volkeren zijn politiek om van het veroverde gebied een eenheid te maken, tot mislukken was gedoemd. De Macedoniërs en Grieken zouden geïsoleerd raken te midden van vreemden, en het rijk zou onbestuurbaar worden.
Of zijn vertrouwelingen de ideeën van Alexander onderschreven, valt te betwijfelen. Enkele van hen ontdeden zich onmiddellijk na Alexanders dood van hun Perzische echtgenotes.
De veroverings-tocht
In 336 v.Chr. heerste de Macedonische koning Philippus II over een groot deel van de Balkan. Hij had plannen zijn macht ook naar het oosten uit te breiden, maar een jaloerse lijfwacht vermoordde hem tijdens de bruiloft van zijn dochter. Zijn zoon Alexander, nauwelijks twintig jaar oud, volgde hem op. Alexander stelde snel orde op zaken en richtte daarna zijn ambities op de verovering van het grote rijk van de Perzen. Zijn vader had op een bijeenkomst in Corinthe, een jaar vóór zijn dood, de Grieken al laten weten dat de tijd gekomen was om te vergelden wat de Perzen hen tijdens de Perzische Oorlogen (492-479 v.Chr.) hadden aangedaan. De verwoesting van Athene door Xerxes moest worden gewroken en de Griekse steden in Klein-Azië moesten worden bevrijd.
De onderneming werd een groot succes. In 334 v.Chr. vertrok Alexander uit Griekenland. Kort na zijn aankomst in Klein-Azië besliste hij het eerste gevecht bij de rivier de Granicus in Noordwest-Anatolië in zijn voordeel, en zijn overwinning bij Gaugamela in 331 v.Chr., in het hart van het rijk , leidde de definitieve ondergang van de Perzische koning Darius III in. Alexander was in nog geen vier jaar tijd heer en meester geworden van een immens gebied met vele volkeren. Voor zijn rusteloze geest was de verovering van het Perzische rijk niet genoeg. Hij had zich een hoger doel gesteld: de zoektocht naar de grenzen van de wereld. Zijn troepen trokken door Pakistan en India tot aan de stranden van de Indische Oceaan.
Als het aan Alexander had gelegen, was hij nog verder oostwaarts getrokken, maar zijn soldaten wilden naar huis. Alexander heeft Macedonië niet teruggezien. In 323 v.Chr. stierf hij in Babylon, vermoedelijk aan de gevolgen van een malaria-aanval. Aan de realisatie van zijn droom, een nieuw rijk waarvan Grieken, Macedoniërs en de volkeren van het voormalige Perzische rijk deel uitmaakten, is hij niet toegekomen. Ook zijn intenties om de westelijke mediterrane wereld te verkennen, heeft hij niet in daden kunnen omzetten.
Een van de vele Alexanders
Volgens de geschiedschrijver Flavius Josephus (eerste eeuw n. Chr.) heeft Alexander tijdens zijn veroveringstocht ook Jeruzalem aangedaan. Vlak buiten de stad trad de hogepriester van de Tempel hem tegemoet. De volgelingen van de koning dachten dat hij hem dood zou laten martelen, maar het tegendeel gebeurde. Alexander bewees de hogepriester eer. Op de vraag waarom hij dat deed antwoordde Alexander: &#8216;Niet voor hem viel ik in aanbidding neer, maar voor God, van wie hij de eer heeft gekregen hogepriester te zijn. Hij was het die ik in Dium, in Macedonië, in mijn slaap zag, in dezelfde kleding als nu.&#8217; Dat is natuurlijk in strijd met het succesverhaal van een koning die in duizelingwekkende vaart de wereld veroverde, maar past in de Joodse traditie waarin hij als een werktuig van God wordt neergezet. In de loop der tijd hebben velen hun eigen uitleg aan Alexanders levensverhaal gegeven. Hij werd afgeschilderd als de volmaakte ridder en als koning-filosoof, hij vond de boom van het eeuwige leven en reed op een door griffioenen getrokken wagen hoog naar de hemel. In Voor-Indië vond hij de sprekende boom die hem voorspelde dat hij jong zou sterven maar eeuwige roem zou verwerven. Die voorspelling is zeker uitgekomen.
Hermitage Amsterdam, ‘De onsterfelijke Alexander de Grote’, 18 september t/m 18 maart

Held of god?

Essay / Week van de Klassieken
De Week van de Klassieken heeft dit jaar als thema &#8216;helden&#8217;. Een goede gelegenheid om ons af te vragen hoe ons oordeel over Griekse en Romeinse helden tot stand komt. Laten we ons leiden door klassieke auteurs, bepalen we zelf wie we als held betitelen, of ligt het ingewikkelder? De vraag is van belang, omdat wij er in onze moderne wereld heel andere normen en waarden op nahouden dan in de Oudheid het geval was, en het dus voor de hand ligt dat wij onze helden helden noemen op basis van andere criteria.
Toen de Grieken in een ver verleden zochten naar personen die als rolmodel zouden kunnen dienen, kwamen ze haast vanzelf uit bij de krijgsman die uitblonk in moed en dapperheid. Dat was een logische keuze in een samenleving waarin het recht van de sterkste gold. In de Ilias van de heldendichter Homerus (zie ook pagina 64-66) lezen we op bijna elke bladzijde dat de hoofdpersonen zich voor de muren van Troje in gevechten van man tegen man probeerden te onderscheiden. Persoonlijke eer woog zwaarder dan het algemeen belang. De homerische helden zijn bovendien geen gewone mensen, ze zijn begiftigd met eigenschappen die hen bijna goddelijk maken: ze zijn edel en mooi, dapper en vasthoudend, moreel superieur. Ze zijn dan ook nooit meer uit het collectieve geheugen verdwenen. Dat kón ook niet: iedereen die hun gedrag in de Oudheid ter discussie had willen stellen, zou golven van kritiek over zich heen hebben gekregen, want Homerus&#8217; epen waren niet zomaar gedichten, ze vormden een soort bijbel, vooral voor aristocraten. Zij imiteerden de homerische gedragscodes en deelden de waarden van de door Homerus verbeelde samenleving. Zijn helden waren voor hen een bron van inspiratie.
Vuige imperialisten
De opvatting dat bepaalde personen waren geboren voor militair heldendom bleef lange tijd bestaan. De Romeinen volgden de Grieken na in hun waardering voor de vroegste krijgshelden en verwoordden hun bewondering in opvallende mythen en verhalen, bedoeld om de prestaties van de bewierookte personen extra glans te geven en anderen te inspireren in hun voetsporen te treden. Het succesverhaal van de Romeinse opgang naar de wereldheerschappij zit vol anekdotes over dappere mannen die hun leven offerden voor de staat of met schitterende overwinningen voor zichzelf en hun vaderland grote faam verwierven.
In onze beoordeling van de Griekse en Romeinse helden volgen wij trouw de informatie van de oude geschiedschrijvers, maar wij kunnen niet even consequent zijn als zij. In navolging van die verslagleggers tonen wij opzichtig ons respect voor de grote veldheren, maar tegelijk bewonderen we degenen die in het geweer kwamen tegen het onderdrukkende systeem waarvan die generaals de belangrijkste representanten waren. Wij hanteren zowel de oude criteria als die van onze eigen tijd, die gevormd zijn door een eeuwenlange geschiedenis. Als we uitsluitend onze huidige maatstaven zouden volgen, zouden veldheren als Alexander de Grote en Caesar, die grote gebieden veroverden en daarbij niet terugschrokken voor massale slachtingen, de heldenstatus onmiddellijk verliezen. Ze zouden worden betiteld als vuige imperialisten en zouden nu, na een langdurig juridisch proces inzake genocide, misschien zelfs in de gevangenis zijn geworpen. In het geval van Caesar werd daar overigens ook tijdens zijn leven al door een enkeling over gesproken. De succesvolle generaal had in de Gallische oorlog Germanen die de Rijn waren overgetrokken en aan de overzijde van de Rijn en de Maas om land hadden gevraagd, nog tijdens de onderhandelingen laten doden. Van de vierhonderdvijftigduizend mensen die het betrof, waren er meer dan driehonderdduizend om het leven gebracht. Dat ging Cato de Jongere te ver, en hij diende bij de senaat het voorstel in om Caesar ter verantwoording te roepen voor deze massaslachting, en hem vervolgens uit te leveren aan de stammen die zo veel onrecht hadden geleden. Hij werd echter in de senaat weggehoond.
In Caesars tijd was de opvatting dominant dat een generaal in zijn streven de Romeinse grenzen naar het noorden te verleggen ook het recht had tegenstrevers met geweld over de kling te jagen. Hij kon gebied veroveren zonder door een volkerenbond berispt te worden, terwijl leiders van moderne staten weten dat ze voortdurend in de gaten worden gehouden door de Verenigde Naties. Daarnaast hebben wij internationaal afspraken gemaakt over de bestrijding van ongelijkheid: onderdrukking van bevolkingsgroepen wordt beschouwd als een groot onrecht. Nelson Mandela wordt alom gezien als een held omdat hij de ongelijkheid van de apartheid ophief.
Sociale hervormingen
Als het om waardering voor de oude Grieken en Romeinen gaat, tonen wij twee gezichten. Voor veroveraars als Alexander de Grote, Caesar en Augustus, representanten van een systeem dat gebaseerd was op de grootschalige ongelijkheid van de slavernij, blijven we respect en bewondering tonen, ook al wordt er door sommige geleerden kritisch over hen geschreven. Tegelijk uiten we onze waardering voor mensen die sociale hervormingen bepleitten of de slavernij ter discussie stelden. We negeren daarbij het feit dat zij in de Romeinse maatschappij een negatieve pers kregen en beoordelen hen op basis van de criteria van nu.
Een mooi voorbeeld van een revolutionair over wie in de Oudheid afkeurend werd geschreven, is Spartacus. Deze Thracische slaaf ontsnapte in 73 v.Chr. uit een gladiatorenschool in Capua en voerde weldra een troepenmacht van honderdduizend mannen en vrouwen aan. Zij plunderden de grote landerijen en ontwrichtten de Romeinse economie. Het kostte de Romeinen de grootste moeite om deze door Spartacus als een Romeins leger georganiseerde menigte uit te schakelen. In oude teksten krijgt de slavenleider nauwelijks waardering. De auteurs schrijven alleen dat hij moedig was en sterk, goed opgeleid en beschaafd, en dat hij meer weg had van een Griek dan van een Thraciër. Voor de intenties van de opstandelingen hebben de bronnen weinig goede woorden over. De gevluchte slaven wilden zich alleen maar onttrekken aan de taken waarvoor ze waren opgeleid: werken op de landbouwplantages of het vermaken van het volk in de arena. De achterliggende gedachte was dat de goden de samenleving nu eenmaal zo hadden ingericht en dat het verkeerd was aan die &#8216;indeling&#8217; te tornen.
Bewondering voor zijn optreden krijgt Spartacus pas vanaf de achttiende eeuw. De verhalen over zijn rol in de woelige geschiedenis van de late Romeinse republiek werden kritisch gelezen en de vooringenomenheid van sommige auteurs werd aan de kaak gesteld. Men beoordeelde Spartacus op grond van andere criteria, en betitelde hem als een van de eerste voorvechters van de mensenrechten. Hij kwam op een voetstuk te staan, werd een voorbeeld voor mensen die zich niet bij ongelijkheid en onrechtvaardigheid wilden neerleggen. Enkelen hebben zelfs onder het pseudoniem &#8216;Spartacus&#8217; politieke manifesten geschreven. De herwaardering kwam in de negentiende eeuw echt op gang. Karl Marx noemde Spartacus &#8216;der famoseste Kerl&#8217;, de kampioen van het antieke proletariaat, die het had gewaagd het op onderdrukking gebaseerde Romeinse productiesysteem te bestrijden. Hij en andere marxisten prezen Spartacus omdat hij de Romeinen niet tegemoet was getreden als een autoritaire aanvoerder maar als een democratische leider die openstond voor de ideeën van zijn aanhangers. Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht noemden in 1915 hun communistische strijdgroepen naar Spartacus en hielden zo zijn naam levend. De bewondering voor Spartacus is in de loop van de jaren tot ver buiten marxistische kringen doorgedrongen. Hij is een begrip geworden, zijn naam is synoniem met gelijkheid en rechtvaardigheid. De oude Romeinse schrijvers zouden verbaasd hebben opgekeken als zij zouden hebben kunnen lezen hoe Spartacus vandaag de dag telkens opnieuw wordt neergezet als een van de eersten die zich met kracht hebben verzet tegen onderdrukking en uitbuiting.
Bush of Spartacus
De oude Grieken geloofden vast in de kracht van de Olympische goden. Ook de Romeinen zullen niet hebben gedacht dat hun goden ooit van het toneel zouden verdwijnen. Ze verkondigden zelfs dat ze de wereld aan zich hadden onderworpen doordat ze altijd aan hun religieuze verplichtingen hadden voldaan. De goden hadden hen daarom altijd beschermd. Het was duidelijk dat hun religieuze systeem, waarin heldendom en geloof in het hogere hand in hand gingen, beter was dan de godsdiensten van de overwonnen volkeren. Toch kregen zij ongelijk. Met de opkomst van het christendom brak een nieuwe tijd aan, een van strijd van de goden tegen God. De apostel Paulus, die Jezus niet persoonlijk had gekend, trok vanuit Judea door de mediterrane wereld en plaatste de God van de christenen in het hart van het Romeinse rijk. Christus was een God van liefde, die zich openbaarde in geschriften en andere goden uitsloot. De Romeinen hebben nooit vermoed dat dit &#8216;bijgeloof&#8217; uit een uithoek van het rijk een serieuze bedreiging zou gaan vormen voor hun eigen officiële religie en dachten het met harde hand te smoren. Maar anders dan bij eerdere tegenstanders met in hun ogen gevaarlijke ideeën was het effect van hun vervolgingen niet wat ze ervan verwachtten. Het christendom groeide tegen de verdrukking in. In de vierde eeuw moesten de goden zelfs definitief op de vlucht voor die ene God en werd de nieuwe ideologie de officiële staatsgodsdienst. De periode waarin krijgers zich spiegelden aan de Olympische goden, in aanzien stonden, helden waren, was definitief voorbij. Christus vroeg om een andere opstelling, niet krijgshaftig maar vervuld van liefde. In woord en geschrift predikten christenen liefde en barmhartigheid, en ze handelden er ook naar door in armenzorg en ziekenzorg de leer van Jezus in praktijk te brengen. Zo werd altruïsme heldhaftig. Mensen die zich inzetten voor anderen mochten rekenen op respect en bewondering.
In zekere zin hebben wij de antieke heldendefinitie van de Grieken en Romeinen gecombineerd met die van de christenen. Die lijken moeilijk met elkaar te verenigen. In onze tijd prevaleert in elk geval het tweede begrip: Moeder Teresa, Albert Schweitzer, Mahatma Gandhi en Nelson Mandela mogen onvoorwaardelijk rekenen op waardering en respect en hebben een heldenstatus verworven. In dit rijtje past ook de slavenleider Spartacus. Zijn moderne opwaardering is een logisch gevolg van het veranderde normen- en waardenpatroon. Grote veroveraars hebben het moeilijker gekregen. In de late Oudheid, de Middeleeuwen en zelfs tot voor kort konden christelijke heersers hun imperialistische politiek nog rechtvaardigen met een beroep op God. Maar die tijden zijn voorbij. Toen George Bush en zijn neoconservatieve geestverwanten de oorlogen in Afghanistan betitelden als de strijd van &#8216;goed tegen kwaad&#8217; en beweerden dat God niet neutraal was maar aan hun zijde stond, werd dat in de westerse wereld niet klakkeloos geaccepteerd. Een &#8216;rechtvaardige oorlog&#8217; vergt nu veel meer overredingskracht dan in het verleden.
De waardering van de Griekse en Romeinse helden heeft van die gewijzigde inzichten niet te lijden gehad. Er wordt nog altijd met respect over hen geschreven, ook als zij de grenzen van wat nu betamelijk wordt geacht, hebben overschreden. Het lijkt er een beetje op dat voor de oude geschiedenis andere criteria worden aangelegd dan voor de moderne tijd. Een collega-historicus zei ooit eens tegen mij: &#8216;Je hebt oude geschiedenis en échte geschiedenis.&#8217; Misschien had hij toch gelijk.
Miskende helden?
Spartacus is de meest uitgesproken verguisde &#8216;moderne held&#8217;. Maar ook anderen hebben geleden onder de criteria die de Romeinen opstelden, vooral sociale hervormers en niet-Romeinse verzetsstrijders die niet pasten in de profielen van de overwinnaars. Ik noem er vijf:
1. De Carthager Hannibal. Hij viel in 218 v.Chr. Italië binnen, bracht de Romeinen aan de rand van de afgrond, maar verloor zijn laatste gevecht. De overwinnaars schreven de geschiedenis vanuit hun gezichtspunt. Met name Livius heeft er alles aan gedaan om de persoon van Hannibal zo negatief mogelijk af te schilderen. In Tunesië wordt hij nu beschouwd als een echte vrijheidsstrijder. De meningen in de vakliteratuur zijn verdeeld.
2. De Galliër Vercingetorix. Hij bestreed Caesar in het laatste jaar van de Gallische Oorlog (58-51 v.Chr.). Hij verloor en werd gevangen genomen en na Caesars triomftocht in Rome vermoord. In Frankrijk is hij vanaf de negentiende eeuw op een voetstuk geplaatst. Op de Mont Beuvray, waar Vercingetorix ooit tot leider was gekozen, hield François Mitterrand in 1985 een toespraak waarin hij een bewuste verbinding legde tussen Vercingetorix als eerste &#8216;president&#8217; van de Galliërs en hemzelf als president van de Vijfde Republiek.
3. Boudicca, de heldin van Brittannië. Zij verzette zich tijdens de regering van Nero (54-68) tegen de Romeinse uitbuiting. Bij haar zien we hetzelfde als bij Spartacus. De Romeinen brengen wel respect op voor haar strijd, maar niet voor haar motieven. Britse schrijvers, dichters, beeldhouwers en schilders hebben Boudicca vanaf de zestiende eeuw opnieuw vormgegeven. Feministen benadrukken dat zij op de barricaden stond voor de rechten van de vrouw.
4. De Romeinse volkstribunen Tiberius en Gaius Gracchus. In 133 v.Chr. stelde de eerste voor om delen van het Romeinse staatsland te verdelen onder ontheemde boeren. Zijn sociale politiek werd weggehoond door de landbezittende senatoren. Hijzelf werd gedood. Zijn broer Gaius onderging tien jaar later hetzelfde lot, toen hij naast de herverdeling van grond nog andere sociale maatregelen voorstelde. Voor sommige geleerden zijn beiden daarom helden, anderen benadrukken dat ze de eenheid tussen senaat en volk hebben verstoord en de aanzet hebben gegeven voor de machtsstrijd die uitmondde in het keizerrijk.
5. Catilina. Hij is een van de meest raadselachtige politici uit de Romeinse geschiedenis. In 63 v.Chr. zou hij volgens Cicero, zijn politieke tegenstander bij de consulverkiezingen, een gewelddadige coup hebben willen organiseren, met het doel de staat omver te gooien. In de moderne tijd wordt er wisselend over hem gedacht. De een ziet hem als een schurk, de ander als een heldhaftige voorvechter van de armen, omdat hij met zijn leuze &#8216;herverdeling van grond en delging van schulden&#8217; het noodlijdende stadsproletariaat tegemoet kwam. De Italiaanse journalist Luigi Fabbri bediende zich in 1921 tijdens de opkomst van het fascisme in zijn columns van het pseudoniem &#8216;Catilina&#8217;.
De status van schrijvers, dichters en kunstenaars is minder aan trends onderhevig geweest. De waardering voor de Griekse dichter Homerus was en is altijd hoog gebleven. De meeste van zijn Romeinse collega&#8217;s hebben zich eveneens in een duurzame positieve beoordeling mogen verheugen. Alleen als iemand zich te vrijpostig opstelde, kon hij op zware kritiek van hogerhand rekenen. De dichter Ovidius heeft het aan den lijve ondervonden. Keizer Augustus vond in 8 na Chr. dat hij met zijn leerdicht over de liefde te ver was gegaan en hem belemmerde in zijn pogingen de oude morele waarden in Rome te herstellen. Hij verbande hem naar Tomi aan de Zwarte Zee.
Meijers top-5 van &#8216;heldenauteurs&#8217;
1. Homerus
In mijn top-5 van auteurs die over helden hebben geschreven, geef ik de hoogste eer aan Homerus. De wijze waarop de dichter in de bijna schriftloze samenleving van de negende of achtste eeuw v.Chr. zijn weergaloze epen Ilias en Odyssee componeerde, spreekt nog altijd tot de verbeelding. Vele vertalers hebben hem in de loop van de tijd onder handen genomen, ook in ons land. Deze maand verschijnt een nieuwe vertaling van de Ilias, niet in hexameters maar in jamben, van de hand van de Vlaamse dichter/classicus Patrick Lateur (zie pagina 64-67).
2. Tacitus
Ik ken geen schrijver die met zo weinig woorden zo veel gerichte informatie geeft als de Romeinse geschiedschrijver Tacitus. Zijn Annalen en Historiën, over de geschiedenis van de keizers van de eerste eeuw na Chr., bieden een mooi inzicht in de mentaliteitsgeschiedenis van die tijd. De Historiën zijn vorige maand verschenen in een nieuwe vertaling. Vincent Hunink heeft een zeer geslaagde poging gedaan de beknoptheid van Tacitus na te volgen.
3. Herodotus
Herodotus, de Griekse geschiedschrijver uit de vijfde eeuw v.Chr., wilde de oorlogen tussen de Grieken en de Perzen (491-479) beschrijven, maar zijn boek werd veel meer dan een oorlogsverslag. De man die de geschiedschrijving als het ware moest ontdekken, belichtte op fraaie wijze de achtergronden van het conflict. Hein van Dolen publiceerde een mooie vertaling van Herodotus&#8217; geschiedwerk.
4. Polybius
Wie bij mij ook hoog in achting staat is de Griekse historiograaf Polybius. In de tweede eeuw v.Chr. kwam hij als gijzelaar naar Rome en schreef daar zijn Historiën. Zijn contemporaine analyses over de opgang van Rome naar de wereldmacht doen verrassend modern aan. Als je hem vergelijkt met Herodotus, zie je dat de geschiedschrijving een grote ontwikkeling had doorgemaakt. Polybius betoont zich een geestverwant van Thucydides, die de Peloponnesische oorlog tussen Athene en Sparta (431-404 v.Chr.) beschreef. Van Polybius&#8217; werk is er een mooie vertaling van Wolther Kassies, die nu werkt aan een nieuwe omzetting van Thucydides&#8217; Historiën.
5. Vergilius
Om met de oerhelden te eindigen, noem ik ten slotte ook de Aeneis van Vergilius, het heldendicht over de zwerftochten van Aeneas van Troje naar Italië. Het is verscheidene malen vertaald in het Nederlands, recentelijk door Marietje d&#8217;Hane Scheltema en Piet Schrijvers.

Toen terrorist, nu held

Inzichten over Pompeii
Geen Romeinse stad heeft de afgelopen anderhalve eeuw meer gegevens prijsgegeven dan Pompeii. Archeologen hebben de dikke lagen puimsteen die de Vesuvius in de zomer van het jaar 79 over het stadje in Campanië uitstortte, stukje bij beetje verwijderd en hebben huizen, tempels, openbare gebouwen, bars en winkels blootgelegd. Met het toenemen van de kennis zijn ook de wilde interpretaties gekomen.
Dat wordt duidelijk na het lezen van Pompeii door Mary Beard, hoogleraar Oude geschiedenis in Cambridge. In haar streven vage theorieën te ontzenuwen, maakt zij de lezer deelgenoot van haar zoektocht naar het ware Pompeii. Haar boek is geen romantische lofzang en ook geen opsomming van interessante weetjes. Beard presenteert een prachtige kritische verhandeling, waarin het dagelijks leven in Pompeii van verscheidene kanten wordt belicht.
Zo vraagt ze zich af hoe het er aan toe is gegaan vanaf het moment dat de Vesuvius de stad in een vuurzee veranderde. Velen nemen aan dat de bewoners er volledig door werden verrast en massaal de dood vonden. Beard is daar nog niet zo zeker van en schrijft dat het heel goed mogelijk is dat veel bewoners door het gerommel van de vulkaan in de weken vóór de noodlottige eruptie het zekere voor het onzekere hadden genomen en de stad al hadden verlaten. Het zou verklaren waarom er in Pompeii niet meer dan elfhonderd lichamen zijn aangetroffen, terwijl het inwoneraantal meestal wordt geschat op ongeveer twaalfduizend.
Beard betoogt herhaaldelijk dat de mythen die door archeologen rond Pompeii zijn geweven een eigen leven zijn gaan leiden. Er is een te optimistisch beeld ontstaan, omdat te sterk de nadruk is gelegd op de schoonheid en de systematische opbouw van de stad. Ze roept een Pompeii tot leven dat net als andere Romeinse steden gekenmerkt werd door grote maatschappelijke tegenstellingen. De leden van de elite woonden in mooie huizen, rijk gedecoreerd met prachtige wandschilderingen, de gewone mensen in kleine, morsige appartementjes in smalle straatjes. Het straatbeeld was deprimerend. Het vuil lag soms hoog opgetast. De sanitaire voorzieningen waren slecht en ook in de openbare baden van de stad was het verre van hygiënisch. Het water was smerig en een bron van ziektekiemen.
Beard moet weinig hebben van uit de lucht gegrepen beweringen. Suggesties dat Pompeii rijk was aan bordelen omdat er zoveel fallussen en scabreuze voorstellingen te zien zijn, moeten het ontgelden. Volgens haar waren er hoogstens een paar hoerenkasten. Juist omdat haar opvattingen worden gedragen door een goede argumentatie, verbaas ik mij over het gemak waarmee zij twee opmerkingen maakt. Ik denk niet dat zij gelijk heeft met haar constatering dat leden van de elite het bordeel meden, omdat ze de mogelijkheid hadden zich thuis met slavinnetjes te vermaken. Ook vraag ik mij af of haar opvatting over de herkomst van de vele graffiti op de muren van de gladiatorenschool in Pompeii juist is. Algemeen wordt aangenomen dat teksten als &#8216;Celadus, droomprins van alle meisjes&#8217; zijn opgeschreven door verliefde Pompeiiaanse meisjes, maar Beard is van oordeel dat ze van de gladiatoren zelf zijn: schrijnende fantasieën van jonge zwaardvechters die maar kort leefden en de geliefde van hun dromen nooit hebben gekregen. Het zijn slechts kleine meningsverschillen met een auteur die ons een prachtige analyse van Pompeii voorschotelt, een verademing vergeleken bij vele andere boeken over Pompeii.
Mary Beard, ‘Pompeii. Het dagelijks leven in een Romeinse stad’, uit het Engels vertaald door Boukje Verheij, Athenaeum-Polak &#038; Van Gennep, 457 pagina’s, € 29,95

Voor wie was het bordeel?

Portret / Berlusconi en zijn geheime helden
Als de naam Berlusconi buiten Italië opduikt, is het meestal naar aanleiding van een nieuw schandaal in het aan schandalen zo rijke leven van Il cavaliere (&#8216;de ridder&#8217;). Zijn autocratische optreden, zijn opvatting dat de staat moet worden geleid als een bedrijf, zijn financiële malversaties, zijn kritiek op de rechterlijke macht, zijn onbezonnen uitspraken over de &#8216;zongebruinde huid&#8217; van Obama en over de nutteloosheid van het Italiaanse parlement, zijn belangenverstrengelingen, zijn (vermeende) verho udingen met veelal piepjonge vrouwen en zijn voornemen om op de kieslijst van zijn partij voor het Europees Parlement vooral showgirls te plaatsen, maken hem in heel Europa verdacht.
Als je gerenommeerde kranten als La Repubblica leest, verbaast het je dat Silvio Berlusconi nog zo veel sympathisanten heeft. De commentaren in de dagbladen die niet tot het Berlusconi-consortium behoren, zijn voornamelijk negatief. Alles wat Berlusconi zegt of doet, wordt uitvergroot en onmiddellijk de hele wereld ingestuurd. Het aantal spotprenten over zijn malle grappen is niet bij te houden. De premier maakt zich er geen zorgen over: die kranten, zo laten zijn woordvoerders weten, worden door niet meer dan twee à drie procent van de bevolking gelezen. Hij richt zich op de grote meerderheid die naar de televisie kijkt, en dan vooral naar de commerciële zenders die onder zijn gezag staan. Ook bij de publieke zenders van de RAI hoeft hij niet bang te zijn dat er aan zijn stoelpoten wordt gezaagd. Van een kritische journalistiek is ook daar nauwelijks sprake. Het niveau is het grootste deel van de avond even deprimerend als op de commerciële zenders.
Ook vóór Berlusconi op het politieke toneel verscheen, werd een groot deel van de avond overigens al gevuld met nietszeggende spelletjes, gepresenteerd door schaars geklede dames op hoge hakken en becommentarieerd door gebronsde oudere heren met designbrillen in strak gesneden pakken. Het heeft er alle schijn van dat veel kijkers in Italië genoegen nemen met dat soort vermaak.
Berlusconi&#8217;s critici verwijten hem dat hij via de media een soort persoonscultus in het leven roept en zich precies zo gedraagt als machthebbers in het verleden, die het volk met mooie beloften betoverden en zich daardoor onkwetsbaar maakten voor aanvallen van medepolitici. Het zou mij niet verbazen als hij in de roemrijke geschiedenis van het vroege Italië heeft gespeurd naar personen met een bijna magische uitstraling aan wie hij zich kan spiegelen. Eén historische grootheid moet hem al snel zijn opgevallen: Julius Caesar.
In het midden van de eerste eeuw voor Christus zette die in Rome de politiek naar zijn hand. Caesar gedroeg zich als een echte kampioen van het volk en deed uiteindelijk met succes een greep naar de macht door zijn aanhangers voor te houden dat de verloedering in de Romeinse maatschappij de voorgaande decennia te ver was doorgeschoten en dat hij wel eens even een einde zou maken aan de misstanden. Hij had echter te weinig rekening gehouden met de gevoeligheden bij de republikeinse oppositie: na nog geen twee jaar als dictator werd hij in 44 vóór Christus door drieëntwintig dolksteken van gefrustreerde senatoren om het leven gebracht.
Anders dan Mussolini
Berlusconi is niet de eerste Italiaan die met Julius Caesar kan worden geassocieerd. Benito Mussolini is hem meer dan zeventig jaar geleden voorgegaan. De Duce beloofde zijn landgenoten als een gereïncarneerde Caesar een gouden toekomst. Zijn verheerlijking kwam voort uit de Romanità-gedachte: de idee dat het Romeinse imperium weliswaar was vergaan, maar elk moment zou kunnen herleven.
Een probleem was dat Caesar maar kort aan de macht is geweest, te kortstondig om grote veranderingen door te voeren. Daarom nam Mussolini ook Caesars opvolger als voorbeeld, Octavianus Augustus, de eerste keizer van het Romeinse rijk. Augustus had in de eenenveertig jaar dat hij aan de macht was alle tijd gehad om zijn nieuwe regeerstijl uit te dragen en uitgebreid propaganda te maken voor zijn beleid.
Anders dan Mussolini beseft Berlusconi heel goed dat een verwijzing naar grote figuren uit het verleden van Italië risico&#8217;s in zich draagt, omdat die hem in een bepaalde hoek kan dringen. Toen kort geleden de samensmelting van de postfascistische Alleanza Nazionale en zijn eigen Forza Italia tot de nieuwe partij Popolo della Libertà officieel een feit werd en hij volgens peilingen kon rekenen op meer dan drieënveertig procent van het electoraat, liet hij zich niet verleiden tot al te grote euforie. Met geen woord sprak hij over een herleving van de idealen die in het fascistische Italië opgang maakten. Kwam dat doordat hij niet in verband wil worden gebracht met het traditionele gedachtengoed van de oude Alleanza Nazionale, uit angst gematigde kiezers af te schrikken? Het lijkt er wel op.
Toch valt niet aan de indruk te ontkomen dat Julius Caesar veelvuldig in zijn gedachten is. Beiden hebben zich nooit in het veilige midden bevonden, ze hebben altijd de uitersten opgezocht, zowel in hun persoonlijke als publieke leven.
Superkampioenen
Berlusconi weet als geen ander dat extreme uitspraken geen nadeel hoeven te zijn. Zijn uitlating dat er veel te veel mensen in het Italiaanse parlement zitten, dat ze nutteloos en contraproductief zijn, wordt hem door critici zeer kwalijk genomen, maar niet door het volk. Dat houdt van politici die geen blad voor de mond nemen en de dingen zeggen zoals ze zijn. Politici die zich verhullend uitlaten zullen nooit tot echte helden kunnen uitgroeien. De heldenstatus is weggelegd voor personen die eruit springen, die zich onderscheiden, in welke zin dan ook.
Er is geen land waar campionissimi (&#8216;superkampioenen&#8217;) een grotere verering ten deel valt dan in Italië. Nog altijd is de in 1960 overleden wielrenner Fausto Coppi mateloos populair, nog immer vult hij de krantenkolommen, en dat niet alleen om zijn vele overwinningen, maar vooral vanwege telkens nieuwe onthullingen over de randverschijnselen in zijn leven. Italië zoekt de extremen op.
Berlusconi heeft dat goed begrepen en geeft zijn critici alle ruimte om over hem te schrijven, in de wetenschap dat veel mensen smullen bij het lezen over zijn talrijke escapades en erom lachen dat hij morele maatstaven aan zijn laars lapt. Een held laat zich niet muilkorven, zal hij denken. En zolang de oppositie ernstig verdeeld is en iedere werknemer bij wijze van spreken zijn eigen vakbond heeft, hoeft hij niet te vrezen dat hij imagoschade lijdt. In dat opzicht biedt Caesar hem een mooi voorbeeld. Net als hij deed de Romeinse dictator vele dingen die de goden hadden verboden, maar hoe meer er over zijn ondeugden werd gesproken, des te interessanter werd hij voor het volk.
Kale vrouwendief
Caesar heeft zijn medesenatoren in de politiek voortdurend voor verrassingen geplaatst. Zijn leven was niet minder tumultueus dan dat van de Italiaanse premier. Rome zoog de verhalen over zijn onstuimige liefdes op, of het nu ging om onbekende dames of beroemdheden als Cleopatra, de koningin van Egypte. Tijdens een triomftocht in Rome zongen zijn soldaten zelfs:
&#8216;Burgers, houdt uw vrouwen binnen:
hier komt een kale vrouwendief.
Met het goud dat u hem leende,
kocht hij in Gallië zijn gerief.&#8217;
(Vertaling: Daan den Hengst)
Caesar kon die spot eenvoudig verdragen, want hij was door zijn overwinningen in Gallië de menselijke maat ontstegen. Hij was een soort halfgod geworden, onkwetsbaar voor de kritiek die over hem werd uitgestort. De ijdele Caesar wilde perfect zijn, maar had net als Berlusconi een achilleshiel. Hij leed vreselijk onder wat zijn biograaf Suetonius &#8216;zijn ontsierende kaalheid&#8217; noemde. Caesar maakte er een gewoonte van zijn spaarzame haren van zijn kruin naar voren te kammen. En van alle eerbewijzen die hem werden toegekend, was hij het meest verrukt over het recht altijd een lauwerkrans te mogen dragen. Met zijn strakgetrokken gezicht doet Berlusconi sterk denken aan de gelauwerde Caesar.
De charismatische Caesar wist heel goed welke mechanismen hij moest gebruiken om het volk te bespelen en zijn concurrenten af te troeven bij het verkrijgen van de volksgunst. Zoals Berlusconi met zijn televisiezenders en voetbalclub AC Milan mensen de indruk geeft dat hij hun wensen begrijpt, zo greep ook Caesar naar het middel van massaal volksvermaak om het volk voor zich te winnen. Hij organiseerde gladiatorenshows, gevechten tussen wilde dieren, wagenrennen en toneelspelen. Het leverde hem een enorme populariteit op, tot zeer grote ergernis van de senaat.
Hooghartigheid was Caesar evenmin vreemd. Hij nam zelden een blad voor de mond en schoffeerde zijn politieke tegenstanders publiekelijk in het debat. Omdat in zijn tijd een mediacircus dat uitspraken onmiddellijk naar buiten brengt nog niet bestond, kon hij zeggen wat hij wilde. Zijn woorden &#8216;de staat is niets, het is een woord zonder inhoud waarbij men zich niets kan voorstellen&#8217;, zouden als ze uit de mond van Berlusconi waren gekomen meteen tot felle discussies op radio en televisie hebben geleid. Caesars uitspraak &#8216;de mensen moeten wat meer op hun woorden letten in mijn aanwezigheid en mijn woord als wet beschouwen&#8217; zou nu in de media avond aan avond zijn herhaald en waarschijnlijk als een bewijs van Berlusconi&#8217;s verlangen naar almacht zijn uitgelegd. Maar ik ben er vrij zeker van dat deze teksten Berlusconi aanspreken, omdat ze refereren aan de wijze waarop hij de staat wil besturen.
God-heerser
Caesar moest zijn vrijpostigheid uiteindelijk met de dood bekopen. Berlusconi hoopt, ondanks zijn bijna drieënzeventig jaar, de Italiaanse politiek nog geruime tijd te kunnen domineren. Misschien zal hij zich daarbij eveneens richten op Caesars opvolger keizer Augustus. Na een lange machtsstrijd werd die in 27 voor Christus alleenheerser in Rome. Hij bleef het tot zijn dood in 14 na Christus.
Hoewel Augustus zich opwerkte tot een leider met ongekende macht, heeft hij altijd volgehouden dat hij de republiek in aangepaste vorm had hersteld. Omdat tijdens zijn vier decennia durende bewind de republikeinse oppositie langzaam uitstierf, gingen velen in die opvatting geloven, wat hem de mogelijkheid gaf zich als redder van de staat te profileren en zich in vele steden als god-heerser te laten vereren.
Diep in zijn hart moet Augustus echter hebben geweten dat hij een toneelstuk opvoerde. Toen hij op zijn sterfbed lag, liet hij zijn familie en vrienden bij zich roepen en sprak tot hen: &#8216;Als ik mijn rol in de komedie die leven heet goed heb vervuld, klap dan in uw handen en doe mij uitgeleide van het toneel.&#8217; Ik zie deze ontboezeming als een vorm van zelfontmaskering, als een bewijs dat Augustus zich goed realiseerde dat hij zijn hele leven rollen had gespeeld om zijn doel te bereiken. Hij kon tevreden afscheid nemen van het leven.
Berlusconi is weliswaar op vele terreinen succesvol geweest en heeft vele rollen gespeeld, maar hij heeft zijn doelstelling van een duurzame heerschappij in een gerestaureerde staat nog niet kunnen realiseren. Hoewel de oppositie zichzelf door zijn grote onderlinge verdeeldheid goeddeels heeft opgeblazen, heeft de meerderheid van de kiezers de weg naar zijn partij nog niet definitief gevonden. Dat moet hem, de populist die alles wil doen om het volk in hem te doen geloven, pijn doen. De goddelijke verering die Augustus ten deel viel, zal voor Berlusconi een illusie blijven. Gelukkig maar. Voor hem en voor Italië.
Fik Meijer is emeritus hoogleraar Oude Geschiedenis en schreef negen boeken over de Oudheid voor een breed publiek die werden vertaald in negen talen. Zijn recentste boek is &#8216;Bejubeld en verguisd. Helden en heldinnen in de oudheid&#8217; (2008), Athenaeum-Polak &#038; Van Gennep.

Caesar in een maatpak