Hoe de strijd tegen corona ons helpt bij die tegen hiv (en andersom)

Tientallen miljoenen mensen over de hele wereld zijn inmiddels geïnfecteerd. Het virus heeft in één jaar honderdduizenden het leven gekost. En het is niet corona. Toen de WHO in maart het coronavirus als pandemie bestempelde, waarde er nóg een mondiale epidemie rond: hiv.

Een vele malen dodelijker virus bovendien, als het niet wordt behandeld. Maar de aandacht ervoor leek plotseling verdampt. Hiv-onderzoekers stortten zich massaal op de zoektocht naar een coronavaccin. De Bill & Melinda Gates Foundation besloot geld van hiv- naar corona-onderzoek te verschuiven. Wereldwijd kwam hiv-onderzoek stil te liggen, en hiv-laboratoria waren maanden gesloten. Door lokale lockdowns en de verstoring van de internationale handel dreigden miljoenen mensen niet meer aan hun hiv-medicijnen te kunnen komen. UNAIDS, de organisatie van de VN die zich inzet voor de bestrijding van aids en hiv, schat dat het aantal aidsgerelateerde doden door de coronacrisis zou kunnen stijgen met bijna 150.000.

Terwijl het net de goede kant op leek te gaan. In 2010 kregen nog 2,8 miljoen mensen hiv, in 2019 1,7 miljoen. Sinds de piek in 2004 vallen nu 60 procent minder aidsgerelateerde doden, in 2019 zo’n 700.000. Amsterdam, waar traditioneel veel hiv-onderzoek plaatsvindt, heeft zich zelfs ten doel gesteld over vijf jaar helemaal geen nieuwe hiv-infecties te hoeven registreren.

Staren we ons zo blind op corona dat die andere pandemie zijn gang kan gaan? Dreigen we hiv te vergeten? Nee, zeggen hiv-onderzoekers die aan het coronavaccin werkten. Sterker nog: corona zou een hiv-vaccin weleens dichterbij kunnen brengen.

Al bijna 25 jaar ‘in de hiv’

Corona begon met slecht nieuws voor hiv. ‘Het was meteen duidelijk dat de coronacrisis mensen met hiv hard ging raken,’ zegt Winnie Byanyima, directeur van UNAIDS. ‘Door lockdowns konden sommigen niet naar de hiv-kliniek komen of geen hiv-medicijnen krijgen. Daarnaast zagen we, zoals in elke crisis, dat gemarginaliseerde groepen verder gemarginaliseerd werden, terwijl dat ook de kerndoelgroepen zijn in de hiv-bestrijding. Sekswerkers werden beschuldigd van verspreiding van het virus, homo’s in Oeganda werden opgepakt onder het mom van het overtreden van de coronaregels, huiselijk geweld tegen vrouwen nam toe.’

Corona blokkeerde ook het wereldwijde hiv-onderzoek. Net als duizenden andere hiv-onderzoekers stortte Rogier Sanders zich vanaf 11 januari 2020 op het coronavirus, zodra de genetische code ervan vanuit China de wereld in werd gestuurd. De hoogleraar virologie aan het Amsterdam UMC zat op dat moment al bijna 25 jaar ‘in de hiv’. Maar hij was gedwongen dat veld de rug toe te keren.‘Gedurende twee maanden mochten we vanuit het instituut niet aan andere projecten werken dan covid,’ zegt Sanders.

Het besluit had direct gevolgen voor lopende hiv-studies. Een fase 1-studie van Sanders (waarin de veiligheid en de werking van een geneesmiddel worden getest) moest stoppen met het vaccineren van nieuwe vrijwilligers. Sommige hiv-labs stapten volledig over op corona. ‘Zij stoppen misschien wel helemaal met hiv.’

Lokale coronamaatregelen

In het najaar was het hiv-onderzoek weer grotendeels opgestart, maar door de tweede lockdown werd dat in het Amsterdam UMC in elk geval weer stilgelegd tot het einde van die lockdown.

‘Mijn hele hiv-netwerk zit nu in de covid,’ zegt ook Hanneke Schuitemaker. Zij staat aan hoofd van de wereldwijde ontwikkeling van virale vaccins van Janssen Vaccines, onderdeel van Johnson & Johnson, de Amerikaanse farmaceut die als een van de eerste een coronavaccin ontwikkelde. Schuitemaker begon in 1989 met hiv-onderzoek. Toen corona aanklopte, was Johnson & Johnson het enige farmaceutische bedrijf ter wereld dat een fase 3-studie uitvoerde met een hiv-vaccin, dat wordt getest op duizenden homomannen en transvrouwen met een hoog risico op hiv in de VS, Zuid-Amerika en Europa. De deelnemers werden sinds eind 2019 op 55 locaties gevaccineerd. ‘We zien dat veel locaties nu helemaal zijn overgenomen voor het covid-19-vaccin,’ zegt Schuitemaker. ‘Dat ligt aan lokale coronamaatregelen.’

Ook een ander hiv-onderzoek van het miljardenbedrijf, waarin duizenden jonge vrouwen in zuidelijk Afrika vier keer een dosis van een hiv-vaccin kregen, ondervond de directe gevolgen van regionale coronamaatregelen. ‘Een aantal vrouwen had de laatste dosis nog niet gehad toen corona insloeg,’ zegt Schuitemaker. ‘Met creatieve oplossingen zijn alsnog alle vrouwen gevaccineerd. We hebben ze met de taxi opgehaald, of de kliniek naar hun huis verplaatst.’

Dikke suikerlaag

Wie de decennialange zoektocht naar een hiv-vaccin kent, zal aan het begin van de coronacrisis geen hoge verwachtingen hebben gehad over een snel vaccin tegen covid-19. Dit jaar is het alweer veertig jaar geleden dat de eerste gevallen werden geconstateerd van een ziekte die later aids werd genoemd, maar een vaccin is er nog altijd niet. Waarom zou dat voor covid-19 anders zijn? Een belangrijk verschil is de urgentie. Corona is overdraagbaar via zoiets dagelijks als een kuchje, bij hiv is daar meer voor nodig. Door lockdowns liep de wereldeconomie bovendien direct vele miljarden mis. Overheden hoefden er dan ook niet lang over na te denken om honderden miljoenen vrij te maken voor de zoektocht naar een vaccin.

Die noodzaak werd bij hiv jarenlang niet gevoeld: dat virus trof vooral gemarginaliseerde groepen als homo’s en etnische minderheden. Aids werd in eerste instantie zelfs de ‘gay-related immunodeficiency disease’ genoemd, totdat de ziekte ook vaak bij drugsgebruikers en sekswerkers werd geconstateerd. De elite hoefde zich er in elk geval niet druk over te maken.

Ook de virussen zelf verschillen behoorlijk van elkaar. Al gauw was er daarom goede hoop dat het ontwikkelen van een vaccin voor SARS-CoV-2, zoals de officiële naam van het ‘nieuwe’ coronavirus luidt, niet zo lang zou hoeven te duren. Een aantal behoorlijk irritante eigenschappen van hiv heeft het coronavirus gelukkig niet. Zo genezen de meeste mensen zonder medicijnen van het coronavirus, terwijl dat bij hiv nog nooit is gebeurd.

Hiv valt in het lichaam snel uit elkaar, zodat het immuunsysteem er nauwelijks vat op krijgt: hiv valt het immuunsysteem zélf aan. Hiv heeft een dikke suikerlaag, waardoor het lichaam het minder goed herkent als ongewenste binnendringer. Bij SARS-CoV-2 is die suikerlaag veel dunner. Hiv muteert ook nog eens snel, waardoor er veel variaties in omloop zijn. Het is niet waarschijnlijk dat een vaccin, áls dat er komt, voor al die variaties werkt. Bij SARS-CoV-2 vinden weliswaar voortdurend mutaties plaats, maar die lijken het virus niet zodanig te veranderen dat de vaccins die nu worden ontwikkeld ineens niet meer zullen werken.

Je kunt zeggen dat Trump direct profijt heeft gehad van het decennialange hiv-onderzoek.

Hiv behoort tot de retrovirussen, die zich op een andere manier in het lichaam verspreiden dan coronavirussen als het SARS- of MERS-virus en SARS-CoV-2. Toch kan SARS-CoV-2 veel van hiv leren, zegt Sanders. ‘SARS en MERS waren relatief kleine epidemieën,’ zegt de hoogleraar. Beide virussen hebben deze eeuw aan zo’n achthonderd mensen het leven gekost. ‘Vergeleken met hiv is daar veel minder kennis mee opgedaan.’

Het is dus ‘vrij logisch’ dat hiv-onderzoekers het corona-onderzoek gingen leiden, zegt Marit van Gils. Zij leidt een van de teams bij het Amsterdam UMC die onderzoek doen naar corona. ‘De meeste innovatie in vaccinontwikkeling zit in het hiv-veld.’ Die innovatie kan deze wereldwijde noodsituatie goed gebruiken. Het waren dan ook hiv-onderzoekers die de belangrijkste coronadoorbraken op hun naam konden schrijven die bijdroegen aan de ontwikkeling van behandelingen en vaccins.

In juni werd bekend dat de teams van Marit van Gils en Rogier Sanders antistoffen hadden geïsoleerd uit bloed van genezen coronapatiënten. Met die antistoffen kunnen andere patiënten heel gericht behandeld worden. Twee andere bedrijven waren tegelijkertijd bezig met het isoleren van antilichamen. Een van die twee was het Amerikaanse biotechbedrijf Regeneron, dat in oktober de antistoffen leverde aan de zieke Donald Trump.

Je kunt dus zeggen dat Trump direct profijt heeft gehad van het decennialange hiv-onderzoek. ‘We isoleren al jaren antistoffen tegen hiv,’ zegt Van Gils. ‘Daardoor konden we ook snel antistoffen tegen corona isoleren.’ Haar collega Sanders: ‘De technieken voor ons hiv-onderzoek konden direct worden toegepast op dit nieuwe virus. Dat ging in recordtijd. Tussen de eerste bloedafname en het inleveren van het artikel zaten maar 39 dagen.’

Meer hiv-doorbraken bleken bruikbaar tegen corona. Enkele jaren geleden maakten Sanders en zijn collega’s naam met het stabiliseren van het hiv-eiwit. Dit envelop-eiwit, aan de buitenkant van het virus, is van belang om antistoffen op te wekken, maar is in het lichaam heel instabiel. ‘Het valt al uit elkaar als je ernaar kijkt, zeg maar,’ zegt Sanders. Het lukte Sanders’ team om een envelop-eiwit na te maken dat niet uit elkaar valt, ‘door de losse onderdelen weer aan elkaar te lijmen. Daardoor kan het immuunsysteem er veel beter mee uit de voeten.’ Zijn bevindingen, waarvoor de basis al in 2001 werd gelegd maar die vanaf 2013 echt doorbraken, zijn later ook toegepast op het RS-, SARS- en MERS-virus. ‘En nu hebben bijna alle covid-vaccins een van die modificaties,’ zegt Sanders.

Ook Oxford-AstraZeneca en Johnson & Johnson werken voor hun coronavaccins met een techniek uit het hiv-veld. Die bestaat uit het injecteren van een ‘onschuldig’ verkoudheidsvirus waar een stukje genetisch materiaal is uitgehaald zodat het zich niet kan vermenigvuldigen. Genetisch materiaal van het coronavirus wordt er juist ingezet. Zo wordt een immuunreactie opgewekt tegen dit eiwit. Als later het échte coronavirus binnendringt, herkent het lichaam dat eiwit meteen en wordt de afweerreactie direct gestart. Volgens Sanders komt de vertaling van deze techniek van hiv naar corona mede op het conto van het team van Hanneke Schuitemaker van Johnson & Johnson.

‘Dat is te veel eer,’ zegt Schuitemaker zelf. ‘Maar het is inderdaad het toepassen van dit soort kennis waardoor we heel snel stappen konden zetten.’ Ze benadrukt ook het belang van de samenwerkingsverbanden voor hiv, die nu gebruikt konden worden voor corona-onderzoek. ‘Iedereen kent iedereen.’

‘Shaming’ helpt niet

Bij de aanpak van de coronacrisis kunnen overheden en organisaties ook veel leren van de hiv-epidemie, schreef Mark Vermeulen, directeur van Aidsfonds-Soa Aids Nederland, tijdens de eerste golf op de site van het fonds. In de jaren tachtig adviseerde de overheid homomannen om helemaal af te zien van anale seks om de verspreiding van hiv tegen te gaan. Dat advies bleek onhoudbaar. Daarom ging men over op het stimuleren van condoomgebruik, een veel realistischer gedragsadvies. Vermeulen vergelijkt de onthoudingsboodschap met het corona-advies om zo veel mogelijk afstand te houden en alleen seks te hebben met een vaste partner. ‘Alsof een mens kan leven zonder aanraking.’ Aidsfonds-Soa Aids Nederland kwam daarom met ‘coronabuddy’s’.

Nog een les uit de hiv-bestrijding: shaming helpt niet. Schaamte en stigma rond hiv bemoeilijken nog altijd de hiv-bestrijding. Mensen moeten zich durven laten testen, partners durven waarschuwen en medische hulp durven inroepen. Binnen het hiv-veld wordt het stigmatiserende woord ‘besmet’ daarom al een tijdje vermeden. Hamer dus niet op hoe fout het is om de gedragsregels te overtreden, want durven mensen dan nog wel toe te geven dat ze corona hebben en hun omgeving te waarschuwen?

‘Een les van de hiv-bestrijding is dat een pandemie niet alleen een gezondheidscrisis is,’ zegt UNAIDS-directeur Winnie Byanyima. ‘Het is ook een maatschappelijk en een economisch probleem. De overheid moet het daarom holistisch aanpakken.’ Daar is de hele samenleving voor nodig. ‘Een pandemie bestrijd je dorp voor dorp, familie voor familie.’ Andersom leert de coronacrisis ons, aldus Byanyima, hoe snel de wetenschap kan gaan, als die tenminste de juiste middelen krijgt. ‘Het coronavaccin is met ongekende snelheid ontwikkeld. Voor het hiv-vaccin moeten we dus een tandje bijzetten.’

Iets terug doen

Veertig jaar hiv-onderzoek is binnen één jaar ingehaald door corona. Is het moment nu daar dat corona iets terug kan doen voor hiv? Kunnen de rollen ook worden omgedraaid?

Het Duitse biotechbedrijf BioNTech en de Amerikaanse farmaceut Pfizer, maar ook het Amerikaanse Moderna, ontwikkelden een zogenoemd mRNA-vaccin, waarbij RNA (een genetische code) wordt ingespoten dat lichaamscellen de opdracht geeft bepaalde eiwitten te maken. Zij waren de eerste die in november spectaculaire resultaten bekend maakten over de effectiviteit van hun vaccins.

Het hiv-veld werkte al voorzichtig met RNA-vaccins ‘maar was altijd heel terughoudend met het gebruik ervan,’ zegt Marit van Gils. ‘RNA-vaccins zijn nog sterk in ontwikkeling, dus kun je ze dan wel injecteren bij mensen?’ Er was tot voor kort nog nooit een RNA-vaccin goedgekeurd voor de markt. Met corona werd in één klap enorm veel ervaring opgedaan met RNA-vaccins. En die ervaring kan het hiv-onderzoek weer goed gebruiken. ‘De vijf coronavaccins die vooruitlopen zijn allemaal gebaseerd op nieuwe technologieën,’ zegt Sanders. ‘Dat geeft een enorme boost aan het hiv-onderzoek.’

Wellicht kan corona nog een ander hardnekkig hiv-probleem verhelpen. Zowel bij corona als bij hiv verdwijnen antistoffen snel uit het bloed van mensen bij wie vaccins worden getest. Sanders verwacht dat daar bij corona een oplossing voor wordt bedacht. ‘En die kennis gaat dan absoluut worden toegepast op hiv.’

De uitrol van het coronavaccin kan ook leerzaam blijken voor een eventueel hiv-vaccin. De belangrijke vragen die spelen zijn: wie krijgt voorrang bij het vaccin? Risicogroepen? Maar hoe definieer je een risicogroep? Hoe overtuig je mensen het vaccin te nemen? Wat is daarvoor de beste campagnestrategie? Er worden nu gigantische investeringen gedaan om iedereen zo snel mogelijk van een vaccin te voorzien. ‘Wij bouwen letterlijk hele fabrieken om vaccins te produceren,’ zegt Schuitemaker van Johnson & Johnson. Als corona is gaan liggen, kan die infrastructuur ook gebruikt worden voor andere vaccins. En zelfs al blijken al deze innovaties niet op hiv toepasbaar, dan heeft corona ‘het virus’ in elk geval weer op de kaart gezet, zegt Schuitemaker. ‘Mensen zagen ebola en hiv als problemen voor anderen. Nu is er veel meer interesse.’

Marit van Gils denkt dat mensen nu veel beter beseffen dat virussen gevaarlijk zijn, ‘en dat we daar onderzoek naar moeten doen,’ zegt ze. ‘Het belang van vaccins komt weer op de voorgrond.’

Volgens UNAIDS-directeur Winnie Byanyima heeft corona duidelijk gemaakt dat samenlevingen voorbereid moeten zijn op epidemieën. ‘We komen hier weer uit, maar dit is niet de laatste gezondheidscrisis.’

Of corona een hiv-vaccin écht dichterbij brengt of niet: dat het zou kunnen, is al heel wat waard. ‘Zo’n vijf jaar geleden heerste er een gigantisch optimisme nadat het was gelukt om het hiv-eiwit te stabiliseren,’ zegt Sanders. ‘Toen dachten we: nu gauw door naar de volgende stap.’ Maar die volgende stap werd nog niet gezet. Tot ieders teleurstelling. Dat optimisme is nu door corona weer een beetje terug.