RIVM-baas Jaap van Dissel heeft vanaf het begin van de coronacrisis gezegd dat mondkapjes geen nut hebben. Omdat mensen dan roekelozer zouden worden, zo van ‘met een mondkapje op mag ik weer alles’, en er daarmee schijnveiligheid zou ontstaan.

De zelfverzekerde, wetenschappelijke toon waarmee Van Dissel die boodschap herhaalde, deed veel Nederlanders dat ook geloven. Ook omdat premier Rutte daar steeds naar verwees.

Maar statistici alsook gedragswetenschappers en sociale wetenschappers zetten meteen vraagtekens bij dat verhaal. Zij weten immers uit ander wetenschappelijk onderzoek dat mensen juist voorzichtiger werden toen autogordels en airbags werden ingevoerd. Sterker nog, uit nota bene een RIVM-onderzoek uit 2008 bleek dat zelfs thuisgemaakte mondkapjes meer bescherming bieden tegen virale infecties dan helemaal geen mondkapje.

Hoe kwam van Dissel dan toch bij de stelligheid waarmee hij het tegenovergestelde beweerde?

Na doorvragen door journalisten van Nieuwsuur kwam de aap uit de mouw: Van Dissel weet zeker dat mondkapjes geen toegevoegde waarde hebben ‘uit persoonlijke ervaring met het dragen van mondkapjes en observaties uit de dagelijkse praktijk’. U leest het goed, de hoogste baas van het RIVM heeft het Nederlandse mondkapjesbeleid gedicteerd, niet vanuit wetenschappelijke kennis, maar vanuit zijn eigen natte vinger.

Iemand die met zo’n brevet van onvermogen de volksgezondheid heeft aangetast, wordt subiet ontslagen, zou je denken. Maar nee, maanden later is van Dissel nog steeds RIVM-baas. En hij blijft nog steeds volhouden dat mondkapjes geen meerwaarde hebben. Ook al bleek een Noorse studie die hij op een gegeven moment uit het water had gevist om zijn punt te bewijzen, helemaal niet zijn punt te bewijzen omdat die al achterhaald was, zoals de Noorse onderzoekers zelf uitlegden.

Hoe faliekant mis het RIVM het had in februari, weten we nu allemaal.

Eind juli concludeerde ook nog eens de gedragsunit van het RIVM zelf dat mondkapjes wel een meerwaarde hebben. U voelt hem al aankomen: Van Dissel bleef toch lekker stug volhouden, dit keer met een ander excuus: ‘Maar mensen met een mondkapje op gaan langer naar buiten. Daarom zijn onze zorgen over schijnveiligheid niet weggenomen.’

Geen voorraden

Op 7 januari heeft China de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) geïnformeerd over de ontdekking van het coronavirus. Op 12 januari deelde China de DNA-sequens van het virus met de wereld. Met de expliciete oproep dat andere landen nu konden beginnen met het ontwikkelen van testmateriaal. Amerikaanse inlichtingendiensten sloegen toen alarm in Washington; er moesten snel forse maatregelen komen, zeiden ze. President Donald Trump negeerde die signalen.

Hoe is het in Nederland gegaan? Op 14 februari zei het RIVM nog stellig dat we ons ‘geen zorgen hoeven te maken over het coronavirus’. Tien dagen later suggereerde Van Dissel bij Nieuwsuur nog dat het allemaal zo’n vaart niet zou lopen.

De marktwerking in het Nederlandse zorgstelsel zorgt dat we een just in time-systeem hebben. Geen voorraden dus.

Hoe faliekant mis het RIVM het had, weten we nu allemaal. Toen de ernst van het virus eenmaal doordrong bij Van Dissel en daarmee bij premier Rutte, moest er beleid komen. Dat was een chaotische, bij vlagen tegenstrijdige mix van maatregelen, waarbij Rutte steeds begon over ‘de Nederlandse volksaard’ die geen overheid zou willen die de baas speelt.

Uit een reconstructie van NRC eind juni blijkt hoe Nederland door het oog van de naald is gekropen. Het scheelde een haar of onze hele zorg was ingestort. De korte versie: de marktwerking in het Nederlandse zorgstelsel zorgt dat we een just in time-systeem hebben. Geen voorraden dus. En zo weinig mogelijk ziekenhuisbedden. ‘Zorgconsumenten’ het liefst meteen naar huis sturen, zelfs na een zware operatie.

Een dergelijk op ‘rendement gericht’ stelsel is niet geschikt voor pandemieën of andere rampen. Tel daarbij op het Ruttiaanse uitgangspunt van laissez faire en kleine overheid, en voilà, daar heb je Nederland in de top van het lijstje landen met de meeste coronadoden per hoofd van de bevolking.

De ‘Aziatische aanpak’

Rutte en Van Dissel suggereerden ook vanaf het begin dat de ‘Aziatische aanpak’ onverstandig zou zijn. Een strenge overheid zoals die van Zuid-Korea, die harde lockdowns en strikte mondkapjesplichten oplegt, zou niet alleen de economie schaden, maar ook nog eens tegen de, daar heb je hem weer, Nederlandse volksaard in gaan. Wij begrijpen wel wat vrijheid is, en die gezagsgetrouwe Aziaten niet zo, is de suggestie.

Ik bel met de Leidse Korea-expert Remco Breuker. Het eerste dat hij, tot mijn verbazing, uitlegt, is dat Zuid-Korea helemaal geen lockdown heeft gehad. Behalve scholen bleef alles open en de economie draaide gewoon door. En die verschillende volksaarden dan? Breuker: ‘Er is helemaal geen verschil in volksaard. Nederlanders denken dat ze ongehoorzamer zijn dan ze zijn. En Koreanen denken dat ze gehoorzamer zijn dan ze zijn.’

Maar hoe kan het dan dat Zuid-Korea het virus zo snel en goed wist in te dammen zonder dat hun zorgstelsel bijna ineenstortte, zoals in Nederland?

Breuker: ‘Het Koreaanse zorgstelsel is erg overheidgestuurd, niet marktgestuurd, en heeft daarom vet op de botten. Ook had Korea protocollen en handboeken klaarliggen na eerdere ervaringen met het sars-virus. Die zijn trouwens afgelopen maart in het Engels vertaald, maar het Westen had er geen interesse in.’

Achter een dijk

Na mijn gesprek met Breuker dacht ik het te begrijpen. Rutte, Van Dissel en consorten praten Nederland een ‘volksaard’ aan. Omdat ze niet in staat zijn om voortschrijdend inzicht te tonen. Omdat ze niet willen toegeven dat ze fouten hebben gemaakt. Omdat ze de inherente slechtheid van een op marktwerking gericht zorgstelsel niet willen onderkennen.

Van beiden nog steeds geen woord over hoe ze het tot eind februari helemaal mis hadden over de ernst van het virus. Laat staan dat Van Dissel terugkomt op zijn ‘schijnveiligheid’-argument over mondkapjes.

Maar wacht eens even. Hoe komt het dan dat mijn witte, zeer linkse en progressieve vrienden, die politiek angehaucht zijn, die weten dat Van Dissel grote fouten maakt en dat niet toegeeft, die zelf nooit op Rutte zouden stemmen, toch unaniem zeggen: ‘Wat hebben zij ons goed door de crisis heengeloodst’?

Met een van mijn belezen witte progressieve vrienden praat ik er langer over. Hij snapt mijn verbazing en neemt de tijd. ‘Zihni, we zitten toch met zijn allen achter een dijk. En dat is al duizend jaar zo. Er is letterlijk geen ruimte voor teveel gedoe. Als de Nederlander tijdens een crisis kalmte, regie en, uiteindelijk, resultaat ziet van een leider, is hij tevreden. Dan wil hij het helemaal niet meer hebben over fouten of over erkenning van fouten. Van Dissel mag nog zo koppig en zo wars van zelfreflectie zijn, als het gedoe maar voorbij is. Dát is de Nederlandse volksaard. En dat maakt ons inderdaad anders dan andere landen.’

Door deze uitleg begrijp ik nu pas echt wat die Nederlandse volksaard is. Ik ben er nog niet uit of ik er dan nog meer tegen moet strijden, of dat ik die volksaard juist tot me moet nemen.