Als er één zin is die ons denken over een hoopvolle toekomst in de weg staat, dan is het ‘zo werkt het nu eenmaal’. En precies dat zinnetje neemt nogal wat ruimte in op de harde schijf van het Haagse beïnvloedingscircuit. Tijd dus om die vijf woorden – in deze specifieke volgorde – met pensioen te sturen.
Wie de wereld het simpelst uitserveert, komt de nieuwscyclus in. ‘Zo werkt het nu eenmaal.’
Wie het over Europa wil hebben, is te saai voor een plek aan tafel. ‘Zo werkt het nu eenmaal.’
Wie er het best in slaagt een zondebok te creëren, maakt de meeste kans om bij alle talkshows besproken te worden. ‘Zo werkt het nu eenmaal.’
Wie een succesvolle spindoctor wil zijn, kijkt voor zijn communicatie naar ‘wat de kiezer wil’.
Telkens weer zit dezelfde Pavlov ons op de hielen. Toegegeven, dat is best invoelbaar. Je verstoppen achter een kennelijke natuurwet maakt het leven een stuk makkelijker. Als iets ‘nu eenmaal zo werkt’, dan ben je er zelf nooit verantwoordelijk voor. Heerlijk! Alleen niet in de context van politiek en beïnvloeding, want daar gaat het bij uitstek wél over verantwoordelijkheid nemen.
Opinies van politici
In aanloop naar de verkiezingen vraagt Vrij Nederland vooraanstaande politici om een opiniestuk, waarin ze hun visie voor de samenleving uiteenzetten. Eerder publiceerden wij opinies van Frans Timmermans, Jimmy Dijk, Jesse Klaver, Henri Bontenbal, Mirjam Bikker en Marjolein Moorman.
Een praktisch voorbeeld.
Volt liet haar verkiezingsprogramma doorrekenen door het Centraal Planbureau (CPB). Vooropgesteld, daar werken ontzettend knappe koppen die belangrijk werk doen. De kanttekening: het CPB werkt met methodieken die ingericht zijn op de logica van de wereld zoals die nu is. En Volt wil die oude wereld nu juist op een aantal manieren drastisch veranderen. De theoretische modelwerkelijkheid en onze plannen vormen dus geen droomhuwelijk. Tegelijkertijd: je kunt als politieke partij van alles willen en beloven, maar bestuurlijke verantwoordelijkheid gaat ook over de vraag hoe je die wensen betaalt. En ten koste van wat. Gratis bier bestaat niet. Bovendien wil Volt transparant zijn.
Dan nu het zogenoemde duivels dilemma.
Optie één: je ziet af van de doorrekening in de wetenschap dat praktisch niemand de ruimte voor genuanceerde toelichting zal maken (zie de data over de verdeling van zendtijd, kleine partijen bungelen onderaan de statistieken). Het gevolg: het risico dat je in de ‘beeldvorming’ een laffe figuur à la Geert Wilders wordt, die zich inderdaad nooit op ook maar íets laat toetsen of bevragen (hij zou maar door de mand vallen). Het frame ‘te bang’ of ‘te laf’ hangt, kortom, zichtbaar aan de toch al tere horizon.
Zo werkt het nu eenmaal.
Optie twee: je gaat met de billen bloot en hoopt dat mensen de bijlagen zullen lezen, want daarin legt het CPB uitstekend uit waarom Volt in de grafiekjes oogt als een op LSD-trippende partij. Maar ja, niemand leest de bijlagen.
Zo werkt het nu eenmaal.
Verzekerd van een basis
Nu de inhoud achter die grafiekjes.
Daarvoor kijken we naar het toeslagenschandaal – een deel van de slachtoffers wacht nog altijd op hulp. Dat schandaal, en met name het leed van de vele volwassenen en vele kinderen die vermorzeld werden, leerde ons twee belangrijke lessen. De pijnlijkste les is dat discriminatie en racisme springlevend zijn, en zelfs systemisch vorm kunnen krijgen. De meer praktische les is dat ons belastingstelsel onhoudbaar complex is geworden en wantrouwen de bodem is onder een te groot deel van de Nederlandse politiek.
Vangnetten blijken in de praktijk vaak visnetten te zijn. Wie eenmaal ‘gevangen’ zit in het doolhof van belastingregels, loopt het risico niet meer vooruit te komen
Een normaal mens verdwaalt inmiddels in het complex van toeslagen, heffingskortingen, premies en bijzondere regelingen. En aangezien de meeste van die mensen geen dure fiscalist kunnen inhuren voor hulp, ervaren ze onze belastingpolitiek als verstikkend en beangstigend. Dat is geheel terecht. Vangnetten blijken in de praktijk vaak visnetten te zijn. Wie eenmaal ‘gevangen’ zit in het doolhof van belastingregels, loopt het risico niet meer vooruit te komen. De slogan die de Belastingdienst geruime tijd gebruikte – ‘leuker kunnen we het niet maken, makkelijker wel’ – blijkt achteraf een wrede grap.
Daarom moeten we het systeem veranderen. Niet meer twee emmertjes water halen, twee emmertjes pompen en die emmertjes naar de zee dragen, maar in plaats daarvan de status quo doorbreken. Volt kiest ervoor een basisinkomen in te voeren. Voor iedereen. Of je nou ziek bent en toch wil proberen wat uren te werken, wil samenwonen, jezelf wil bijscholen, rijk wil worden of thuis wil zijn, boodschappen cadeau krijgt of een juwelenkist vol oud goud op zolder hebt staan. In al die gevallen blijf je verzekerd van een basis. Niemand die je opjaagt, geen boetes, geen kortingen.
Volt wil bovendien dat werken écht loont. En dus verlagen we in onze plannen de belastingen op arbeid, maken we het voor grote en kleine werkgevers goedkoper om personeel in te huren en compenseren we die investeringen met een hogere belasting op winst en vermogen. Een eerlijker systeem dus.
Die twee plannen samen impliceren een fundamentele herziening van ons stelsel. Sommige economen zouden zeggen dat je daar de economie zelf mee verandert. Dat moet ook, als we vermogensongelijkheid en de klimaatcrisis tegen willen gaan.
Dat kan je radicaal vinden, onverstandig, inspirerend of naïef. Maar we hebben het laten doorrekenen. En wie dus voorbij de grafiekjes – waarin het balkje van Volt meestal betekent dat de x-as opzij geschoven moet worden – in de toelichting kijkt, leert dat het werkt. We kunnen dus écht een andere werkelijkheid scheppen. We kunnen vertrouwen leidend maken en anders met mensen omgaan in ons land. Maar aan dat gesprek komen we helaas niet toe. ‘Te complex.’ ‘Jullie hebben maar twee zetels.’ ‘Is het niet te idealistisch?’
Zo werkt het nu eenmaal.
Te veel op het spel
Nadat kabinet-Schoof viel (wederom op asiel), serveerden onderzoeksbureaus ons al gauw de prioriteitenlijst van de Nederlandse kiezer uit. Zoals dat gaat als de stemhokjes uit de opslag worden gehaald. ‘De kiezer zet wonen op één en meteen daarachter zien we asiel en migratie op twee’, klonk het in talkshows en kranten. Klimaatverandering bungelde nog maar net in de top tien.
Waar het in de politieke arena jarenlang voor het klimaat ‘5 voor 12’, ‘1 voor 12’ en ‘kwart over 12’ was, is de klok deze verkiezing opeens kapot. En dat terwijl ons continent sneller opwarmt dan alle andere. Al die overstromingen, hitte en droogte van (ook weer) dit jaar, wie maalt er eigenlijk om de rekening? In de eerste helft van dit jaar is het prijskaartje van klimaatschade in Europa al opgelopen tot meer dan 40 miljard euro. Dat is ongeveer het BBP van IJsland, en daar zijn de kosten van bosbranden nog niet eens bij opgeteld en de tweede helft van dit jaar ook niet.
Al jarenlang waarschuwen experts dat niet alle industrie een plek kan houden in Nederland. En toch krijgt de vervuilendste, meest ziekmakende en financieel meest noodlijdende nog even gauw twee miljard toegezegd in verkiezingstijd. Want zo werkt het nu eenmaal.
Te veel partijen akkeren maar door op de route die de status quo handhaaft. En daarover, over alle kapotgebaande paden enerzijds en alle kansen die onbenut blijven anderzijds, gaat het weer te weinig. Wacht… zei u iets over streng asielbeleid? Clicks en likes weer binnen en ach, de rekening die schuiven we gewoon vooruit.
Veel campagnes volgen opnieuw het veronderstelde draagvlak. Het wrange is dat ze dat draagvlak zo ook weer beïnvloeden. Een self-fulfilling prophecy waar we al jaren door worden gegijzeld. Een politicus doet een controversiële, vaak ook nog onjuiste of ongrondwettelijke uitspraak, die uitspraak domineert de socials, haalt zo de talkshows en hup, weer een dag de inmiddels misselijkmakende asielhysterie in elke porie.
Wat als er geen asielcrisis, maar een zo-werkt-het-nu-eenmaal-crisis is?
In de allerergste gevallen worden prioriteit één, ‘wonen’, en prioriteit twee, ‘asiel’, ook nog eens aan elkaar verbonden. Vluchtelingen als ultieme zondebok. Inmiddels trekken agressieve extremisten van azc naar azc om onrust te stoken en lijkt vreemdelingenhaat een doodgewone zaak. Dat het tekort aan betaalbare woningen, waar veel mensen terecht heel boos over zijn, geen binaire oplossing heeft, sneeuwt onder in gemakzuchtige stellingen, haastige debatjes met rode knoppen en snedige oneliners. Het feit dat vastlopende woningbouw samenhangt met adembenemend wanbestuur is niet saillant genoeg.
Zo werkt het nu eenmaal.
Onder het mom van ‘de kiezer serieus nemen’ wordt de ingewikkelde waarheid keer op keer platgeslagen. En ondertussen zijn er veel zaken die deze campagne wel aan bod zouden moeten komen, maar nu in de la blijven liggen. Zou ‘de kiezer’ baat hebben bij een herziening van het belastingstelsel? Zou die vrijgekomen ademruimte ook de ruimte scheppen om het wél over klimaatverandering te hebben? En wat nou als er geen asielcrisis, maar een zo-werkt-het-nu-eenmaal-crisis is? Een duidelijke vijand die u, kiezers, het zicht op gebrekkige politieke verantwoordelijkheid moet ontnemen?
We zullen het voorlopig niet te weten komen. Te druk met popcornpolitiek en – in veel gevallen – te misleid al door politieke pyromanen en hun afleidingsmanoeuvres. Een gemiste kans. Want als we kiezers nou eens écht serieus zouden nemen, dan zou het gesprek niet alleen opknappen, maar ook ons land, onze horizon. We zijn tot zo veel meer en beter in staat, en er zijn zo ontzettend veel mensen die ook elke dag al zoveel goeds en beter doen.
‘Zo werkt het nu eenmaal’ is in dit geval niet de uitkomst van een som. Het is geen wetenschap. Het is een ontsnappingsroute. Een zachte deken waaronder de eigen verantwoordelijkheid elke avond weer lekker kan gaan slapen. Een keuze dus. En het hoopgevende is: we kunnen anders kiezen.
Er staat te veel op het spel om dat niet te doen.
