Alleen met de feestdagen: ‘Ik vier kerst eigenlijk al jaren niet meer’

In de jaren dat striptekenaar Rudi Jonker geen contact had met zijn zoon, koos hij ervoor de kerstdagen alleen thuis door te brengen. ‘Ik wilde niet bij mensen gezelligheid zoeken,’ zegt hij. ‘Als ik mijn zoon op die dagen niet kon zien, hoefde ik ook geen andere vorm. Ik zou me in gezelschap verdrietiger voelen dan alleen.’

Het was niet de bedoeling om ‘te zwelgen in vals sentiment’, zegt hij, ‘maar juist om de rust te zoeken in hoe de situatie toen was, en mijn verantwoordelijkheid daarvoor te nemen. Het klinkt misschien gek, maar ik was niet ongelukkig op die dagen. Ik houd van tradities: ik zette de film A Christmas Carol op, pakte een Anton Pieck-boek, dronk een biertje en ging vroeg naar bed. Ik denk dat ik met mijn invulling van die dagen dichter bij een vrije keuze zat dan voor menigeen het geval is bij een traditionele viering.’

Nu het contact met zijn zoon hersteld is, viert hij ook weer kerst met familie en vrienden. ‘Dat voelt nu weer ontspannen.’

Diverse verhalen

Ik vroeg me af hoe mensen die zonder partner leven de feestdagen vieren. Zelf heb ik geprobeerd om na mijn scheiding familietradities zoveel mogelijk in ere te houden, om de kinderen een gevoel van continuïteit te geven. Uit onderzoek blijkt dat de mate van emotionele verstoring die kinderen ervaren als hun ouders uit elkaar gaan een sterk verband heeft met veranderingen in familievieringen. Wel voegde ik er rituelen aan toe, zoals de lunch die ik tegenwoordig op tweede kerstdag geef waar veel meer mensen dan vroeger aan deelnemen. Zo’n nieuwe traditie vormgeven rondom vrienden en familieleden verzachtte in die prille jaren na de breuk de traumatische discontinuïteit van het eerdere gezinsleven, en was de start van nieuwe vormen. We doen tot milde spot en oogrollen van de jongeren in het gezelschap altijd hetzelfde spel, waarbij we allemaal wat over ons voorbije jaar vertellen.

Een online oproep aan alleenwoners met de vraag hoe zij hun feestdagen doorbrengen, leverde heel diverse verhalen op. Voor Louise Koopman uit Den Haag zijn de kerstdagen het enige moment in het jaar dat ze de rust heeft om urenlang een boek te lezen. Dus dat doet ze op die dagen, ‘in haar cocon’. ‘Al vele jaren keer ik mij af van alle bling, (vr)eterijen en opgelegde vrolijkheid van de decemberdagen,’ mailt ze. ‘Kerst gaat voor mij om inkeer en overdenking. Ik doe niet veel anders dan in menig weekend: wat lekkere hapjes in huis halen en een goede fles wijn.’

Jos Wassink uit Utrecht gaat tweede kerstdag dansen in Tivoli, Utrecht. ‘Er is niks lekkerder na al dat zitten en eten.’ Ook organiseert hij een kerstfeestje voor een 86-jarige vriendin bij wie hij vrijwilligerswerk doet.

Janna Kramer gaat op eerste kerstdag naar een museum: ‘Gelukkig zijn enkele geopend.’ De laatste paar jaar boekte ze een reisje met kerst, dat beviel ook goed. Al 24 jaar viert ze kerst in haar eentje. ‘Heel lang heb ik het geen probleem gevonden, maar de laatste zeven jaar vind ik het minder leuk.’

Amber van Dijk zit ze ‘netflixend uit’. ‘Met als bijkomend voordeel dat als je geen familie hebt, je er ook geen ruzie mee kunt krijgen tijdens de kerst. Stompzinnig zijn wel de mensen die na die tijd altijd vragen: “O, was je alleen tijdens de feestdagen! Je had hier wel kunnen komen.”’

‘Het is een dure maand en vaak zoveel geregel dat ik eigenlijk sinds een paar jaar soms gewoon kerst oversla.’

Henk Hantink mailt: ‘Als alleen-lever vind ik het belangrijk om niet afhankelijk te zijn van de gastvrije weldaden van anderen, maar mezelf af en toe aan m’n eigen haren uit het moeras te trekken. Met andere woorden: initiatief te nemen. Zo heb ik in december 2020, toen er door corona helemaal niks mocht, zelf een derde en een vierde kerstdag in het leven geroepen en toen op elk van de vier kerstdagen met een leuke vriendin een kerstmaal bereid.’

‘Filosofische eenzaamheid’

Secularisatie, individualisering en emancipatie hebben de traditionele vieringen sterk veranderd. ‘Ik vier kerst eigenlijk al jaren niet meer,’ mailt Samira Madani. ‘Het is een dure maand en vaak zoveel geregel dat ik eigenlijk sinds een paar jaar soms gewoon kerst oversla en zelf alleen erop uit ga en mijzelf verwen door bijvoorbeeld een dagje naar de sauna te gaan of mijzelf te trakteren op een roadtrip naar Zeeland om daar lekker uit te waaien met de hond. Vorig jaar kwam mijn vriend op tweede kerstdag langs en hebben we gewoon lekker geluierd en “bourgondisch” gegeten.’

Er zijn ook nogal wat mensen die de decemberdagen het liefst zouden overslaan. Zo schreef Laura Veldkoop: ‘Sinds vijf jaar heb ik geen contact meer met mijn familie en ook geen relatie. Ik ervaar de maand december altijd als de pittigste van het jaar. Alles draait om familie en familiair samenzijn. Zelfs op tv word je ermee doodgegooid. Het is dan extra pijnlijk om te ervaren dat ik, op mijn kinderen na, niet bij een familie hoor. Dat voelt behoorlijk eenzaam. Alsof je bent afgesneden van je wortels. Ik heb gelukkig veel vrienden, maar die zijn met de feestdagen ook met hun eigen gezinnen en families bezig.’

Daarom ziet ze vanaf half november al behoorlijk tegen die feestdagen op. Ditmaal heeft ze voor het eerst haar dochters met hun vriendjes en de vader van de kinderen en zijn vrouw uitgenodigd. ‘En op tweede kerstdag werd ik vorige week – tussen neus en lippen door – door mijn beste vriend uitgenodigd bij zijn familie. Het ziet ernaar uit dat het de eerste kerst gaat worden waar ik minder tegenop zie dan de jaren hiervoor.’

‘Zodra de eerste kerstverlichting op straat te zien is, ontstaat er een psychische dynamiek waaraan je je maar moeilijk kunt onttrekken,’ stelt de solo levende schrijver Daniel Schreiber in zijn boek Alleen. ‘Instinctief krijg je het gevoel dat je in een wereld leeft die van anderen is, van geliefden, moeders, vaders, grootouders.’ Schreiber citeert filosoof Roland Barthes, die dit ‘filosofische eenzaamheid’ noemde, ‘als een eenzaamheid die ontstaat omdat je je buiten maatschappelijke systemen en categorieën beweegt.’

‘Er is een structuur van feestdagen die volledig op gezin en familie gericht zijn,’ zegt socioloog Ton Nijhuis, die in een eerdere aflevering van deze serie het taalgebruik rondom alleenwonen onder de loep nam. ‘Alles draait om samen. De alleenstaanden moeten zich daarin schikken, en er dus maar een draai aan geven om het voor de eigen wereld passend te maken. Dus altijd adapteren aan de allesoverheersende norm van samen. Op deze manier blijft het natuurlijk een beetje het vinden van een second best solution.’

Het sociale schip van de cultuur

Ook Joachim Duyndam, hoogleraar filosofie aan de Universiteit voor Humanistiek, merkt dat het lastig is om ‘de geest van de feestdagen’ van je af te schudden, zelfs als het sololeven goed bevalt. ‘Ik ben eerlijk gezegd zelf een “ervaringsdeskundige” als het gaat over alleen wonen en de feestdagen,’ zegt Duyndam. ‘Na mijn scheiding woonde ik alleen in hetzelfde huis. Ik heb helemaal niks met kerst en met de sfeer die daaromheen wordt gecreëerd, dus ik dacht: lekker even op mezelf met de kerst. Maar toen ik die eerste kerstdag alleen thuis was, begon ik me toch vreselijk eenzaam te voelen. Ik kreeg het benauwd, en ik weet nog dat ik ’s middags even naar buiten ging om een rondje in de omgeving te gaan fietsen. Het was koud, dus een frisse neus. Op een gegeven moment zag ik verderop een meisje staan, zo te zien ook alleen, en ik dacht: zal ik naar haar toe gaan en haar uitnodigen voor een drankje en een kletspraatje? Maar ik durfde niet, fietste door, en kwam dus alleen weer thuis. De volgende dag, tweede kerstdag, ben ik naar mijn moeder in Den Bosch gegaan, die toen ook alleen woonde. Niet nóg zo’n dag, dacht ik.’

‘Vergelijk het met een sterke wind die jou – en anderen! – een bepaalde kant op duwt. Stuurkunst blijft mogelijk, je kunt tegen de wind in laveren, maar dan moet je wel het roer weten te vinden.’

Wat hem in deze ervaring ‘zo frappeerde’, is dat hij blijkbaar toch werd beïnvloed door een kerststemming en de verwachtingen die daarbij horen. ‘Maar waarom? Ik woonde alleen, ik was daar helemaal niet ongelukkig mee, en ik was wel vaker dagen alleen. Nooit een probleem, nooit vond ik dat naar of vervelend, maar nu met de kerst wel. Terwijl er helemaal geen druk van anderen was, en ook geen angst om betrapt te worden als zielige alleen-thuiszitter.’

Op een of andere manier, zegt Duyndam, was die kerstsfeer toch bij hem binnengedrongen en kon hij daaraan niet ontsnappen. Het intrigerende was dat een sfeer, een stemming – of liever gebruikt hij tegenwoordig het woord ‘geest’ – beslag op je kan leggen terwijl je dat helemaal niet verwacht, en al helemáál niet wilt. ‘Vergelijk het met een sterke wind die jou – en anderen! – een bepaalde kant op duwt, of een stroming die het sociale schip van de cultuur meesleept. Stuurkunst blijft mogelijk, je kunt tegen de wind in laveren, maar dan moet je wel het roer weten te vinden.’

Anticiperende rouw

Gevoelens van angst, verdriet en eenzaamheid zijn normaal rond de feestdagen, las ik in The New York Times. Dat treurige ertegen opzien noemen we ‘anticiperende rouw’, zei een psycholoog met de naam Abrams, gespecialiseerd in familierelaties. ‘Alvast denken aan wat er níet is op die dagen.’

‘De comparing mind staat ons op zulke dagen in de weg,’ zegt Susan Bögels, hoogleraar Family Mental Health en Mindfulness. ‘Je voelt je alleen als je je vergelijkt met anderen en jezelf door de, vermeende, blik van anderen gaat bekijken, die eigenlijk weer een projectie is van wat je zelf denkt en voelt.’ Dat is volgens de hoogleraar ook een van de redenen dat zoveel mensen rond die dagen in psychische nood komen: ‘Juist omdat die norm eroverheen hangt dat je het gezellig moet hebben met anderen.’

Bögels herinnert zich hoe ze, toen ze net weer alleen en verhuisd was, eerste kerstdag vierde ‘met loop- en zitmeditaties in mijn nieuwe appartement’. ‘Overal zag ik lichtjes en gezelligheid van groepen mensen. Ik voelde me gedragen door die gezelligheid, ook al was die niet in mijn huis.’ Ook viert ze kerst graag met het gezin waaruit ze komt: haar moeder, broer, zussen en partners en kinderen. Omdat ze daar ‘geen stel hoeft te zijn’. ‘Je bent in je gezin van herkomst per definitie als single gestart, dus dat voelt voor mij als een natuurlijke staat.’

De mensen die het op vieringen prima hebben in hun eentje, hebben daarvoor soms een weg moeten afleggen. Ondanks het enorme aantal solo’s is dit kennelijk een emancipatietraject dat veel mensen persoonlijk moeten ondergaan. Ellen Looijen is ‘inmiddels alweer zestien jaar gescheiden, en nog steeds alleen,’ mailt ze. Ze vond het altijd moeilijk die dagen alleen te zijn, maar vorig jaar lukte het haar een knop om te draaien ‘en heb ik het drama in mijn hoofd van “alleen zijn tijdens de feestdagen” uitgezet’. ‘Daarna had ik een fantastisch oud en nieuw,’ schrijft ze. ‘Ik woon op een plek met een prachtig uitzicht en heb vanuit mijn bed als een kind zo blij genoten van het siervuurwerk. Ik heb dat gevoel weten te bewaren, en ik verheug me weer op de feestdagen. Helemaal chill, zonder stress, gewoon genieten in mijn uppie en tevreden zijn.’

Als ik haar verhaal lees, moet ik denken aan wat psychiater Damiaan Denys ooit zei in Vrij Nederland: ‘De wijze waarop je je tot het tekort verhoudt, daar zit de persoonlijke ontwikkeling in.’

Een goede verstandhouding met jezelf

Misschien is een goede verstandhouding met jezelf tegenwoordig wel een van de allerbelangrijkste vaardigheden om onder de knie te krijgen, gezien de voortdurend wisselende allianties in het leven. Als je zelf al niet opstapt, is er een grote kans dat je geliefde bij jou vertrekt. Steeds weer alleen komen te staan is de consequentie van de hedendaagse vrijheid om een eigen weg te kunnen kiezen. Het helpt om daar rust in te kunnen vinden, ook tijdens vieringen die met gezamenlijkheid geassocieerd worden.

‘Metjezelfschap’ werd dat laatst in een liedje van het kinderprogramma Klokhuis genoemd. ‘Da’s alleen zijn zonder eenzaamheid,’ zong huisband de Cowboys. ‘Soms is het best gezellig met jezelf.’ En: ‘Dus ik dans met mezelf, ik patience met mezelf. Ga naar de bios, bieb en burgerrestaurant met mezelf. Ik ben maatjes met mezelf, maak praatjes met mezelf. Haat ik wat ik zelf zeg, ga ik niet bij mezelf weg.’

Het liedje werd door alleenwoners op online platform ‘Alleen is oké’ enthousiast gedeeld. ‘Fantastisch!’ klonk het, en: ‘Mag deze in het woordenboek!?’

Bögels geeft lezingen en retraites over omgaan met alleen zijn. Zij pleit ervoor te leren stabiliteit te vinden in de onrust. ‘De kunst is te weten dat het leven de hele tijd verandert,’ zegt ze. ‘We denken altijd: als we maar dit of dat hebben, dan zouden we gelukkig zijn. Dat geldt voor een huis, werk, gezondheid, geld, en ook voor een partner. Maar als we dat bereikt hebben, dat werk, dat huis, dat geld, die partner, dan verlangen we weer naar het volgende, waardoor eigenlijk een constant lijden ontstaat. Geluk zit in hoe we omgaan met de omstandigheden van dit moment. Met stabiliteit in onszelf vinden, en met de radicale acceptatie van waar je nú staat, hoe het nú is.’

De dictatuur van het gezamenlijke

Socioloog Ton Nijhuis voegt aan zijn woorden over de dictatuur van het gezamenlijke toe dat het gemis van vanzelfsprekend gezelschap wel een beetje geïdealiseerd wordt. ‘Er is een enorme kloof tussen het geïdealiseerde gezin, en de dagelijkse werkelijkheid van ruzie, afkeer en strijd binnen de familie,’ zegt hij, ‘waardoor de feestdagen voor gezins- en familieleden niet zelden een ondraaglijke opgave zijn.’

‘In die zin is het misschien voor singles wel veel eenvoudiger,’ stelt hij. ‘Zij passen niet in het geïdealiseerde plaatje, maar kunnen wel hun eigen vrienden kiezen, terwijl de anderen elke keer weer geconfronteerd worden met de spanning tussen een ideaal waaraan je zou moeten voldoen en de werkelijkheid die heel anders is.’

‘Er is niets over van de betekenis van kerst, alles is plat amusement geworden.’

Alleenwoners zijn theoretisch gezien inderdaad in de positie om tradities van een nieuwe vorm te voorzien, en zo meer persoonlijke betekenis te geven aan vieringen en feestdagen. Tieneke Wolfert mailt dat ze de feestdagen graag overslaat, ‘maar dat heeft niets met alleen zijn te maken. De overdreven vrolijkheid gepresenteerd in winkels, de (vr)eetpartijen op tv, de commercialisering van werkelijk alles, de angst van huisdieren voor vuurwerk, de schade. Zelfs bij de intocht van Sinterklaas wordt ruzie gemaakt. Er is niets over van de betekenis van kerst, alles is plat amusement geworden, het staat me gewoon ontzettend tegen.’

Waar ze wel bij stilstaat, is Allerheiligen, ‘een kaarsje voor iedereen die me dierbaar was en die er niet meer is, genieten van een mooi nachtconcert in een kerk, dingen waar je alleen of met vrienden van kunt genieten. Meer is niet nodig in december.’

Stiltewandeling

Zelf reisde ik op 31 december 2018 naar een klooster in het midden van het land om met een groep mensen die ik niet kende oud en nieuw te vieren. Twee maanden eerder was mijn vriend van het ene op het andere moment gestorven. Uit mijn rugtas stak de fles champagne die hij vlak voor zijn dood nog in mijn koelkast had gelegd.

Mijn tieners zouden bij hun vader en hun eigen vrienden zijn, en ik zocht die avond mensen zoals ikzelf, de zeldzame figuren die het leuk vinden om op zo’n avond in een afgelegen oord in een kringetje te zitten om over de hoogte- en dieptepunten van het afgelopen jaar te praten. Mensen die zin hebben om dan op een briefje te schrijven wat er weg mag uit het oude jaar, en dat in het vuur te gooien. Om in alle vroegte op de eerste dag van het nieuwe jaar langs de bevroren oevers van de Kromme Rijn een stiltewandeling te maken.

Ik had geen betere invulling voor die berooide dagen kunnen kiezen, en ben het ongeveer zo blijven vieren. Omdat ik tegenwoordig de vrijheid heb om de jaarwisseling zo reflectief mogelijk te maken, is het een van mijn lievelingsavonden geworden.

Eigen invullingen

Yasemin Gönülalan, alleenstaande moeder in Leeuwarden, heeft voor het Suiker- en Offerfeest eigen invullingen gevonden. Zo is het gebruikelijk om op die feesten een tour te maken langs alle oudere familieleden, maar zij bezoekt alleen de mensen die haar echt na staan, en die ook op andere momenten in het jaar geïnteresseerd zijn in haar en haar zoontje. ‘De Turkse cultuur is een wij-cultuur, dus je moet standvastig zijn om daarin je eigen koers te varen,’ zegt ze. Door de persoonlijke ontwikkeling die ze na haar scheiding heeft doorgemaakt, weigert ze nog ‘klakkeloos “ja” te zeggen tegen gewoontes en tradities’. ‘Ik gehoorzaam niemand meer. Ik volg alleen nog wat ik in de Koran zelf lees,’ zegt ze.

Door die zoektocht, en de persoonlijke invulling ervan, hebben die feesten voor haar juist meer betekenis gekregen. ‘Mijn zoontje vindt de lichtjes van kerst geweldig, dus nemen we die nu op in onze viering van ramadan. Hij krijgt zijn eigen bidhoekje met lichtjes. Ook lopen we elke avond samen een kwartiertje en dan praten we over de betekenis van het offerfeest. Dat doen we de ene dag in het Nederlands, de andere dag in het Turks.’

Ze vindt het wel moeilijk dat als ze ’s nachts tijdens de ramadanperiode opstaat om iets te eten, ze dan alleen aan tafel zit. ‘Je moet de leegte intern oplossen,’ zegt ze, ‘je moet het leren zelf op te vullen.’

Een andere belangrijke vaardigheid in de alsmaar individualistischer wordende samenleving is om steeds een nieuw ‘wij’ te kunnen creëren als een eerder ‘wij’ vervalt of vervaagt. Die sociale skills zullen in de toekomst alleen maar essentiëler worden. Ik hoorde een biculturele weduwnaar laatst zijn zelfgekozen gezelschap van familie en vrienden als ‘vramilie’ aanduiden.

De Amerikaanse journalist Jess Row, wiens familie bestaat uit leden van verschillende etnische afkomsten, schreef daar in 2018 over in The New Yorker: ‘Plural families like ours are a microcosm of what the anthropologist Benedict Anderson famously called “imagined communities; we have no model in the world as it currently exists, so we make up our own.’

Sociaal kapitaal

‘Oudejaarsavond wordt voor mij een weekend van Single Events,’ zegt Johan Govers, een in Nederland levende Vlaming. ‘Er komt een iets ouder publiek, maar het schijnt erg goed te zijn. Voor een keer vlucht ik Nederland niet uit voor de oorlogssfeer, dat wil zeggen: vuurwerk. Oudejaarsavond met diner in plaats van oliebollen was ook een argument. Nooit begrepen hoe die Hollanders een hele avond op oliebollen kunnen teren.’

Henk Hantink uit Den Haag schrijft: ‘Afgelopen jaarwisseling was ik met een vriendin welkom bij mijn ex en haar nieuwe vriend. We zijn natuurlijk gegaan en het was een topavond en -nacht. We hebben zelfs nog gedanst. Dan voel ik me bevoorrecht.’
‘Oud en nieuw blijft een lastige,’ mailt Laura Veldkoop. ‘Het ene jaar zijn de kinderen bij mij, het andere jaar bij hun vader. Mijn ergste nachtmerrie is om om 00.00 uur met oud en nieuw alleen te zijn. Dat probeer ik dan ook koste wat kost te voorkomen. Dit jaar ga ik het voor het eerst met single vrienden vieren. Doordat ik dat al afgesproken heb, kan ik wat rust voelen.’

Voor dat ‘nieuwe wij’ is ‘sociaal kapitaal’ nodig: een omheining van familieleden, vrienden, en buren met wie je tradities van nieuw licht voorziet. ‘Voor alleenwoners zijn deze mensen belangrijker, dit is de schil van vertrouwdheid en intimiteit,’ zegt Susan Bögels.

Voor al die mensen die dat niet hebben, wordt tegenwoordig meer georganiseerd. In de facebookgroep ‘Alleen is oké’ komt een keur aan mogelijkheden voorbij, van voorstellingen tot singles-wandelingen. De Dominicuskerk in Amsterdam biedt met behulp van een legertje vrijwilligers een ‘open huis’ waar ruimte is voor iedereen die kerst niet alleen thuis kan of wil vieren. En mocht het moeilijk worden, dan stelt Centrum Individu en Samenleving (CISA) in haar recente nieuwsbrief: ‘Bellen met de Luisterlijn kan anoniem, dag en nacht, alle dagen van de week, het hele jaar door en dus ook tijdens de kerstdagen. Praten lucht op. De hulp is vrijblijvend en anoniem en u belt tegen lokaal tarief: 088–0767000.

In sommige delen van het land biedt Humanitas de Telefooncirkel aan. De Telefooncirkel zorgt dat er altijd iemand is die weet hoe het met je gaat. Het belrondje gaat langs acht tot tien alleenwonende mensen en werkt als een vinger aan de pols. Iedereen die alleen woont, kan meedoen. Oud én jong. Informatie: [email protected] of 020-5231100.’

Gezamenlijkheid

De vraag is of dat ‘nieuwe wij’ niet groter kan zijn dan onze zelfgekozen gezelschappen. Overstijgender. Want wordt het niet eens tijd dat het gevoel dat Daniel Schreiber noemt in Alleen, dat ‘niet tot een maatschappelijk repertoire te behoren’, gaat vervagen? Getalsmatig vallen solo’s in de westerse wereld namelijk helemaal niet meer buiten ‘maatschappelijke systemen en categorieën’. In Nederland gaat het om ruim 3,2 miljoen eenpersoonshuishoudens en bijna 600.000 eenoudergezinnen. Dat zijn héél veel mensen. Dat kunnen maatschappelijke systemen op zich worden, zodra je er oog voor krijgt.

Hoewel ik in deze serie de diversiteit van al die alleenwoners wil benadrukken, zoveel mogelijk verschillende verhalen wil optekenen en de hoogstpersoonlijke vreugdes en moeilijkheden van deze leefvorm in kaart wil brengen om aan al die biografieën recht te doen, zoals dat in de narratieve psychologie heet – al is het maar om aan de beknellende beelden en de oppervlakkige clichés ervan te ontsnappen – hecht ik óók aan een bewustwording van de gezamenlijkheid ervan.

Dat hoe persoonlijk de ervaringen ook zijn, er alleen al in ons eigen land miljoenen mensen zijn voor wie iets soortgelijks geldt. Ook dat besef zou op onwennige decembermomenten rustiger kunnen maken.