Hoe witte wanhoop de samenleving kan ontwrichten

‘Niemand gaat naar de dokter. Alleen mensen met veel geld.’ Ik studeerde in Michigan. En mijn beeld van Amerika als ‘land of opportunities’ viel aan diggelen. ‘Maar wat doen jullie dan als jullie ziek worden?’ vroeg ik. ‘Niks,’ was het antwoord van mijn Amerikaanse medestudenten. ‘We wachten tot we doodziek zijn en dan gaan we naar de eerste hulp, want dan is het veel goedkoper.’

Maatschappij-ontwrichtende trend

Toen ik in de Verenigde Staten woonde, heb ik gezien wat dertig jaar neoliberaal beleid voor gevolgen heeft. Bijna alles van publieke waarde is afgeschaft of weggeprivatiseerd. Een heel simpel voorbeeld: er zijn geen buurthuizen meer, waardoor de McDonald’s overblijft als plek waar gewone mensen nog bij elkaar kunnen komen.

De puinhopen van het Amerikaanse neoliberalisme zijn zo gigantisch groot dat er voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog in een rijk, westers industrieel land sprake is van ‘white deaths of despair’ (witte wanhoopsdoden).

De bevindingen van de Princetoneconomen Anne Case en Angus Deaton gaan door merg en been: ‘Na decennia daling begon vanaf 2000 het sterftecijfer voor witte mannen en vrouwen te stijgen. Terwijl die bij andere etnische en raciale groepen bleef dalen. Tegen 2015 was het aantal witte wanhoopsdoden als gevolg van overdoses en zelfmoorden zo groot dat de algehele levensverwachting van witte Amerikanen achteruit begon te gaan.’

Deze maatschappij-ontwrichtende trend was dus al vijftien jaar aan de gang zonder dat de mainstream media of het politieke establishment dat op hun vizier kregen of wilden krijgen. Integendeel, het neoliberale programma ging in die jaren ongestoord door, ook onder Obama.

Pretentieuze sitcom

Matt Taibbi van Rolling Stone Magazine verklaart de winst van Donald Trump daarom als volgt: ‘Gewone Amerikanen zijn zo gewend geraakt aan niks terugkrijgen uit verkiezingen, dat ze de nationale politiek zijn gaan behandelen zoals die voor hen geworden is: een pretentieuze sitcom.’

Het is dus niet per se zo dat Trumpstemmers tot in het diepste van hun vezels voelen dat ze daadwerkelijk gered gaan worden door hem. Nee, ze geven een signaal af naar de elites die hen zo vaak in de steek hebben gelaten. Het dedain van die elites kwam tot ultieme uiting in de ‘basket of deplorables’- opmerking van Hillary Clinton, uitgesproken op een onbewaakt – en dus voor de verandering eerlijk – moment tijdens de campagne van 2016.

President Trump is de dikke middelvinger van de witte wanhoopsdoden richting de wereldvreemde elites, die op cultureel vlak progressieve waarden – zoals LGBT-rechten en multiculturalisme – bleven prediken.

koffie met een koekje

Waarom schrijf ik dit allemaal? Want laten we wel wezen: de invloed van Nederland – laat staan die van u, Vrij Nederland-lezer – op de Amerikaanse politiek is vrij verwaarloosbaar.

Ik schrijf dit op omdat ik aan Amerika moest denken toen ik onlangs mijn dagboek uit de Tweede Kamer aan het teruglezen was en op een bewaarde e-mail stuitte. Die eindigt als volgt: ‘Mijn inkomsten zijn zo laag omdat in de loop van de afgelopen jaren bijna alles is gekort. En alles wordt gewoon duurder. Voorbeeld: ik stuur u hiermee informatie over koffie en die drink ik graag. Samen met mijn vrouw gaan we regelmatig even in het dorp een kopje koffie drinken. Hopen dan dat we er ook een koekje bij krijgen. Wat bv bij de Hema al lang niet meer is. Waar de horeca de koffie duurder heeft gemaakt, gemiddelde prijs 2,20 euro per kopje, en daar ook het servies op heeft aangepast, want in heel veel zaken zijn de kopjes kleiner geworden, en daarbij is op veel plaatsen ook het koekje verdwenen. Wij in Brabant hebben koffie met een koekje. Dát is normaal. Over normen en waarden gesproken.’

Bijna nergens in West-Europa is de verzorgingsstaat zo hard geprivatiseerd, vermarkt of gedecentraliseerd hier de afgelopen tien jaar, mét steun van linkse middenpartijen.

Toen ik de e-mail van deze meneer uit Brabant kreeg, lachte ik hem eerst uit. Pas later besefte ik dat dat een elitaire reflex was van mij, terwijl ik notabene zelf in bittere armoede ben opgegroeid. Want het signaal in zijn e-mail was glashelder: ook in Nederland zijn er amper nog buurthuizen waar arme mensen bij elkaar kunnen komen. Dan blijft de HEMA nog over als sociale ontmoetingsplaats. En hakt een koekje minder er heel hard in.

Bijna nergens in West-Europa is de verzorgingsstaat zo hard wegbezuinigd, geprivatiseerd, vermarkt of gedecentraliseerd als in Nederland in de afgelopen tien jaar, mét steun van linkse middenpartijen.

Als we op dit moment de balans opmaken, zien we bijvoorbeeld de volgende feiten:

• • Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog hebben jongeren in Nederland minder hoop een stapje hoger te komen dan hun ouders.
  • Uit recente CBS-cijfers blijkt dat het verschil in levensverwachting tussen laag een hoogopgeleiden schrikbarend aan het groeien is.
  • Door de macht van private zorgverzekeraars is tandzorg uit het basispakket verdwenen. Gevolg: armoede in Nederland is weer af te lezen aan iemands gebit.
  • Bovenop de geprivatiseerde zorg is er ook een geprivatiseerde schuldenindustrie opgetuigd. ‘Mensen moeten hun huis verkopen, een scheiding aanvragen om de kosten te verdelen of kunnen niet meer op vakantie,’ concludeert RTL Nieuws na grootschalig onderzoek.
  • Het aantal daklozen is de afgelopen tien jaar verdubbeld naar 40.000.

CPB-sharia

Toch denk ik dat er hoop is voor Nederland. Maar die hoop komt niet echt van de gevestigde linkse partijen, waar in de top nog te veel mensen zitten zonder voelsprieten voor de toenemende witte wanhoop in ons land, laat staan de eigen rol erin.

De hoop komt eerder van ‘rechts’. Het CDA en de VVD hebben eindelijk door dat de hele samenleving kan ontwrichten. Ze zijn bijvoorbeeld zeer geschrokken van het brexit-referendum; in essentie de middelvinger in naam van de Britse witte wanhoopsdoden.

Rutte en Dijkhoff hebben het opeens over ‘wederkerigheid’. De top van het CDA is momenteel serieus bezig met het ontwikkelen van harde sociale politiek. Met als eerste proefballon de Volksbank van Pieter Heerma. Hugo de Jonge nam recent zelfs het N-woord in de mond: ‘Neoliberale principes zijn belangrijker geworden dan het verlenen van zorg.’

Ook voor de Nederlandse CPB-sharia – die dicteert dat nergens een cent in mag worden geïnvesteerd zonder dekking – biedt de tijdsgeest soelaas: bijna als een deus ex machine is er nu de unieke situatie van een negatieve rente op staatsobligaties ontstaan. De overheid krijgt dus geld toe als het ongedekt miljarden zou investeren in de verzorgingsstaat. Eerst zien dan geloven natuurlijk, maar Rutte III maakt daar warempel aanstalten toe.