Vriend wordt vijand

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Chard van den Berg, Hannah Prins en Nicolaas Veul

Column

De analyses waren zondag snel gemaakt. Alles diende ergens voor. Geen das: om losser over te komen. Het portret van Thorbecke: voor associaties met de vader van onze democratie. De boeken over de Grondwet waren een reminder aan het belang van de rechtstaat, de complimenten aan Nederland benadrukten zijn dienstbaarheid. Bijna veertien jaar minister-presidentschap, afgesloten met een speech van zo’n dertien minuten. Ik dacht de volle dertien minuten aan pizza Hawaï.
Mark Rutte zwaaide af op een zondagmiddag. Een paar uur eerder, rond half twee, had hij de tweet de deur uitgedaan waarin hij de afscheidsrede aankondigde, in frases die klonken alsof hij zijn nieuwste album ging droppen. ‘Mijn afscheidsboodschap aan Nederland,’ schreef Rutte. ‘Vandaag om 16.30. Live vanuit het Torentje, hier op X of via mijn YouTube-kanaal.’
Voor velen kwam het als een verrassing: na alle pogingen tot bescheidenheid lag het niet in de lijn der verwachting dat de minister-president gebruik zou maken van het Torentje om het land nog één keer toe te spreken. Daar was het Torentje ook nog niet eerder voor gebruikt, merkte de NOS op (die de boel toch ook maar live uitzond). Maar ja, vond politiek verslaggever Marleen de Rooy: ‘Wellicht past het ook wel bij deze tijd om de mensen toe te spreken via sociale media en je eigen kanalen.’
<blockquote>Dankbaarheid, dienstbaarheid en een randje zelfreflectie – dat is nog eens een manier om herinnerd te worden.</blockquote>
Dat lijkt inderdaad te passen in de tijdsgeest. Beeldvorming is alles, en alom aanwezig. Dan is het eigenlijk weinig verrassend dat je als vertrekkend premier besluit om zelf de regie in handen te houden over je eigen afscheidsbeelden. Het leek ook te lonen, want niet veel later volgden de headlines die zijn speech trachtten te vatten:
‘Zichtbaar geëmotioneerd neemt Rutte afscheid.’
‘Dankbaar, schuldbewust én trots neemt Rutte afscheid: “Ik vond het een eer jullie premier te zijn.”’
‘Speechschrijvers: Rutte neemt afscheid “als staatsman die partijen overstijgt”.’
‘Rutte zelfkritisch in afscheidstoespraak: “Onrecht en verdriet kruipen onder je huid.”.’
‘Premier Rutte sprak ‘met weemoed’ tot Nederland vanuit het Torentje: “Let een beetje op elkaar.”’
Dankbaarheid, dienstbaarheid en een randje zelfreflectie – dat is nog eens een manier om herinnerd te worden. Rutte: de staatsman. Rutte: de verbinder. Rutte: de dankbare. ‘Dank,’ was het laatste woord van zijn afscheidsboodschap. En dat dan drie keer, opdat het goed mocht blijven hangen. ‘Dank. Dank. Dank.’
<div class="info-box">
<h5>VRIJ NEDERLAND VERNIEUWT</h5>
Er gaat veel veranderen bij Vrij Nederland. Zo gaan we de redactie uitbreiden, de website en het blad opnieuw vormgeven en ons meer richten op onze oorspronkelijke missie. Benieuwd? Lees <a href="https://www.vn.nl/vrij-nederland-vernieuwt/">hier</a> meer!
</div>
<h5>pizza</h5>
De langstzittende premier van Nederland, met de eerste afscheidsrede vanuit het Torentje: misschien dat historicus Rutte hiermee zijn eigen momentje voor in de geschiedenisboeken heeft gecreëerd. En misschien dat er nog wat sceptici op de bank zaten die na het kijken van de beelden tot elkaar zeiden: ‘Ach, die Rutte – zo gek was-ie nog niet. Want zeg eens eerlijk: vond jij ‘m eigenlijk ook niet lekker… nou ja… dánkbaar?’
Maar wanneer zoveel mensen zich al bijna veertien jaar een beeld van je hebben gevormd, is het niet eenvoudig om dat nog te veranderen. Op sociale media klonk lof van diegenen die Rutte toch al als uitstekende staatsman zagen, en kritiek van diegenen voor wie hij toch al tot grote boeman was verworden – om begrijpelijke redenen (de toeslagenaffaire, aardbevingen in Groningen) en om minder begrijpelijke redenen (satanische rituelen, etc.). Dan kun je blijven beeldvormen tot je een ons weegt.
<blockquote>De oppervlakkigheid van het alles overviel me – ik had het nog nooit zo doeltreffend verbeeld gezien als in de geanimeerde schijfjes ananas die op het scherm verschenen.</blockquote>
Mijn eigen beeld van Rutte is permanent gevormd toen ik tijdens een van de lockdowns, uit ellende en verveling, de YouTube-accounts van haast iedere politieke partij besloot uit te kijken. Bij de VVD stuitte ik op een intrigerende playlist. Hij heette (echt waar): The best of Mark. Er zaten korte reels tussen waarin de camerapersoon tegen Rutte zei dat zijn veters loszaten, en hij opzichtig omlaag keek, schaterlachte, en riep: ‘Ik trap er altijd in!’. En meer filmpjes die me deden twijfelen of hallucinaties een bijwerking van covid konden zijn.
Na de afscheidsrede zocht ik voor het eerst in lange tijd de playlist op, me al verheugend op de kromme tenen die ik eraan zou overhouden. Sommige van de reels waren weg – even was ik bang dat het niet meer dan een lange koortsdroom was geweest. Maar een van de filmpjes uit mijn herinnering was er nog. Het beste filmpje: ‘Dit wilde je altijd al van Mark Rutte weten’. Een kleine twee minuten lang beantwoordt Rutte vragen als: ‘Waarom ben je altijd zo vrolijk?’, en: ‘Friet of patat?’, en: ‘Hoe ging het samenwerken met Geert Wilders?’ (Rutte: ‘Slecht!’).
Van dit filmpje heb ik geleerd dat Mark Rutte geen pizza Hawaï lust. Een hol feitje, in een hol filmpje, in een holle playlist, op een hol YouTube-account, van een holle partij. De oppervlakkigheid van het alles overviel me – ik had het nog nooit zo doeltreffend verbeeld gezien als in de geanimeerde schijfjes ananas die op het scherm verschenen. Niets zou dit moment nog uit mijn geheugen duwen. Het was 2020, en mijn beeld was gevormd. Mark Rutte: de pizzapremier.

Amber Wiznitzer

Beeldvorming is voor Rutte te laat

Daar was ze dan, kordaat en rechtlijnig, geen tijd voor ongein. Vastberaden kwam Marjolein Faber op de pers afgestapt. ‘Góédenavond’, sprak ze dinsdag in een bosje microfoons, waarna ze in een monoloog van exact één minuut ontstak. De kern: ja, ze begreep de commotie rond haar ‘eerdere uitspraken’. Maar nee, daar wilde ze het nu verder niet meer over hebben. De uitspraken in kwestie had ze immers gedaan in de rol van oppositieleider, en inmiddels was er sprake van ‘een nieuwe werkelijkheid: voor u staat een kandidaat-minister.’
Exit oppositieleider Faber; enter beoogd minister van Asiel en Migratie Faber. Maar die eerste was natuurlijk niet in het niets opgelost, redeneerden de aanwezige journalisten. Nam de kandidaat-minister de controversiële woorden van haar vorige incarnatie terug? Haar expliciete omarming van de extreemrechtse omvolkingstheorie, bijvoorbeeld? Faber sloot haar ogen, haar hoofd ging ongedurig heen en weer (ze moest dóór, zagen die slakken dat dan niet, dóór, met gestrekt been de toekomst in). ‘Ik ben iemand die vóóruitkijkt,’ zei ze. ‘Ik ga niet uitspraken die ik in het verleden heb gedaan recenseren.’
Recenseren is uit de mode. Dat lijkt althans de nieuwste trend onder de politici die aan de wieg staan van kabinet-Schoof I. Helemaal nieuw is het niet – NRC­-columnist Floor Rusman stipte <a href="https://www.nrc.nl/nieuws/2024/06/21/over-zware-en-lichte-woorden-a4857328?t=1719038156">vrijdag</a> al aan dat het werkwoord eerder werd gebezigd door Mark Rutte. In 2020 stelde voormalig hoogleraar Groninger Taal en Cultuur Siemon Reker inderdaad een <a href="https://siemonreker.nl/2020/10/10/mark-rutte-recenseren-en-speculeren/">lijstje</a> samen van citaten waarin de (toen nog niet demissionair) premier onder meer debatten, collega’s en organisaties niet wenste te ‘recenseren’, waarmee hij dan simpelweg bedoelde: ik ga me over deze kwestie niet uitlaten.
Toch is het woord me zelden zo opgevallen als in de afgelopen dagen, toen het in korte tijd zijn opmars maakte in het vocabulaire van de formerende partijen. Zo wilde kandidaat-PVV-minister Reinette Klever de opinies van Vlaams Belang-kopstuk Filip Dewinter niet recenseren (hoewel hij bij haar <a href="https://nos.nl/artikel/2429432-kamer-uit-zorgen-over-omvolkings-uitzending-on-levensgevaarlijk">omroep</a> ruim baan kreeg om, daar heb je ‘m weer, omvolkingstheorieën te bespreken), wilde kandidaat-NSC-minister Caspar Veldkamp de opinies van Klever niet recenseren en wilde NSC-leider Pieter Omtzigt de opinies van… tja, de gehele PVV niet recenseren. Hier moest haast wel sprake zijn van een mediastrategie. Alsof er een memo was rondgegaan: ‘Krijg je moeilijke vragen over uitspraken die jij of collega’s in het verleden hebben gedaan? Geen nood: recenseren behoort niet tot je takenpakket.’
Want dat klopt natuurlijk. Een politicus is geen recensent. En wanneer je ieder verzoek tot zelfreflectie, iedere uitnodiging tot kleur bekennen zo herformuleert dat het klinkt als een taak die niet bij je functie past, kun je ongewenste vragen makkelijk ontwijken. Stilstaan bij het verleden om gedane zaken te recenseren? Sterretjes plakken op een uitspraak uit 2020? Belachelijk. Triviaal. Vóóruit, wij denken vóóruit!
<blockquote>Recenseren is een vak apart. Een vak dat oefening vergt, en een klein beetje aanleg misschien.</blockquote>
Tot zover de cynische verklaring. Laat ik hier, puur en alleen omdat cynisme ook zo cynisch wordt, nog een alternatieve verklaring opperen: deze politici erkennen dat recenseren een vak apart is. Een vak dat oefening vergt, en een klein beetje aanleg misschien. Pure gêne en gelatenheid: politici die weigeren te recenseren, omdat ze niet weten hoe het moet.
Nu valt daar gelukkig iets aan te doen. Hier, waarom ook niet: een spoedcursus recenseren, in drie verschillende stijlen, met Fabers persmomentje als casus.
<h5>recensietype 1: de overwogen theaterrecensie</h5>
1. Open met een sprekende scène uit het te recenseren verhaal. 
2. Geef enige achtergrond: wat recenseer je precies? Wie heeft dit verhaal gemaakt? 
3. Benoem wat de sterke en zwakke punten van het verhaal (licht toe!). 
4. Herhaal kort de kern om tot je eindoordeel te komen.
Voorbeeld: ‘In grijs colbertje stond ze daar, tegenover een groep nieuwsgierige journalisten. Al dagen wilden zij weten of kandidaat-minister Marjolein Faber nog steeds achter haar gevaarlijke uitspraken over de omvolkingstheorie stond. Maar Faber zou ze niet geven wat ze wilden: zij was enkel gekomen om een ingestudeerd riedeltje af te steken, nietszeggend en kleurloos ondanks haar montere houding, en dan weer te vertrekken. Wat een veelzeggend interview had kunnen worden, bleef een leeg persmoment.’ – 1 ster
<h5>recensietype: de gesponserde bol.com-recensie</h5>
1. Zeg precies wat er van bovenaf van je wordt verlangd (schuw de hyperbool niet!). 
2. Laat je flink betalen.
Voorbeeld: ‘Fantastische vrouw. Er is niemand die zo hard vóóruit-, vóóruitkijkt als Faber; niemand die met zo veel klasse grijze colbertjes draagt; niemand die zo hard in omvolkingstheorieën blijft geloven zonder het uit te spreken. Faber: powervrouw. Jij gaat het maken.’ – 5 sterren
<h5>recensietype 3: de boze yelp-recensie</h5>
1. Spui je gal. Geneer je niet: alles moet kapot.
Voorbeeld: ‘Bah.’ – 1 ster
Zo eenvoudig kan het zijn. Laatste tip voor recensieschuwe formatiepartijen: met name uitspraken van PVV-Kamerleden schijnen wat eng te zijn om te recenseren. Probeer het daarom eerst eens met een uitspraak van een VVD’er – Yeşilgöz’ ‘nareis-op-nareis’-debacle leent zich uitermate goed als oefenmateriaal. Zet ‘m op, en onthoud: oefening baart kunst.
<div class="info-box">
<h5>VRIJ NEDERLAND VERNIEUWT</h5>
Er gaat veel veranderen bij Vrij Nederland. Zo gaan we de redactie uitbreiden, de website en het blad opnieuw vormgeven en ons meer richten op onze oorspronkelijke missie. Benieuwd? Lees <a href="https://www.vn.nl/vrij-nederland-vernieuwt/" target="_blank" rel="noopener">hier</a> meer!
</div>

Een spoedcursus recenseren, voor al die recensieschuwe politici

‘Het is ook gewoon een beetje een overwinning voor óns.’ Presentator Tom de Nooijer had nog net geen feesthoedje op, zo groot was de vreugde bij Ongehoord Nieuws. Niet alleen was er een buitensporig goed seizoen om op terug te kijken, nee: Ongehoord Nieuws had donderdag óók nog – zal ik het maar zeggen? – ongehoord goed nieuws te vieren (excuus). Want wat bleek: bij de druppelsgewijze bekendmaking van de beoogde ministersploeg was een wel heel bekende naam gevallen. Vaste Ongehoord Nieuws-gast en Ongehoord Nederland!-bestuurslid Reinette Klever (ook wel: ónze Reinette Klever) was plots kandidaat-minister voor… Ja, voor wat eigenlijk?
<div class="info-box">
<h5>amber wiznitzer, nieuwe columnist bij vn</h5>
Amber gaat voor Vrij Nederland een wekelijkse column schrijven over de mediawereld. Wil je meer weten? Klik <a href="https://www.vn.nl/onze-nieuwe-columnist-amber-wiznitzer/" target="_blank" rel="noopener">hier</a>.
</div>
‘Voor buitenlandse… BHOS, is het,’ klonk De Nooijer ineens wat vertwijfeld. Gelukkig zat ON!-directeur Arnold Karskens ook aan de talkshowtafel, om complimenten aan zijn eigen omroep af te wisselen met duiding van ongehoorde nieuwsfeiten. ‘Voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp,’ vulde hij knikkend aan.
Op X ging inmiddels de observatie rond dat dat een opmerkelijke post was voor een PVV-politicus die in 2016 nog in de Kamer pleitte voor het afschaffen van ontwikkelingshulp (om zo het afschaffen van het eigen risico in de zorg te financieren). Maar bij Ongehoord Nieuws was dat vanzelfsprekend niet het zwaartepunt. Daar was nu het uur aangebroken voor felicitaties. Felicitaties aan, om met Karskens te spreken, ‘het nieuwe kabinet, én aan Ongehoord Nederland, én aan de kijkers, die haar natuurlijk ook kennen als politiek commentator’. Ook trouwe volgers op sociale media toonden zich gelukkig. Eindelijk dan: ‘een ON!-minister’.
<blockquote>Hoewel grappenmakerij steeds meer onder druk komt te staan door ‘woke’, bleven er nog altijd dappere mensen over die stug door zouden blijven gaan met de randjes opzoeken.</blockquote>
De laatste Ongehoord Nieuws-aflevering van het talkshowseizoen werd afgelopen donderdag nogal overschaduwd door de permanente exit van Op1. Zonde, want de ruim een uur durende hekkensluiter bood genoeg materiaal om een boek mee te vullen: van de Kleverviering tot het laatste item over censuur op humor. Hoewel grappenmakerij steeds meer onder druk komt te staan door ‘woke’, zo werd er in dat item geconcludeerd, bleven er nog altijd dappere mensen over die stug door zouden blijven gaan met de randjes opzoeken.
Onder wie de mensen van ON!, natuurlijk: daar is nu al een tijdje een serie aan de gang met poppen die lijsttrekkers moeten verbeelden, en in parodieën de laatste Haagse ontwikkelingen bezingen. Geert Wilders is daarbij steevast de nuchtere held, Frans Timmermans de onbetwiste kop-van-jut. Daarom liet de Ongehoord Nieuws-verslaggever in zijn reportage ook maar even door een klinisch psycholoog (Mattias Desmet) uitleggen waarom de GroenLinks/PvdA-leider zich zo goed voor die rol leende. Desmet: ‘Iemand als Frans Timmermans, met zijn claim op morele superioriteit, is een perfect object voor grappen, denk ik. Net zoals Al Gore bijvoorbeeld.’ Aha.
Hoewel de poppenparodieën van ON! op z’n zachtst gezegd acquired taste mogen heten, zat er wel degelijk humor in de (voorlopig) laatste Ongehoord Nieuws-uitzending. Humor in de eindeloze zelffelicitaties; in de talloze compilaties van fragmenten waarin de eigen verslaggevers de hoofdrol speelden; in de aanwezigheid van Karskens die het ‘wij van wc-eend’-principe tot een onvoorstelbaar nieuw niveau bracht. In de knulligheid van het geheel. In het absolute, onbeschaamde onvermogen tot zelfreflectie. Want wie ook maar een beetje in staat is in de spiegel te kijken, moet er toch de ironie van aanvoelen: andere omroepen verwijten slechte en eenzijdige journalistiek te bedrijven, terwijl je zelf als ON!-baas in een van je eigen programma’s de loftrompet komt steken over je smetteloze omroep.
Je zou het haast ongehoord willen noemen.
Toch kost het lachen om al die ironie in toenemende mate moeite. De ruk naar radicaal-rechts die zich momenteel voltrekt in de Tweede Kamer grijpt ON! aan om zichzelf nog serieuzer te nemen: het vaak controversiële geluid dat de omroep vertegenwoordigt, klinkt nu ook steeds luider in Den Haag. ‘Ik denk dat het heel goed is voor het nieuwe kabinet om te laten zien dat de stem die wij geven aan onze kijkers ook echt wordt gewaardeerd,’ zei Karskens, om vervolgens meermaals te benadrukken dat zijn omroep een minister had ‘geleverd’. Dat dat behoorlijk problematisch klinkt voor de objectiviteit van de publieke omroep werd voor het gemak maar even achterwege gelaten. (Ook op dat gebied gelden waarschijnlijk dubbele standaarden: wanneer Wilders de NPO liever NPO66 noemt, is dat een scherpe observatie, wanneer je schermt met ON!PO zul je ongetwijfeld een linkse huilstruik heten.)
To laugh, or not to laugh? Doe maar wel, zou ik zeggen. Zolang je niet uit het oog verliest dat er achter die absurde façade toch echt een serieus te nemen risico schuilt. En als je dát eenmaal hebt erkend, kun je gerust even stilstaan bij alle manieren waarop zo’n ongehoorde talkshow zich belachelijk maakt – Karskens en De Nooijer incluis. Die nemen zich al serieus genoeg.
<div class="info-box">
<h5>VRIJ NEDERLAND VERNIEUWT</h5>
Er gaat veel veranderen bij Vrij Nederland. Zo gaan we de redactie uitbreiden, de website en het blad opnieuw vormgeven en ons meer richten op onze oorspronkelijke missie. Benieuwd? Lees <a href="https://www.vn.nl/vrij-nederland-vernieuwt/" target="_blank" rel="noopener">hier</a> meer!
</div>

Beeldvorming is voor Rutte te laat

Een spoedcursus recenseren, voor al die recensieschuwe politici

Lachen om Ongehoord Nederland wordt steeds moeilijker