Wanneer pandemie, oorlog, inflatie en klimaatverandering zekerheden ondermijnen, is veerkracht een aantrekkelijk concept. We krijgen misschien meer narigheid, maar veerkracht kan ons – als een soort superkracht – helpen die te doorstaan, is de gedachte. En er misschien wel sterker uit te komen. Deskundologen delen tips om onze persoonlijke veerkracht te vergroten. Een kleine greep: Psychologie Magazine begeleidt ons in vijf stappen naar meer veerkracht en gedragswetenschapper Ben Tiggelaar zet veerkrachttips op een rijtje voor NRC.

Anne-Laura van Harmelen, hoogleraar Brein, Veiligheid en Veerkracht bij het Instituut Pedagogische Wetenschappen van de Universiteit Leiden, begrijpt de huidige interesse in haar onderzoeksgebied, maar verzet zich tegen de nadruk op het individu. ‘We kunnen als samenleving veel meer doen om mensen in staat te stellen veerkracht op te brengen.’ Deze zomer sprak ze haar oratie uit ter aanvaarding van haar leerstoel. Welke aanknopingspunten biedt haar onderzoek voor het vormgeven van een veerkrachtiger maatschappij?

Negatief zelfbeeld

In een schaduwrijk park in haar woonplaats Utrecht vertelt Van Harmelen dat ze onderzoek wil doen waar mensen in een kwetsbare positie iets aan hebben. Een eerste glimp van wat dat zou kunnen zijn, deed ze op in haar studententijd. Op uitnodiging van haar docent reisde ze af naar de VS om vrouwen te interviewen die als kind seksueel waren misbruikt. ‘Ik vond het confronterend te horen hoezeer het misbruik hen had getekend. Veel vrouwen hadden zich de nare woorden rond het misbruik eigen gemaakt: dat ze het hadden verdiend, dat ze een slecht kind waren geweest. Ze hadden een heel negatief zelfbeeld.’

Voor Van Harmelen gaven de ontmoetingen richting aan haar verdere onderzoek. Als trauma het leven zo tekent, dan zou goed onderzoek naar trauma ook handvatten moeten bieden om de pijn te verlichten.

What doesn’t kill you makes you stronger? Nee, zo zit het absoluut niet. ‘Jeugdtraumatische ervaringen leiden tot kwetsbaarheid in het hele verdere leven.’

Als ‘neuro-believer’ richtte ze haar pijlen op het brein. Zijn daar ‘littekens’ te vinden na mishandeling in de kindertijd? Ze ontdekte dat de hersenen zich inderdaad afwijkend ontwikkelen na jeugdtrauma, maar dat die hersenveranderingen niet bepalen hoeveel last iemand vervolgens van het trauma heeft, en of hij of zij daadwerkelijk psychische problemen ontwikkelt in het verdere leven. Deze ontnuchterende bevinding inspireerde Van Harmelen breder te kijken dan de hersenen alleen: welke psychologische, sociale en maatschappelijke factoren dragen bij aan veerkracht?

Maar eerst wil Van Harmelen een aantal veerkrachtmisvattingen wegnemen. De belangrijkste: what doesn’t kill you makes you stronger. Nee, zo zit het absoluut niet, weet ze. ‘Jeugdtraumatische ervaringen leiden tot kwetsbaarheid in het hele verdere leven.’ Jeugdtrauma is een van de sterkste voorspellers voor psychische problematiek als depressie, angsten en posttraumatisch-stresssyndroom. Ook gedragsproblemen, gezondheidsproblemen, criminaliteit en zelfdoding komen vaker voor bij mensen die als kind zijn misbruikt of mishandeld. Tegen die achtergrond is veerkracht: nare dingen meemaken, maar daar relatief weinig last van hebben in het verdere leven. Of er een periode last van hebben, maar daar weer van herstellen.

Bij de pakken neer zitten

Een andere misvatting – een die Van Harmelen aan het hart gaat: de een is veerkrachtig en de ander niet. ‘Veerkracht is niet iets dat je al dan niet in je hebt. Het is dynamisch, het kan ontstaan – en helaas ook verdwijnen. Ik wil jongeren met suïcidale gedachten absoluut niet de boodschap meegeven dat ze bij de pakken neer moeten zitten omdat ze niet veerkrachtig blijken. Ook zij kunnen herstellen, veerkracht tonen, als ze daar de mogelijkheden toe krijgen.’

Hoe kunnen wij die mogelijkheden scheppen? De belangrijkste voorwaarde: terugdringen van armoede, stigma en discriminatie. ‘Armoede gaat vaak gepaard met chronische stress en maakt het voor ouders zo veel moeilijker de positieve aandacht op te brengen die kinderen nodig hebben. Het wegnemen van die grote ongelijkmakers bevordert niet alleen veerkracht, maar dringt ook jeugdtraumatische ervaringen terug.’

Maar het meest verrassende aanknopingspunt uit Van Harmelens onderzoek, is de beschermende werking die van vriendschappen blijkt uit te gaan. Onderzoek onder bijna 2400 jongeren in het Verenigd Koninkrijk wees uit dat vriendschappen de beste voorspeller waren voor gezond psychisch en sociaal functioneren ondanks nare jeugdervaringen.

Uitsluiting

Om uit te pluizen hoe dat komt, nodigde Van Harmelen voor een vervolgonderzoek zesenzestig vierentwintigjarigen uit die tien jaar eerder hadden meegedaan aan een studie waarbij ze vragenlijsten over vriendschappen en jeugdtrauma hadden ingevuld. In het lab liet ze de deelnemers een digitaal potje overgooien. Nadat een deelnemer een aantal keer de bal had gekregen van haar twee digitale medespelers, besloot het algoritme dat ze de rest van het spelletje de bal niet meer kreeg. Een beproefde labmethode om mensen op te zadelen met het pijnlijke gevoel van sociale uitsluiting. Goede vriendschappen in de puberteit bleken vierentwintigjarigen met jeugdtrauma’s te beschermen voor de pijn van die uitsluiting. ‘En we konden uitsluiten dat deze relaties vertroebeld werden door andere factoren. Het was echt jeugdvriendschap an sich die de jongvolwassenen beschermde.’

Van Harmelen vermoedt dat vriendschappen jongeren gevoeliger maken voor positieve ervaringen en hen leren hun emoties te reguleren in reactie op negatieve ervaringen.

Daarmee lijkt vriendschap een buffer te vormen tegen de stress die misbruik en verwaarlozing teweegbrengen.

‘Hoe kunnen we veerkracht verwachten van jongeren als we niet eens in staat zijn diegenen te helpen die in de knel zitten?’

Een van de belangrijkste verklaringen voor de destructieve gevolgen van misbruik, verwaarlozing of pesten in de kindertijd, is een ingewikkeld samenspel tussen chronische stress en ontstekingsmechanismen in het lichaam. Dat zit zo: wanneer je bijvoorbeeld nietsvermoedend oversteekt en dan een auto op je af ziet scheuren, maakt je lichaam zich onwillekeurig klaar om te vluchten of vechten. Je hartslag en bloeddruk gaan omhoog om genoeg bloed naar de spieren te pompen om een sprintje te trekken of een klap uit te delen. Heeft de bestuurder op tijd kunnen remmen en sta je weer veilig op de stoep, dan komt je lichaam langzaam tot rust.

Maar bij kinderen die chronische stress ervaren, bijvoorbeeld omdat ze op school worden gepest of zijn overgeleverd aan een onberekenbare ouder, krijgt het lichaam niet de kans te herstellen. Stress activeert zowel het immuunsysteem als de afgifte van stresshormoon cortisol. In een gezonde situatie remt cortisol het immuunsysteem, waardoor de ontstekingsreactie weer tot rust komt. Maar bij chronische stress verliest cortisol die remmende werking. Ontstekingsstoffen in het bloed hopen op en vinden hun weg naar het brein, waar ze het functioneren en de ontwikkeling ondermijnen.

Sociale vaardigheden

Hoe vriendschappen precies tegen de negatieve effecten van stress beschermen, wil Van Harmelen in nieuw onderzoek uitpluizen. Maar die uitkomsten hoeven we niet af te wachten om de sociale situatie van jongeren te verstevigen, zegt Van Harmelen. ‘Hier is een grote kans weggelegd voor het onderwijs en gemeenten. Door het trainen van sociale vaardigheden bij kinderen en het werken aan veiligheid en een positieve, steunende sfeer in de klas. Maar ook door buitenschoolse sport- of toneelclubjes waar kinderen en jongeren nieuwe vriendschappen kunnen vormen.’ En die mogelijkheden zijn extra belangrijk voor jongeren bij wie armoede in het gezin een drempel vormt om deel te nemen aan dat soort sociale clubjes.

Van Harmelen ziet dat veel scholen oog hebben voor het belang van sociale veiligheid en bijvoorbeeld anti-pestprogramma’s inzetten. ‘Maar de effectiviteit daarvan valt of staat natuurlijk bij de beschikbaarheid van tijd en mensen om die goed uit te voeren. En dus bij het belang dat wij als maatschappij hechten aan het onderwijs.’ Diepe zucht. ‘Die leerkrachten hebben wat mij betreft alle reden de vlag om te keren en naar het Malieveld te trekken.’

Veerkrachtonderzoek mag dan relatief eenvoudige aanknopingspunten bieden om jongeren te beschermen tegen de destructieve gevolgen van jeugdtrauma, de praktijk blijkt weerbarstig. ‘Naast onderwijs, is de situatie in de jeugdzorg natuurlijk om moedeloos van te worden.’ Van Harmelen valt stil en oogt even verslagen. ‘Hoe kunnen we veerkracht verwachten van jongeren als we niet eens in staat zijn diegenen te helpen die in de knel zitten?’

Mentale flexibiliteit

Ondanks Van Harmelens pleidooi voor collectieve stappen naar een veerkrachtiger samenleving, is het niet zo dat we als individu niets kunnen doen om onze veerkracht te vergroten. De interpretatie die we geven aan de ervaringen die op ons pad komen, bepaalt mede hoezeer we gebukt gaan onder tegenspoed. ‘De een mist de bus en denkt: prima, een momentje voor mezelf, ik ga een kopje koffie halen. Een ander mist de bus en denkt: zie je wel, vandaag gaat álles mis. Mensen die de eerste interpretatie geven, ontwikkelen minder gauw psychische problemen na traumatische ervaringen.’

‘De nadruk op het vergroten van persoonlijke veerkracht wekt de suggestie dat mensen het aan zichzelf te danken hebben als ze niet veerkrachtig omgaan met tegenslag.’

En die mentale flexibiliteit is te trainen. Hoogleraar Elaine Fox neemt lezers in haar boek Switchcraft aan de hand bij een uitgebreid stappenplan. ‘Maar de nadruk op het vergroten van persoonlijke veerkracht wekt de suggestie dat mensen het aan zichzelf te danken hebben als ze niet veerkrachtig omgaan met tegenslag. Victim blaming ligt op de loer. Dat we van mensen die de pech hebben nare dingen mee te maken ook nog eens verwachten dat ze zich veerkrachtig tonen.’

Maar ook voor wie lekker vast blijft zitten in starre mentale patronen is er hoop, suggereert de veerkrachthoogleraar in een laatste hommage aan de vriendschap. ‘Misschien mis je wel mét een vriend de bus en helpt hij je eraan herinneren een kopje koffie te halen en van het opgelegde rustmoment te genieten.’