Femicide is voorspelbaar

Dwingende controle

Verhaal van de Week

Je been of je leven

Israëlische gevangenissen

Geld genoeg, aldus experts

Politiek

Wat maakt een tekst authentiek?

Robot Jetten

Waarom die woede?

Teun van de Keuken

Politieke partijen breken de wet

Illegale cookies

Wat maakt gelukkig?

Hans Against the Machine

De VVD-vrije aflevering

Radio Vrij Nederland

Vredesmissies lopen vast

Verenigde Naties

Dit mag je niet missen

Cultuur

'Totem' van Dew de Nijs Bik

Pop-up poëzie

Opinie

<p>Peter Thiel, oprichter van het omstreden Amerikaanse softwarebedrijf Palantir en mentor van J.D. Vance, ziet technologie als het perfecte instrument om de wereld naar zijn hand te zetten. Zonder compromissen, zonder democratie. Technologie noemt hij een fantastisch alternatief voor politiek. En hij niet alleen.</p>
<p>Thiel verwoordt het wereldbeeld van de mannen die onze toekomst vormgeven. Niet toevallig waren vele tech-CEO’s aanwezig bij Trumps inauguratie. Het toont hoe verweven de Amerikaanse politiek is met big tech. Als we ze vrij spel geven, zitten wij allemaal binnen vijf jaar gevangen in digitale ketenen.</p>
<p><em>How did we get here</em>? Hoe zijn we beland in een situatie waarin techbazen de controle lijken te hebben over politiek en media? De Italiaans-Franse politiek essayist, schrijver en journalist Giuliano Da Empoli merkt daarover iets interessants op. Hij betoogt dat Barack Obama zijn herverkiezing in 2012 te danken heeft aan big tech, door de toenmalige CEO van Google Eric Schmidt tot campagneleider te benoemen. Als dank werd drie weken na zijn overwinning een antitrust-onderzoek tegen het megabedrijf stopgezet. Daarna kon Obama de techsector niet meer reguleren; hij was verstrikt geraakt in het systeem dat hem aan de macht had geholpen.</p>
<blockquote><p>Techgiganten, overheden en de pers zijn verwikkeld in een machtsstrijd om wie de waarheid bezit</p></blockquote>
<p>Pas jaren later zouden wij de gevolgen daarvan ervaren. De machine die was gebouwd om verkiezingen te winnen, bleek het beginpunt van een nieuw tijdperk van ongereguleerde tech en een algoritmisch monstrum voor extremiteiten. Alles wat op opwinding en verslaving is gericht, wordt gepusht door algoritmes. Dat kan niet los worden gezien van de verkiezingen van Trump in 2016 en 2024 en zorgt nu voor een onfeilbare samenwerking binnen autocratische kringen. De een levert de rancune, de ander de infrastructuur om die razendsnel te organiseren.</p>
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-september-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new"><span class="article-embed__image" style="background-image:url(https://www.vn.nl/wp-content/uploads/fly-images/1085868/Webshop-De-oorlog-om-de-waarheid-520x520-cc.png);"></span><span class="article-embed__content"><span class="article-embed__read-more">Bestel 'm hier</span><span class="article-embed__title">Dit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘De oorlog om de waarheid’! Heb jij hem al in huis?</span><span class="article-embed__date">2 september 2026</span></span></a>
<p>En nu, in het tijdperk van AI, is die machine krachtiger dan ooit. De strijd om wie de waarheid bezit, is uitgegroeid tot een machtsstrijd tussen techgiganten, overheden en de pers. De vraag is niet of AI de media en de politiek zal veranderen, maar hoe?</p>
<p><span style="font-family: 'Neue Helvetica W01', sans-serif; font-size: 1rem; font-weight: bold; text-transform: uppercase;">Hoe techplatforms de media-agenda bepalen</span><em><br />
&#8216;The medium is the message</em>’, schreef de Canadese communicatiewetenschapper Herbert Marshall McLuhan al in 1964. Voor Marshall McLuhan was het het medium zelf dat de schaal en de vorm van menselijke associatie en handelen vormde. Vandaag de dag is het medium niet alleen de boodschap, maar ook de poortwachter. Social media en zoekmachines bepalen wat we zien, wat we moeten geloven, en uiteindelijk hoe we de wereld begrijpen. En met de opkomst van AI is die macht alleen maar groter geworden.</p>
<div class="page" title="Page 97">
<div class="section">
<div class="layoutArea">
<div class="column">
<p>Neem Google. Met zijn zoekalgoritme bepaalt het bedrijf voor miljarden mensen welke informatie ze vinden, en welke niet. In 2023 introduceerde Google Search Generative Experience (SGE), een AI-gestuurde zoekfunctie die niet langer alleen links toont, maar ook samenvattingen genereert. Klinkt handig, maar het betekent ook dat gebruikers steeds vaker niet meer doorklikken naar de originele bronnen. Voor nieuwswebsites is dat een ramp: minder verkeer betekent minder inkomsten uit advertenties of abonnementen, en uiteindelijk minder onafhankelijke journalistiek.</p>
</div>
</div>
</div>
</div>
<p>De afhankelijkheid van media van deze platformen is een gevaarlijke vicieuze cirkel. Journalisten hebben social media nodig om hun publiek te bereiken, maar de platforms bepalen de voorwaarden. Met AI wordt die macht nog groter. AI beveelt niet alleen content aan, maar creëert die ook. Denk aan de lasterlijke AI-plaatjes die PVV-Kamerleden Maikel Boon en Patrick Crijns maakten van onder meer Frans Timmermans, of de gedeepfakete stem van president Joe Biden die werd ingezet om Democraten ervan te weerhouden om te stemmen. Wie draagt de verantwoordelijkheid als een AI-systeem een leugen als waarheid presenteert?</p>
<p>De harde realiteit is dat techbedrijven momenteel de regels bepalen voor wat we zien en geloven. Dat stelt politiek en media voor een onmogelijk dilemma: meebewegen of een heel publiek verliezen. Meebewegen lijkt nu te overheersen, zonder tegenspraak. En in de stilte die volgt op de chaos, glijden we langzaam de afgrond in.</p>
<h3>Hoe we ons eigen graf graven</h3>
<p>Waar de politiek in de Verenigde Staten binnen de oligarchie die Donald Trump heeft gecreëerd al ondergeschikt is aan big tech en AI, zijn journalistieke media nu de belangrijkste hoeders van democratie. In essays als <em>Truth and Politics</em> (1967) en <em>Lying in Politics</em> (1971) benoemt filosoof Hannah Arendt precies die rol.</p>
<p>Het gevaar van deze tijd schuilt in het feit dat de grens tussen waarheid en leugen verdwijnt. De pers heeft nu meer dan ooit de taak om door de drek van AI en algoritmes te prikken. Maar wat gebeurt er als die hoeders zelf onder druk komen te staan?</p>
<blockquote><p>Slechts 37 procent van de mensen in westerse landen vertrouwt nog op het nieuws</p></blockquote>
<p>Want dat is precies wat er nu gebeurt. De cijfers zijn onthutsend. In 2018 had 61 procent van de Nederlanders nog (zeer) veel interesse in nieuws. In 2026 is dit percentage gedaald naar 45 procent. Journalistieke media moeten concurreren met sociale media, waar de regels worden bepaald door techbedrijven die geen verantwoording hoeven af te leggen aan het publiek. Intussen wordt het wantrouwen in de journalistiek gevoed door social media. Volgens het Reuters Institute vertrouwt 37 procent van de mensen in westerse landen nog op het nieuws. Een direct gevolg van de vervaging van feit en fictie, en de onwil om er wat aan te doen. We graven ons eigen graf.</p>
<h3>Praten, reguleren, bouwen</h3>
<p>Het goede nieuws is: het hoeft niet zo te zijn. AI kan vóór ons gaan werken in plaats van tegen ons. We kunnen de macht terugwinnen. Maar dan moeten we nú handelen.</p>
<p>Meer dan duizend medewerkers van Meta, Google en OpenAI smeekten de Amerikaanse overheid deze zomer om de teugels aan te halen voordat de technologie ons ontglipt. Zij betogen dat AI ons kan helpen om een betere toekomst te creëren, maar dat die uitkomst niet gegarandeerd is. Om die betere toekomst te verwezenlijken, moeten we een stap terugzetten, opkomende risico’s benoemen, veiligheidsmaatregelen nemen, toezicht versterken. En de overheid moet ingrijpen, omdat er voor techbedrijven geen gezamenlijke prikkel is om te vertragen.</p>
<p>Om ervoor te zorgen dat technologie de mensen en de democratie gaat dienen en niet andersom, moeten we daarom op drie fronten in actie komen.</p>
<p>Ten eerste: praten, want de stilte is oorverdovend. Waar de Tweede Kamer de afgelopen jaren gemiddeld 916 moties indiende over asiel, waren dat er in 2025 maar 25 per jaar over kunstmatige intelligentie. Debatten die ik afgelopen zomer aanvroeg, werden tegengehouden door onder andere VVD, D66 en CDA. En de digitaliseringsagenda stokt doordat diezelfde partijen er geen geld voor willen uittrekken. Er is niet eens een minister die het vraagstuk integraal aanpakt. Een verontrustende verwaarlozing van een revolutie die haar weerga niet kent. Politici moeten de taal van de 21ste eeuw gaan spreken.</p>
<p>Ten tweede: reguleren, want de markt reguleert zichzelf niet. De geschiedenis leert ons dat ongeregelde krachten altijd leiden tot machtsmisbruik. We hebben een zero tolerance-beleid nodig voor techbaronnen die onze Europese waarden aan hun laars lappen. Geen toegang tot onze markt als ze zich niet houden aan onze regels. De AI-Act mag geen papieren tijger zijn en moet een krachtig instrument worden met maatschappelijke belangen voorop en strafrechtelijke aansprakelijkheid voor schendingen.</p>
<p>En verder, bouwen. Want afhankelijkheid betekent kwetsbaarheid. Een paar regeltjes gaan ons niet redden. We moeten Europese alternatieven creëren die voldoen aan onze waarden en normen. Zeekabels, gigafabrieken, digitale infrastructuur, allemaal worden ze de markt opgegooid, met als resultaat dat er onethische partijen mee aan de haal gaan. Intussen blijft het kabinet nieuwe contracten afsluiten met Amerikaanse bedrijven, waaronder voor het gebruik van software van Peter Thiels Palantir. Het kabinet ondermijnt hiermee actief onze onafhankelijkheid. Zolang wij zelf niet bouwen aan onze eigen digitale toekomst, bouwen anderen die voor ons. We degraderen onszelf zo van meester tot dienaar van hun technologie.</p>
<p>Tot slot moeten we veel meer investeren in onafhankelijke media. In een tijdperk waarin techbedrijven de advertentiemarkt domineren, moeten we ervoor zorgen dat kwaliteitsjournalistiek niet verdwijnt.</p>
<h3>Strijd</h3>
<p>De strijd van de 21ste eeuw is die tussen mens en machine. Het is een strijd waarin techbazen vastbesloten zijn om hun macht te gebruiken om de idealen van de Verlichting en de democratie te verdringen. Voordat big tech ons definitief in digitale ketenen slaat, moeten we ons verzetten. De tijd om terug te vechten is nu.</p>
<div class="info-box">
<p>Laurens Dassen (1985) is fractievoorzitter van Volt in de Tweede Kamer</p>
</div>


Laurens Dassen

‘De vraag is niet of AI de media en de politiek zal veranderen, maar hoe?’

<p>Als er één zin is die ons denken over een hoopvolle toekomst in de weg staat, dan is het ‘zo werkt het nu eenmaal’. En precies dat zinnetje neemt nogal wat ruimte in op de harde schijf van het Haagse beïnvloedingscircuit. Tijd dus om die vijf woorden – in deze specifieke volgorde – met pensioen te sturen.</p>
<p>Wie de wereld het simpelst uitserveert, komt de nieuwscyclus in. ‘Zo werkt het nu eenmaal.’</p>
<p>Wie het over Europa wil hebben, is te saai voor een plek aan tafel. ‘Zo werkt het nu eenmaal.’</p>
<p>Wie er het best in slaagt een zondebok te creëren, maakt de meeste kans om bij alle talkshows besproken te worden. ‘Zo werkt het nu eenmaal.’</p>
<p>Wie een succesvolle spindoctor wil zijn, kijkt voor zijn communicatie naar ‘wat de kiezer wil’.</p>
<p>Telkens weer zit dezelfde Pavlov ons op de hielen. Toegegeven, dat is best invoelbaar. Je verstoppen achter een kennelijke natuurwet maakt het leven een stuk makkelijker. Als iets ‘nu eenmaal zo werkt’, dan ben je er zelf nooit verantwoordelijk voor. Heerlijk! Alleen niet in de context van politiek en beïnvloeding, want daar gaat het bij uitstek wél over verantwoordelijkheid nemen.</p>
<div class="info-box">
<h5>Opinies van politici</h5>
<p>In aanloop naar de verkiezingen vraagt Vrij Nederland vooraanstaande politici om een opiniestuk, waarin ze hun visie voor de samenleving uiteenzetten. Eerder publiceerden wij opinies van Frans Timmermans, Jimmy Dijk, Jesse Klaver, Henri Bontenbal, Mirjam Bikker en Marjolein Moorman.</p>
</div>
<p>Een praktisch voorbeeld.</p>
<p>Volt liet haar verkiezingsprogramma doorrekenen door het Centraal Planbureau (CPB). Vooropgesteld, daar werken ontzettend knappe koppen die belangrijk werk doen. De kanttekening: het CPB werkt met methodieken die ingericht zijn op de logica van de wereld zoals die nu is. En Volt wil die oude wereld nu juist op een aantal manieren drastisch veranderen. De theoretische modelwerkelijkheid en onze plannen vormen dus geen droomhuwelijk. Tegelijkertijd: je kunt als politieke partij van alles willen en beloven, maar bestuurlijke verantwoordelijkheid gaat ook over de vraag hoe je die wensen betaalt. En ten koste van wat. Gratis bier bestaat niet. Bovendien wil Volt transparant zijn.</p>
<p>Dan nu het zogenoemde duivels dilemma.</p>
<p>Optie één: je ziet af van de doorrekening in de wetenschap dat praktisch niemand de ruimte voor genuanceerde toelichting zal maken (zie de data over de verdeling van zendtijd, kleine partijen bungelen onderaan de statistieken). Het gevolg: het risico dat je in de ‘beeldvorming’ een laffe figuur à la Geert Wilders wordt, die zich inderdaad nooit op ook maar íets laat toetsen of bevragen (hij zou maar door de mand vallen). Het frame ‘te bang’ of ‘te laf’ hangt, kortom, zichtbaar aan de toch al tere horizon.</p>
<p>Zo werkt het nu eenmaal.</p>
<p>Optie twee: je gaat met de billen bloot en hoopt dat mensen de bijlagen zullen lezen, want daarin legt het CPB uitstekend uit waarom Volt in de grafiekjes oogt als een op LSD-trippende partij. Maar ja, niemand leest de bijlagen.</p>
<p>Zo werkt het nu eenmaal.</p>
<h5>Verzekerd van een basis</h5>
<p>Nu de inhoud achter die grafiekjes.</p>
<p>Daarvoor kijken we naar het toeslagenschandaal – een deel van de slachtoffers wacht nog altijd op hulp. Dat schandaal, en met name het leed van de vele volwassenen en vele kinderen die vermorzeld werden, leerde ons twee belangrijke lessen. De pijnlijkste les is dat discriminatie en racisme springlevend zijn, en zelfs systemisch vorm kunnen krijgen. De meer praktische les is dat ons belastingstelsel onhoudbaar complex is geworden en wantrouwen de bodem is onder een te groot deel van de Nederlandse politiek.</p>
<blockquote><p>Vangnetten blijken in de praktijk vaak visnetten te zijn. Wie eenmaal ‘gevangen’ zit in het doolhof van belastingregels, loopt het risico niet meer vooruit te komen</p></blockquote>
<p>Een normaal mens verdwaalt inmiddels in het complex van toeslagen, heffingskortingen, premies en bijzondere regelingen. En aangezien de meeste van die mensen geen dure fiscalist kunnen inhuren voor hulp, ervaren ze onze belastingpolitiek als verstikkend en beangstigend. Dat is geheel terecht. Vangnetten blijken in de praktijk vaak visnetten te zijn. Wie eenmaal ‘gevangen’ zit in het doolhof van belastingregels, loopt het risico niet meer vooruit te komen. De slogan die de Belastingdienst geruime tijd gebruikte – ‘leuker kunnen we het niet maken, makkelijker wel’ – blijkt achteraf een wrede grap.</p>
<p>Daarom moeten we het systeem veranderen. Niet meer twee emmertjes water halen, twee emmertjes pompen en die emmertjes naar de zee dragen, maar in plaats daarvan de status quo doorbreken. Volt kiest ervoor een basisinkomen in te voeren. Voor iedereen. Of je nou ziek bent en toch wil proberen wat uren te werken, wil samenwonen, jezelf wil bijscholen, rijk wil worden of thuis wil zijn, boodschappen cadeau krijgt of een juwelenkist vol oud goud op zolder hebt staan. In al die gevallen blijf je verzekerd van een basis. Niemand die je opjaagt, geen boetes, geen kortingen.</p>
<p>Volt wil bovendien dat werken écht loont. En dus verlagen we in onze plannen de belastingen op arbeid, maken we het voor grote en kleine werkgevers goedkoper om personeel in te huren en compenseren we die investeringen met een hogere belasting op winst en vermogen. Een eerlijker systeem dus.</p>
<p>Die twee plannen samen impliceren een fundamentele herziening van ons stelsel. Sommige economen zouden zeggen dat je daar de economie zelf mee verandert. Dat moet ook, als we vermogensongelijkheid en de klimaatcrisis tegen willen gaan.</p>
<p>Dat kan je radicaal vinden, onverstandig, inspirerend of naïef. Maar we hebben het laten doorrekenen. En wie dus voorbij de grafiekjes – waarin het balkje van Volt meestal betekent dat de x-as opzij geschoven moet worden – in de toelichting kijkt, leert dat het werkt. We kunnen dus écht een andere werkelijkheid scheppen. We kunnen vertrouwen leidend maken en anders met mensen omgaan in ons land. Maar aan dat gesprek komen we helaas niet toe. ‘Te complex.’ ‘Jullie hebben maar twee zetels.’ ‘Is het niet te idealistisch?’</p>
<p>Zo werkt het nu eenmaal.</p>
<h5>Te veel op het spel</h5>
<p>Nadat kabinet-Schoof viel (wederom op asiel), serveerden onderzoeksbureaus ons al gauw de prioriteitenlijst van de Nederlandse kiezer uit. Zoals dat gaat als de stemhokjes uit de opslag worden gehaald. ‘De kiezer zet wonen op één en meteen daarachter zien we asiel en migratie op twee’, klonk het in talkshows en kranten. Klimaatverandering bungelde nog maar net in de top tien.</p>
<p>Waar het in de politieke arena jarenlang voor het klimaat ‘5 voor 12’, ‘1 voor 12’ en ‘kwart over 12’ was, is de klok deze verkiezing opeens kapot. En dat terwijl ons continent sneller opwarmt dan alle andere. Al die overstromingen, hitte en droogte van (ook weer) dit jaar, wie maalt er eigenlijk om de rekening? In de eerste helft van dit jaar is het prijskaartje van klimaatschade in Europa al opgelopen tot meer dan 40 miljard euro. Dat is ongeveer het BBP van IJsland, en daar zijn de kosten van bosbranden nog niet eens bij opgeteld en de tweede helft van dit jaar ook niet.</p>
<p>Al jarenlang waarschuwen experts dat niet alle industrie een plek kan houden in Nederland. En toch krijgt de vervuilendste, meest ziekmakende en financieel meest noodlijdende nog even gauw twee miljard toegezegd in verkiezingstijd. Want zo werkt het nu eenmaal.</p>
<p>Te veel partijen akkeren maar door op de route die de status quo handhaaft. En daarover, over alle kapotgebaande paden enerzijds en alle kansen die onbenut blijven anderzijds, gaat het weer te weinig. Wacht… zei u iets over streng asielbeleid? Clicks en likes weer binnen en ach, de rekening die schuiven we gewoon vooruit.</p>
<p>Veel campagnes volgen opnieuw het veronderstelde draagvlak. Het wrange is dat ze dat draagvlak zo ook weer beïnvloeden. Een <em>self-fulfilling prophecy</em> waar we al jaren door worden gegijzeld. Een politicus doet een controversiële, vaak ook nog onjuiste of ongrondwettelijke uitspraak, die uitspraak domineert de <em>socials</em>, haalt zo de talkshows  en hup, weer een dag de inmiddels misselijkmakende asielhysterie in elke porie.</p>
<blockquote><p>Wat als er geen asielcrisis, maar een zo-werkt-het-nu-eenmaal-crisis is?</p></blockquote>
<p>In de allerergste gevallen worden prioriteit één, ‘wonen’, en prioriteit twee, ‘asiel’, ook nog eens aan elkaar verbonden. Vluchtelingen als ultieme zondebok. Inmiddels trekken agressieve extremisten van azc naar azc om onrust te stoken en lijkt vreemdelingenhaat een doodgewone zaak. Dat het tekort aan betaalbare woningen, waar veel mensen terecht heel boos over zijn, geen binaire oplossing heeft, sneeuwt onder in gemakzuchtige stellingen, haastige debatjes met rode knoppen en snedige <em>oneliners</em>. Het feit dat vastlopende woningbouw samenhangt met adembenemend wanbestuur is niet saillant genoeg.</p>
<p>Zo werkt het nu eenmaal.</p>
<p>Onder het mom van ‘de kiezer serieus nemen’ wordt de ingewikkelde waarheid keer op keer platgeslagen. En ondertussen zijn er veel zaken die deze campagne wel aan bod zouden moeten komen, maar nu in de la blijven liggen. Zou ‘de kiezer’ baat hebben bij een herziening van het belastingstelsel? Zou die vrijgekomen ademruimte ook de ruimte scheppen om het wél over klimaatverandering te hebben? En wat nou als er geen asielcrisis, maar een zo-werkt-het-nu-eenmaal-crisis is? Een duidelijke vijand die u, kiezers, het zicht op gebrekkige politieke verantwoordelijkheid moet ontnemen?</p>
<p>We zullen het voorlopig niet te weten komen. Te druk met popcornpolitiek en – in veel gevallen – te misleid al door politieke pyromanen en hun afleidingsmanoeuvres. Een gemiste kans. Want als we kiezers nou eens écht serieus zouden nemen, dan zou het gesprek niet alleen opknappen, maar ook ons land, onze horizon. We zijn tot zo veel meer en beter in staat, en er zijn zo ontzettend veel mensen die ook elke dag al zoveel goeds en beter doen.</p>
<p>‘Zo werkt het nu eenmaal’ is in dit geval niet de uitkomst van een som. Het is geen wetenschap. Het is een ontsnappingsroute. Een zachte deken waaronder de eigen verantwoordelijkheid elke avond weer lekker kan gaan slapen. Een keuze dus. En het hoopgevende is: we kunnen anders kiezen.</p>
<p>Er staat te veel op het spel om dat niet te doen.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>


‘Zo werkt het nu eenmaal’, het zinnetje dat Nederland lamslaat