Met de herverkiezing van Donald Trump als president van de Verenigde Staten is een foto van vier jaar geleden opeens weer pijnlijk relevant. Een iconisch beeld dat de afgelopen jaren wereldwijd op televisiejournaals en voorpagina’s van kranten verscheen: de neoclassicistische koepel van het Amerikaanse Capitool tegen een grijze januarilucht, op de voorgrond omlijst door een galg waaraan een feloranje strop bungelt. In één oogopslag is duidelijk op welke dag deze foto werd genomen en wat er die dag gebeurde – de oudste democratie op aarde ontsnapte op 6 januari 2021 aan een serieuze aanval.
De bestorming van het Capitool na de verkiezingszege van Joe Biden was een ‘poging tot staatsgreep georganiseerd door Trump’, zoals de onderzoekscommissie van het Huis van Afgevaardigden later concludeerde. Geen spontane, chaotische actie door een paar verklede relschoppers, maar een goed voorbereid ‘systemic, multi-part plan’ door Trump en zijn trouwe medewerkers om de ‘gestolen verkiezingen’ te claimen, een plan waarvan de gewelddadige bestorming slechts het sluitstuk was. ‘Hang Mike Pence’, klonk het uit de joelende menigte voor het Capitool, refererend naar de vicepresident die weigerde de officiële verkiezingsresultaten af te wijzen, tot woede van Donald Trump. In latere verhoren verklaarde de stafchef van het Witte Huis dat Trump, toen hij van de bloeddorstige spreekkoren hoorde, hardop suggereerde dat Pence ophangen zo’n slecht idee nog niet was.
Het is een mythe te denken dat de democratie hier heeft gefunctioneerd, waarschuwde Julian Zelizer, hoogleraar aan Princeton en auteur van een boek over Trump: deze staatsgreep was gelukt als een handvol personen op sleutelposities anders had gehandeld. Als hierop geen verantwoording, rechtvaardigheid en hervormingen volgen, zal er sprake zijn van een voortdurende bedreiging van de democratie, was zijn oordeel. De herverkiezing van Trump nu, vier jaar later, vormt op die stelling een helder antwoord.
macht, dreiging en veiligheid
Roxane van Iperen verzorgt een nieuwsbrief over de (voorgestelde) dreigingen van deze tijd en de machtsverhoudingen die daarmee gepaard gaan, soms aangevuld met aanbevelingen voor films, boeken of tentoonstellingen. Benieuwd? Abonneer je hier.
verval van religie en traditie
Inmiddels wordt ook duidelijk dat gebeurtenissen zoals die op 6 januari 2021 plaatsvonden geen op zichzelf staande incidenten zijn, maar uitingen van een onderliggende extremistische stroming die groeit en steeds dichter aan de oppervlakte komt: accelerationisme. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid noemt het, na jihadisme als grootste bron van dreiging, de ‘voornaamste rechtsextremistische geweldsdreiging’. Deze van oorsprong marxistische theorie is gericht op het versnellen van bepaalde processen om een systeem ten val te brengen, zodat je er iets beters voor in de plaats kunt stellen. Het huis afbranden om er je eigen gedroomde constructie te kunnen bouwen.
In de extreemrechtse variant stimuleren accelerationisten het gebruik van geweld en chaos om de ‘zwaktes’ van de samenleving te vergroten, in de hoop dat dit leidt tot maatschappelijke ineenstorting die een opening biedt voor een nieuwe, totalitaire orde. De ideologie trekt een verzameling van mensen met een diepgevoelde zorg om de toekomst van de westerse beschaving, die in hun ogen gedoemd is ten onder te gaan: aangevreten door migratie, modernisering en globalisatie, de emancipatie van vrouwen en minderheden, en het verval van religie en traditie. De liberale democratie met haar ‘doorgeslagen, individuele vrijheidsdenken’ zorgt voor algehele degeneratie van de sociale orde, waardoor de gemeenschap uiteenvalt. Accelerationisten willen de effecten hiervan niet verzachten of opvangen – daarmee zorg je er in hun ogen voor dat de gemeenschap langzaam maar zeker zó verzwakt dat de ondermijnende krachten, zoals migranten of de ‘liberale elite’, de boel makkelijk kunnen overnemen – maar het verval juist actief versnellen door het aanwakkeren van chaos en conflict. Grootschalig geweld is een noodzakelijk middel om het kwaad uit te roeien – schoon schip te maken als het ware, waarna creatieve vernieuwing vrij baan krijgt. Verlossing door vernietiging.
Het gaat erom zoveel mogelijk zichtbaarheid te creëren, zodat andere mensen ‘wakker worden’, geïnspireerd om mee te doen aan de strijd – in eigen land en internationaal.
Het grimmige beeld van de galg die op 6 januari voor het Capitool verrees, werd in bredere zin misschien geïnterpreteerd als een historische verwijzing naar de lynch-partijen van zwarte mensen, maar onderzoekers wereldwijd herkenden erin ook een bekend symbool uit accelerationistische hoek. Het verwijst naar een dag van afrekening met de ‘corrupte overheid’ en iedereen die haar ondersteunt. De scène komt uit The Turner Diaries, ook wel de ‘bijbel van racistisch rechts’ genoemd: een boek dat al decennialang dient als inspiratiebron voor gewelddadige, rechtsextremistische groeperingen. Een FBI-memorandum uit 1991 omschreef het als ‘een belangrijk werk- en basisdocument dat nauw wordt omarmd door zowel de leiding als de achterban van de rechtse, witte suprematistische beweging, ook wel bekend als de “christelijke identiteitsbeweging”.’
The Turner Diaries uit 1978 is een dystopische roman van Andrew MacDonald, pseudoniem voor William Luther Pierce. Het boek volgt Earl Turner, een witte nationalist die strijdt tegen een tirannieke overheid die hem zijn wapens en zijn vrijheid wil afnemen. Om ‘het systeem’, geleid door joden en hun corrupte handlangers, omver te werpen, verenigt Turner zich ondergronds met zijn mede-patriotten en ontketent een revolutie die uitmondt in een rassenoorlog.
De auteur zelf, Pierce, was in 1970 de oprichter van de ‘National Alliance’, een politieke organisatie die in de VS lange tijd werd gezien als de best georganiseerde neonazistische beweging van het land, met een uitgesproken genocidale ideologie. Het einddoel was ‘de uitroeiing van alle niet-witte rassen en rassenverraders’, zodat in de VS een wit ‘thuisland’ kon verrijzen voor het ‘Arische’, ‘Europese’ ras. Of, zoals het op de website van National Alliance werd verwoord: ‘Nadat de ziekte van het ‘multiculturalisme’, die Amerika, Groot-Brittannië en elk ander Arisch land waar het wordt gepromoot vernietigt, is weggevaagd, moeten we weer een raszuiver gebied op aarde hebben voor de verdere ontwikkeling van ons volk.’
De groepering floreerde in de jaren 1990 en vertakte zich naar andere rechtsextremistische bewegingen in Europa, maar verloor haar meeste leden en aanzien toen Pierce zelf in 2002 overleed. Zijn boek, daarentegen, blijft een heilig schrift voor rechtsextremistische netwerken en gewelddadige acties wereldwijd – de bekendste zijn wellicht de bomaanslag op een overheidsgebouw in Oklahoma City door veteraan Timothy McVeigh, (1995, 168 doden) en de massamoord op het Noorse eiland Utøya door Anders Breivik (2011, 77 doden).
In lokale variaties is het doel steeds hetzelfde: met geweld overheidsinstituties omverwerpen, waarna men met de verkregen politieke en militaire macht een rassenoorlog ontketent en een witte beschaving herstelt. De beelden van de galg voor het Capitool en, later die dag, van nog een strop gemaakt met het snoer van een vernietigde televisiecamera, waren volgens deskundigen expliciete verwijzingen naar ‘The Day of the Rope’ zoals die in The Turner Diaries voorkomt. De scène beschrijft een staatsgreep die de weg vrijmaakt voor een witte etnostaat, eerst alleen in Amerika, later wereldwijd. Politici, rechters, journalisten, ‘rassenverraders’: iedereen die collaboreert met de ‘elite’ en overheidsinstanties moet hangen, letterlijk. Juist de symboliek van die beelden is belangrijk: het gaat erom zoveel mogelijk zichtbaarheid te creëren, zodat andere mensen ‘wakker worden’, geïnspireerd om mee te doen aan de strijd – in eigen land en internationaal.
Dag des oordeels
Grote platforms als Amazon verwijderden daags na de bestorming van het Capitool onder druk The Turner Diaries uit hun aanbod (via Nederlandse websites is het boek met één druk op de knop te bestellen), maar voor de verspreiding van het accelerationistische gedachtegoed zal dat niet veel uitmaken. Er zijn talloze afsplitsingen, lokaal en internationaal, die min of meer redeneren vanuit dezelfde ideologie van een ondergang van de westerse beschaving en een ‘dag des oordeels’ die de weg vrijmaakt naar een nieuwe maatschappelijke orde, met soortgelijke symbolen. Sommige stromingen zijn al stevig verankerd, andere zijn opportunistische manifestaties. Een voorbeeld van de eerste is ‘Siege’-cultuur, van de tweede ‘QAnon’.
Om bij die laatste te beginnen: de meeste mensen herinneren zich de carnavalesk ogende kleding van de bestormers van het Capitool, maar voor insiders was de rechtsextremistische symboliek erachter duidelijk herkenbaar – van de strop, de Romeinse drie en militie-emblemen tot de vele ‘Q’-verwijzingen (van ‘QAnon’) op vlaggen en T-shirts en de Noorse tatoeages van de ‘QAnon Sjamaan’, zoals de man bekend werd die met een ontbloot bovenlichaam, gehoornde bontmuts en gespietste Amerikaanse vlag de stoel van vicepresident Mike Pence innam.
Alle waren afkomstig van extreemrechtse groeperingen, waarvan QAnon niet de belangrijkste, maar wellicht de meest bekende en recente manifestatie was. De beweging ontstond eind 2017 tijdens de eerste termijn van Donald Trump, als een ondergrondse cultus van nationalisten en alt-right-aanhangers die elkaar online vonden in hun haat tegenover de ‘liberals’ en iedereen die een conservatieve familiemoraal bedreigde, maar genereerde enorme tractie tijdens de coronapandemie – ook in Europa, waaronder Nederland.
Wellness-rechts bleek een krachtige mix die extremistische theorieën alledaags maakte.
Ondanks het extreme gedachtegoed vonden onderliggende complottheorieën vruchtbare bodem bij volstrekt ‘normale’ (zichzelf niet als extremistisch of racistisch identificerende) burgers, mannen én vrouwen, die elkaar tijdens de lockdowns massaal online troffen. Ook hier was wantrouwen naar de overheid en de ‘gevestigde orde’ weer leidend – in dit geval gedreven door complottheorieën over een geheime kliek van kindermisbruikers die de hand boven het hoofd werd gehouden door een wereldwijde ‘elite’, en eeuwenoude antisemitische propaganda die in een modern jasje werd gehesen. Er ontstond een online kruisbestuiving tussen QAnon-complottheorieën en marketing-gedreven influencers in de wellness-hoek – mensen die sowieso al weinig op hadden met ‘Big Pharma’ of vaccinaties, met een bestaand podium én een groot bereik, gericht op het moederschap, ‘vrouw-zijn’ en natuurgeneeskunde. ‘Wellness-rechts’ bleek een krachtige mix die extremistische theorieën alledaags maakte. Overigens vaak zonder enig besef van de meeste betrokkenen.
Zo verspreidden zich online razendsnel diverse complottheorieën, zoals het idee dat ‘gedwongen vaccinaties’ het doel hadden ‘onze kinderen’ te verzwakken, zodat een systeem van nationale overheden en het World Economic Forum z’n kwalijke plannen kon realiseren. De pandemie was de opmaat naar een autoritaire staat, zo geloofde men, waarin het volk volledig gecontroleerd zou worden. In dezelfde periode werden ook complottheorieën rond ‘omvolking’ in steeds bredere kring omarmd, een germanisme van de naziterm Umvolkung: het geloof dat er een systematisch plan van de ‘elite’ is om het ‘eigen, witte volk’ te laten vervangen door ‘vreemde elementen’. Actuele politieke dossiers werden steeds vaker in die context geplaatst, zoals de stikstofcrisis van 2022: zogezegd een manier om via de onteigening van boerenland ruimte te maken voor migranten. Inmiddels is ook de term ‘omvolking’ bovengronds breed geïntegreerd, in zowel de publieke opinie als het parlement.
Een dieper gewortelde stroming van accelerationisme is terug te vinden in ‘Siege’-cultuur – waarvan ook weer symbolen tijdens de bestorming van het Capitool zichtbaar waren. Deze ideologie is gebaseerd op de nieuwsbrieven van James Mason, een Amerikaanse neonazi die in 1966, op zijn veertiende, lid werd van de American Nazi Party, waar hij bovengenoemde William Luther Pierce ontmoette, auteur van The Turner Diaries. In de jaren ’80 publiceerde Mason een serie nieuwsbrieven onder de titel Siege, belegering, waarin hij zijn gewelddadige theorieën over racistische terreuraanvallen uiteenzette. Om een nieuwe, witte orde te kunnen stichten, zo redeneerde Mason, was het noodzaak om eerst de democratie en de onderliggende sociale structuur ten val te brengen. De gebundelde stukken werden in boekvorm gepubliceerd en Siege werd verplichte leeskost voor, bijvoorbeeld, leden van de Atomwaffen Division, een internationale neonazistische terreurgroep.
De teksten roepen op tot gewelddadige acties om angst en chaos te creëren, door gerichte aanvallen op de overheid, op minderheden of mensen uit de lhbtqi+-beweging. ‘Revolutionaire discipline moet betekenen dat WIJ de enige overlevenden zullen zijn in een oorlog tegen het Systeem, een TOTALE OORLOG tegen het Systeem.’ Of: ‘Voor de Verenigde Staten zal er geen behoefte zijn aan concentratiekampen van welke aard dan ook, want geen enkele zondaar zal het lang genoeg overleven om het tot zo’n toevluchtsoord te schoppen.’
verticaal geweld
Accelerationisme is de laatste tien jaar in de binnenlandse veiligheidsrapporten van veel westerse democratieën opgenomen als belangrijke ideologie voor mogelijke terreurdaden. Gelet op het geringe aantal betrokkenen dat werkelijk bereid is tot actie over te gaan, is het weg te zetten als een ondergronds randverschijnsel met af en toe een gewelddadige uitschieter, waarover je niet te alarmistisch moet doen. Toch zijn er vanuit deze groeiende ideologie een paar belangrijke ontwikkelingen te onderscheiden, die een andere kijk op de werkelijkheid bieden. Eén is de manifestatie van geweld, een andere is het normaliseren van het abnormale.
Het zijn de politieke partijen met antidemocratische, antiliberale standpunten die steeds succesvoller zijn geworden, dankzij hun uitgesproken wantrouwen richting ‘de overheid’.
In een tijdperk waarin polarisatie een modewoord is geworden, onderwerp van talloze rapporten, overheidscampagnes en gesprekken bij de koffieautomaat, gaat de meeste aandacht uit naar spanningen tussen burgers en bevolkingsgroepen onderling. Opeenvolgende voorbeelden van dergelijk ‘horizontaal geweld’ domineerden de afgelopen jaren het nieuws, waarbij voor- en tegenstanders met elkaar botsten. Zwarte Piet, het vaccinatiebeleid, institutioneel racisme, de stikstofcrisis, klimaatactie, de oorlog in Oekraïne, het geweld in Gaza, asielbeleid, vrouwenrechten: een aaneenschakeling van ophef slokt onze aandacht op. Hierdoor lijkt het alsof de grootste dreiging vanuit groepen ‘boze burgers’ komt – welke dat dan op dat moment mogen zijn. Je kunt het ook zien als een uiting van een functionerende democratie waarin mensen het stevig met elkaar oneens mogen zijn, waarbij iedereen in gelijke zin wordt beschermd door de staat, die, indien nodig, haar geweldsmonopolie kan aanwenden binnen het kader van de wet.
Wie met accelerationistische blik kijkt, ziet dat ‘verticaal geweld’ momenteel een reëlere dreiging vormt, in zowel Nederland en diverse andere Europese landen, als de VS. Dat wil zeggen: niet de dreiging of polarisatie tussen burgers onderling, maar de dreiging van de staat richting haar burgers. Het zijn de politieke partijen met antidemocratische, antiliberale standpunten die steeds succesvoller zijn geworden, niet ondanks, maar dankzij hun uitgesproken wantrouwen richting ‘de overheid’, ‘de elite’ en alle instituties die daarmee samenhangen, van media en rechterlijke macht tot wetenschap en parlement.
Politici als Donald Trump, Victor Orbán, Marine Le Pen of Geert Wilders zijn vanuit de marges van het politieke speelveld opgerukt naar het centrum van de macht, waardoor ze nu van binnenuit de mogelijkheid hebben het ‘systeem’ te ondermijnen – rechtstreeks of indirect, door de invloed die ze hebben op gematigder partijen die hun standpunten geleidelijk aan overnemen. De hoofdrolspelers zijn zelf niet gewelddadig, maar promoten accelerationistisch gedachtegoed in pasteltinten, met constante verwijzingen naar de ondergang van de westerse beschaving, een dag des oordeels waarop met alle ‘landverraders’ en andere ‘corrupte’ mensen wordt afgerekend, een cultuuroorlog, en het vooruitzicht van een nieuwe maatschappelijke orde, die weer zonnig en groots zal zijn.
De accelerationistische strategie is dezelfde: maatschappelijke ineenstorting versnellen, opdat daarna een beter, meer autoritair regime kan verrijzen. Alleen niet door middel van terreurdaden, maar vanuit de zetel van de macht, met staatsrepressie binnen het kader van de wet of door die kaders steeds verder op te rekken. Het is zichtbaar in de VS, in diverse Europese landen en, gedragen door het huidige kabinet-Schoof, ook toenemend in Nederland. Het is witteboorden-accelerationisme. Versnellingstactieken door middel van conflict zien we al langer om ons heen, zoals onlangs minister Faber die een, niet op feiten gebaseerde, crisis uitriep om een gewenst resultaat te behalen. Het had niemand moeten verbazen. ‘Ik geloof in conflict als model om vooruit te komen, niet in consensus,’ zei PVV-leider Geert Wilders in zijn lijsttrekkersinterview in de Volkskrant van 15 november 2023, een week voordat de PVV de grootste fractie in de tweede Kamer werd.
Andere manieren zijn de inperking van het demonstratierecht voor onwelgevallige groepen (denk aan de klimaatbeweging of pro-Palestijnse demonstranten), het aanjagen van rancuneuze sentimenten tegenover journalisten, wetenschappers en anders institutionele dragers, of het constant beschimpen van bepaalde minderheden en die vervolgens onbeschermd laten. Amerikaanse vrouwen ervaren dergelijk staatsgeweld weer aan den lijve sinds 2022, toen het landelijke recht op abortus werd teruggedraaid.
Paard van Troje
Het gedachtegoed zoals onder meer verbeeld in The Turner Diaries is geen extreme ideologie meer die alleen in terreuraanslagen tot uiting komt. Accelerationisme is een stroming die zich stilaan heeft vertakt en in diverse, lokale verschijningsvormen democratieën ondermijnt – soms door aanvallen op de overheid, maar soms ook, als een paard van Troje, van binnenuit. Aanvallen op de rechten van migranten, mensen met een donkere huidskleur of afwijkende religie, vrouwen, de lhbtqi+-gemeenschap of iedereen die al te ‘liberale’ waarden voorstaat, zijn er niet meer alleen vanuit medeburgers, maar ook vanuit de staat zelf, die de laatste schil van bescherming zou moeten vormen.
Die normalisering is het gevolg van een lang witwasproces waarin het extreme normaal is geworden, gedragen door een jarenlang proces van propaganda uit alle windrichtingen op aarde. Misschien is het beter te constateren dat het extreme inmiddels gewíld is, zoals we zagen bij de extreemrechtse complottheorieën van QAnon die redelijk snel ‘bovengronds’ een voedingsbodem vonden. De extremen vormen het concentraat voor een drankje dat, eenmaal aangelengd tot minder sterke proporties, redelijk goed te verteren blijkt voor grote groepen mensen. De nare nasmaak is verdwenen, het bitter is eruit.
De Fransen noemen dat dédiabolisation, ‘ontdemonisering’ – een proces dat in eigen land plaatsvond rond de extreemrechtse partij Front National, sinds 2018 herdoopt tot Rassemblement National. Werd voormalig voorman Jean-Marie le Pen nog meermaals veroordeeld vanwege zijn antisemitische uitspraken en het bagatelliseren van de Holocaust (‘de gaskamers waren een detail in de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog’), zo liep zijn opvolger, dochter Marine Le Pen, in november 2023 voorop in de Mars voor de Republiek en tegen het Antisemitisme. Een beeld dat de illusie van zorg om het lot van de joodse gemeenschap goed illustreert, zoals het op dit moment in veel radicaal-rechtse partijen zichtbaar is: de jood als stok om migranten en moslims mee te slaan. Een vorm van ontmenselijking die niet onderdoet voor openlijk antisemitisme.
Accelerationisme leidde al tot een poging tot staatsgreep, en een hervorming noch verantwoording volgde.
In hoeverre de huidige stroming politieke leiders met een milde vorm van accelerationisme in het DNA te kwalificeren is als fascistisch, daarover kun je van mening verschillen. Matthew Feldman, emeritus hoogleraar gespecialiseerd in fascisme en auteur van ‘de eerste biografie van het fascisme’ voor Yale University Press, is helder in zijn mening: ‘Trump is geen fascist, en zeker geen Hitler. In plaats daarvan is een betere vergelijking met Franz von Papen. Von Papen was de Duitse kanselier in het jaar voordat de Führer in 1933 aan de macht kwam en stond aan het hoofd van een slaafs “kabinet van monocles”. (Herinner je je die miljardairs Rex Tillerson, Betsy DeVos en Steve Mnuchin?) De toonaangevende kroniekschrijver van het nazisme vandaag, Richard Evans, noemde de zes maanden durende regering van Von Papen terecht een “staatsgreep”.’
In die zin zijn ze eerder te zien als wegbereiders voor een volgende fase die mogelijk donkerder is, en waarin niet polarisatie maar staatsgeweld de grootste dreiging zal vormen. Althans: voor sommigen, op wie de toorn valt. Accelerationisme leidde inmiddels al tot een poging tot staatsgreep, en een hervorming noch verantwoording volgde. Integendeel: de aanstichter is nu op officiële wijze alsnog herkozen tot leider van het land. Een brutaler versie van ‘dédiabolisation’ is nauwelijks denkbaar.
In The Turner Diaries constateert hoofdpersonage Earl Turner op enig moment: ‘Als een rode draad loopt door de geschiedenis dat slechts een klein deel van de bevolking goed of slecht is. De overgrote meerderheid is moreel neutraal – niet in staat om het absoluut juiste van het absoluut kwade te onderscheiden – en ze volgen wie er op dat moment dan ook aan de macht is.’
