Deze reportage is ook te beluisteren.

‘Het ziet eruit als broccoli, het smaakt als broccoli, maar het is geen broccoli.’ Mats Stading legt uit hoe volgens hem het eten voor ouderen van de toekomst eruit zal zien. Als broccoli dus, terwijl het in werkelijkheid een mousse-achtige substantie is die gepureerde groente bevat en is aangevuld met proteïne. In een paar minuten is de substantie uit een 3D-printer gerold.

Stading is hoofdonderzoeker van onderzoeksinstituut RISE (Research Institutes of Sweden) in Göteborg. Al tien jaar houdt hij zich bezig met de vraag hoe hij ouderen, die regelmatig kampen met slikproblemen en verdwijnende eetlust, zo ver kan krijgen meer te eten. Stading somt op: ‘Hoe moet dat eten eruitzien? Wat moet erin zitten? Hoe moet het naar binnen glijden? En hoe kan het zo gemakkelijk mogelijk worden bereid?’

Hij trekt een ander bordje uit de koeling. Er ligt een drumstick op, of althans een substantie die de vorm heeft van een stukje kip, inclusief de vetbultjes van een bruinverbrand velletje. In werkelijkheid is het een mix van broccoli, bloemkool en aardappelpuree aangevuld met proteïne en vitamines, en een gel die het geheel gemakkelijker naar beneden moet laten glijden. Echt lekker is anders, maar vies is het niet, concludeer ik. De neptomaat die uit fijngemalen rijst en groente bestaat, smaakt me iets beter. Stading moet lachen als ik beleefd bedank voor het tweede hapje. ‘De tachtigplussers die nu in onze verzorgingstehuizen wonen zijn niet zo fussy. Ik vrees dat we over een paar jaar, met de ouder wordende babyboomers, te maken krijgen met mensen die mondiger zijn.’

Wie gaat er voor ons zorgen?

Europa stevent af op een zorgcrisis. De Wereldgezondheidsorganisatie schat dat er in 2030 een wereldwijd tekort zal zijn van 15 miljoen gezondheidswerkers, omdat de gezondheidszorgsystemen niet zijn voorbereid op de demografische verschuivingen. Een vijfde van de inwoners van de EU is momenteel ouder van 65 jaar. Gemiddeld leven deze mensen dan nog twintig jaar, waarvan de helft in slechte gezondheid. We leven langer, maar zijn ook langer hulpbehoevend. In Europa neemt het aantal mensen dat in de zorg werkt bovendien structureel af, en covid heeft dat proces versnelt. Hoe gaan Europese landen om met deze naderende, en onafwendbare crisis.

De komende maanden kijkt Vrij Nederland hoe er in ons land en in andere landen wordt gewerkt om dit dreigende zorginfarct het hoofd te bieden. Wat kan de overheid doen om de bevolking langer gezond te houden? Hoe kunnen oudere mensen langer thuis blijven wonen? Hoe kan in korte tijd meer zorgpersoneel worden aangetrokken? En wat betekent het voor ons als samenleving als de overheid niet meer voor alle zorg kan zorgen? Dit is deel 2: seniorenvoedsel.

Lees hier deel 1: In de zorg zal het eerst nog erger worden voordat het beter gaat

Valproof

Zweden is een van de landen die vooroplopen als het gaat om het zo lang mogelijk gezond en autonoom houden van ouderen. Halverwege de jaren vijftig van de vorige eeuw ontstonden de eerste ideeën om de zorg voor ouderen van het ziekenhuis naar de thuissituatie te verplaatsen. De gemiddelde opnameduur in een verpleeghuis in Stockholm is minder dan zes maanden, zowel voor dementie als voor lichamelijke beperkingen, en voor een geriatrisch ziekenhuisbed zeven dagen. Na een heupfractuur ga je als Zweedse oudere niet naar een verpleeghuis, maar ben je binnen een week weer in je eigen huis om daar vanuit de overheid verzorgde fysiotherapie en overige ondersteuning te krijgen.

De uit Amsterdam afkomstige Ghiselle Drieling ziet grote verschillen met het Nederlandse systeem. Ze werkt sinds een paar jaar als fysiotherapeut voor ouderen voor de gemeente Götenburg. Drieling vertelt: ‘Mijn werkplek als fysiotherapeut is bij de mensen thuis. Veel ouderen hebben intensieve begeleiding nodig, maar zijn er prima toe in staat om nog zelfstandig thuis te wonen. In Nederland is er natuurlijk thuiszorg en wijkverpleging, maar fysiotherapie op deze manier aan huis komt minder voor.’

Ouderen zo veel mogelijk thuis laten wonen én behandelen zorgde sinds de jaren negentig in Zweden voor een halvering van het aantal ziekenhuisbedden. Daarmee is Zweden nog niet helemaal voorbereid op de grijze golf die alle Europese landen zal treffen. Op dit moment is 20 procent van de Zweden boven de vijfenzestig, in 2040 zal dat ruim 23 procent zijn. En Zweden worden oud: mannen gemiddeld 81 jaar (Europees gemiddelde: 78), en vrouwen 85 (Europees gemiddelde: 83).

In Zweden loopt de zorg via gemeenten. Die organiseren ook fysieke activiteiten voor ouderen, zoals de valtrainingen die op meerdere plekken worden gegeven door oud-judoka’s. Ouderen werken daar aan hun evenwicht en leren hoe ze veilig kunnen vallen – vallen is een van de voornaamste redenen waardoor ouderen in het ziekenhuis belanden. Drieling zegt: ‘De eerstelijnshulp die wij als zorgmedewerkers bij ouderen thuis bieden, zorgt er ook voor dat we zien hoe iemands huis is ingericht, en of daar risico’s zijn om te vallen die we kleiner kunnen maken.’ De gemeente voorziet in een zogeheten ‘fixer’ die dingen thuis ‘val-proof’ komt maken.

Het is ook een marketingprobleem. ‘Niemand wil zich oud voelen en daarop aangesproken worden.’

Volgens de onderzoekers van RISE kan daarnaast winst worden behaald in het voedsel dat ouderen eten. Stading: ‘Het is toch eigenlijk vreemd dat we speciaal babyvoedsel hebben, maar geen apart eten voor ouderen, terwijl dat evengoed een categorie is met speciale behoeften. Voor onze huisdieren hebben we dat wel.’

Volgens Stading is het ook een marketingprobleem. ‘Niemand wil zich oud voelen en daarop aangesproken worden.’ Terwijl bekend is dat tachtigplussers vaak te weinig eten, waardoor ze fragiel worden en vervolgens stoppen met bewegen. Vervolgens eten ze nog minder waardoor hun spiermassa afneemt. Stading: ‘Hiermee wordt het risico op vallen groter en groter.’

Een van de redenen voor eetproblemen bij ouderen is dysfagie: kauw- en slikproblemen. Dysfagie komt het meeste voor bij neurologische aandoeningen zoals MS, dementie en Parkinson. Ongeveer 82 procent van de mensen met Parkinson heeft last van dysfagie. Maar ook zonder deze aandoeningen ontstaan slikproblemen bij ouderen, enerzijds door het afnemen van de spierkracht in de kaken, anderzijds door het afnemen van de tijd dat iemand zijn adem kan inhouden om te slikken.

Een vleugel van het RISE-laboratorium is volledig ingericht voor het testen op doorslikken. Met machines die de slokdarm, de luchtpijp, de keel en de mond nabootsen, wordt gekeken hoeveel druk er nodig is om een hap door te slikken. Stading: ‘Het luistert nauw. Vloeibaar voedsel en gels zijn het gemakkelijkst om door te slikken, natuurlijk. Maar kauwen is gezonder – ook voor de hersenen. Bovendien is het lastig om oudere mensen enthousiast te krijgen voor eten dat zo ver afstaat van het eten dat ze hun hele leven hebben gekend.’

Meer smaak en meer voldoening

In meerdere Zweedse gemeenten lopen nu proeven met het door het team van Stading ontwikkelde voedsel. Door voedsel te koken, pureren en persen en het vervolgens te mengen met een stollingsmiddel kan het in een vorm worden gegoten die overeenkomt met het originele gerecht, zoals de stronk broccoli. ‘Dat lijkt een kleine stap,’ zegt Stading, ‘maar het maakt ongelofelijk veel uit of een maaltijd als broccoli kan worden herkend. Iemand met dementie zal eerder weigeren een hap te nemen, als het een onherkenbare blob is.’

Verzorgingstehuizen zijn voorzichtig enthousiast. Het eten smaakt de ouderen goed, maar een 3D-printer wordt nog met argusogen bekeken als nieuwe aanwinst op het aanrecht. Erg gebruiksvriendelijk zijn de apparaten ook niet. ‘Wij proberen verzorgingstehuizen nu te laten zien dat er tijdswinst zit in het ouderen zelf kunnen laten eten,’ zegt Stading, ‘dat ze met meer smaak en voldoening eten, en ook meer eten. Het lijkt misschien futuristisch, maar het staat een stuk dichterbij echt eten dan alles door een rietje moeten zuigen.’

RISE richt de blik ook op ouderen die nog op zichzelf wonen. ‘Goede voeding kan het verschil maken waardoor mensen langer buiten de zorg blijven. Dat is de investering meer dan waard. Iemand thuis ondersteunen is voor onze overheid vijf keer zo goedkoop als een opname in een verzorgingstehuis.’

Gemakkelijk door te slikken

Voor voedsel voor de ‘jongere oudere’ zijn de onderzoekers afhankelijk van inspanningen en investeringen van supermarkten en de voedselindustrie. Het is immers het aanbod dat in winkelschappen moet komen te liggen, en waar ouderen door voorlichting en reclame enthousiast voor moeten worden gemaakt.

Meerdere voedselproducenten hebben interesse getoond, waaronder diepvriesmaaltijdenproducent Findus (Iglo in Nederland). ‘Dat soort bedrijven moet er heil in gaan zien en aantrekkelijke senior fooding uiteindelijk normaliseren,’ zegt Stading.

Dat seniorenvoeding een potentiële markt is, bewijst Japan. In het land met de oudste bevolking ter wereld liggen sinds een paar jaar tientallen producten voor mensen met slikproblemen in de schappen, zogeheten engay foods. Het woord ‘toromi’, dat ‘gladheid’ (of ‘smoothness’) betekent, wordt nu gebruikt om aan te geven dat voedsel voor ouderen gemakkelijker door te slikken is. ‘Japan loopt op ons voor,’ volgens Stading. ‘Het helpt dat de Japanse keuken van zichzelf al wat zachter is, gels en soepen bevat, en in kleinere porties wordt geserveerd, maar ik verwacht dat zo’n senior schap er binnen een paar jaar ook in Europese supermarkten zal zijn.’

Mede mogelijk gemaakt door het Steunfonds Freelance Journalisten