De troebele visvijver van Marjolein Faber

‘Ik realiseer mij dat de woorden omvolking en omvolkingstheorie, een bewust planmatig beleid om de bevolking om te vormen of te vervangen, onjuist en ongewenst is.’ Aan het woord is beoogd PVV-minister van Asiel en Migratie Marjolein Faber, tijdens de hoorzitting in de Tweede Kamer waar aspirant-bewindspersonen afgelopen week aan de tand werden gevoeld.

Er was voor Faber (64) geen ontkomen aan. Niet alleen de hoorzittingen in de Tweede Kamer, maar ook de ‘sollicitatiegesprekken’ die beoogde kabinetsleden met toekomstig premier Dick Schoof en informateur Richard van Zwol voerden, gingen grotendeels om Marjolein Faber en het gebruik van dat ene woord: ‘omvolking’, en vooral: wat ze ermee bedoelde.

Faber nam afstand van een woord zonder dat duidelijk werd waarvan ze precies afstand nam. Zelf noemde ze de term ‘omvolking’ tijdens de hoorzitting ‘onjuist en ongewenst’ door de ‘verschrikkelijke connotatie naar het verleden en het nazisme’. Iets waar demissionair premier Rutte haar al eerder op wees toen ze in 2020 de Verenigde Naties beschuldigde van een agenda van ‘antisemitisme, terrorisme en omvolking’. ‘Ieder zinnig mens met een beetje historisch besef weet echt wel waar de term umvolkung vandaan komt,’ zei Rutte tegen Faber. ‘Die komt echt uit de jaren dertig, uit de kringen van Adolf Hitler en de Duitse NSDAP’.

Faber nam dus afstand van de connotatie met nazi-Duitsland die aan het woord bleek te kleven, maar wat in de lucht bleef hangen tijdens de hoorzitting was de vraag welke connotatie zij zelf eraan gaf.

Tijdens de hoorzitting stuitten de Kamerleden namelijk op een harnas. Faber had besloten zichzelf niet te verdedigen (‘Ik ga geen uitspraken recenseren’) voor haar eerdere uitspraken als oppositielid. Ze reageerde niet op de aanvallen van Kamerleden en ze behield het initiatief door direct het boetekleed aan te trekken. Ze pakte na haar betoog nog nét niet – zoals ze regelmatig in de Gelderse Staten deed – haar tas zonder een reactie af te wachten (‘Oh, mevrouw Faber is al weg’).

Precies wat de Tweede Kamer al jaren is gewend van Fabers mentor, PVV-fractievoorzitter Geert Wilders. Faber, zo constateerde de Gelderlander in 2013, ‘is zijn meest ijverige leerlinge. Zoals zij opereert, speelt Wilders het spel al jaren’.

methode faber

Toch heeft Faber zich wel eens de woede van Wilders op de hals gehaald. Zo greep ze als fractievoorzitter in de Provinciale Staten van Gelderland niet in toen in 2017 collega Olof Wullink op eigen initiatief een pleidooi hield om paal en perk te stellen aan ‘geïmporteerde exotische dieren’. Het moest maar eens afgelopen zijn met die Schotse hooglanders en Poolse konikpaarden, ‘hier hoort onze eigen natuur’. Er verschenen jolige headlines met ‘PVV: eigen dieren eerst’.

Faber nam afstand van een woord zonder dat duidelijk
werd waarvan ze precies afstand nam.

Zelf protesteerde ze twee jaar eerder tegen een besluit van een Nijmeegse verzorgingstehuis om met Syrische vrouwen een kookavond te houden in de centrale keuken. Het initiatief kwam van locatiemanager Grete Visser, tevens D66-gemeenteraadslid in Nijmegen. Volgens Faber bracht de kookclub van de ‘D66-locatiemanager’ de veiligheid van de bewoners in het geding. Ze geloofde niet dat er alleen Syrische vrouwen zouden komen koken. Syriërs en keukenmessen? Levensgevaarlijk, volgens Faber. Na een internetrel werd de kookclub geschrapt.

Vluchtelingen moeten zich vooral niet thuis gaan voelen, vindt de PVV. Zo hekelde Faber onderwijs aan vluchtelingenkinderen omdat op deze manier ‘565 nieuwe Mauro’s worden gekweekt’. De Angolese Mauro dreigde op zijn achttiende verjaardag uitgezet te worden naar een land dat hij vanaf zijn vierde levensjaar niet meer had gezien. Uiteindelijk mocht hij blijven.

OMVOLKING

Er viel tijdens de hoorzitting dus genoeg te vragen aan de nieuwe minister van Asiel en Migratie. Toch bleef de hoorzitting vooral haken op het door haar gebruikte woord ‘omvolking’. Terwijl niet dat ene woordje met nazi-connotatie (waar ze afstand van nam), maar juist de bredere retoriek van Faber aansluit bij moderne, extreemrechtse complotdenkers. Ze wantrouwt internationale organisaties zoals de VN en haalde in het debat van 2020 (waar ze haar gewraakte uitspraken deed) ook een VN-rapport aan, getiteld Replacement Migration. Iets waar complotdenkers geregeld mee zwaaien als ‘bewijs’ van een internationale agenda achter het ‘omvolken’, terwijl het rapport gaat over de verwachte bevolkingskrimp in Westerse landen. Deze riedel deelt zij met dergelijke complotdenkers, net als het verdacht maken van premier Rutte wegens zijn deelname aan het World Economic Forum en referenties aan een deep state (‘de vijfde colonne’).

Haar manier van denken laat zich dus niet vatten in het ene woord ‘omvolking’ in de context van Hitlers ‘politiek van germanisering’. Ze nam in de hoorzitting dus eigenlijk afstand van een interpretatie die ze er zelf niet eens mee bedoelde. De ‘omvolking’-variant van Faber sluit eerder aan bij de complottheorie over The Great Replacement,  in 2011 voor het eerst opgetekend door de Franse complotdenker  Renaud Camus. In Nederland is dat gedachtegoed onder meer te vinden bij de extreemrechtse influencer Eva Vlaardingerbroek. Op het recente radicaal-rechtse Conservative Political Action Conference (CPAC) in Hongarije stelde zij dat de ‘Grote Vervangingstheorie niet langer een theorie is, maar een feit (…). Witte Europeanen worden vervangen’.

Dat zou gaan via ‘massa-immigratie uit met name islamitische en Afrikaanse landen’, valt te lezen in een AIVD-rapport uit 2022. ‘Omvolking’ dus. Complotdenkers zoeken de schuldigen hiervoor in ‘globalisten’, die te vinden zijn in instituten als de VN, het WEF en natuurlijk de EU. Deze laatste moet volgens Vlaardingerbroek net ‘als de Toren van Babel’ vernietigd worden.

Het is een patchwork van termen die iedereen, die zich tijdens het thuiswerken in een corona-lockdown betrapte op iets te veel doorklikken op social media, bekend in de oren klinken. Toch komt uiteindelijk ook bij deze ‘theorie’ een antisemitische aap uit de extreemrechtse mouw. ‘Zodra de witte bevolking voldoende is uitgedund, is het makkelijker voor ‘de Joodse elite’ om de controle te grijpen’, zo beschrijft de AIVD het gedachtegoed.

Waar Faber als lid van de pro-Israëlische PVV precies staat binnen deze wirwar van complottheoriën en tot op welke hoogte ze daarin meegaat, werd uit de hoorzittingen niet duidelijk. Dit kwam deels doordat ze geen antwoord gaf op de vraag welk gedachtengoed zij nou precies aanhangt (‘wat ik nou zo jammer vind, is dat we niet kijken naar de toekomst’), maar ook doordat de oppositie conclusies verpakte als vraag (‘Neem u uw racistische uitspraken terug?’).

Hooguit is te constateren dat Faber beladen termen net zo makkelijk inwisselt voor andere bewoordingen. Zo sprak ze ook over een ‘zorgelijke demografische ontwikkeling’, zonder het verschil met ‘omvolking’ uit te leggen.

DE FREELANCE EXTREMIST

Alleen wanneer politici aanvoelen dat klare taal kan leiden tot politieke schade, grijpen ze naar vaagtaal. Zoals ‘demografische zorgelijke ontwikkeling’ in plaats van ‘omvolking’. Het risico is dat mogelijk extremistisch gedachtegoed hiermee wordt toegedekt. De ‘echte’ extremist is alleen nog maar herkenbaar in de cartooneske vorm van fakkeldragers met punthoed.

Het ontstaan van deze cartooneske vorm van ‘extreem rechts’ wordt versterkt door de media. Politicologen gespecialiseerd in extreemrechts, zoals Cas Mudde, waarschuwen dat het gebruik van sensationele foto’s bij berichten over radicaal gedachtengoed – bijvoorbeeld gemaskerde mannen – ervoor zorgen dat kiezers extreem gedachtengoed alleen nog maar associëren met extreme beelden. Terwijl ‘de gemiddelde extreemrechtse kiezer de gemiddelde Nederlandse burger is’, aldus Mudde. Juist door dubieus gedachtegoed te reduceren tot de extremistische hooligan wordt het gepresenteerd als iets exotisch, in plaats van als de grasmaaiende buurman. En daarmee, zo waarschuwde Mudde, ‘grotendeels onzichtbaar’.

Tijdens de hoorzitting stuitten de Kamerleden bij Faber op
een harnas.

Dit risico wordt nog eens vergroot doordat extreemrechts zich niet langer in ouderwetse clubhuizen ophoudt. In het proefschrift van NCTV-onderzoeker Nikki Sterkenburg is te lezen hoe met name radicaal en extreemrechts de afgelopen jaren vooral zijn gaan aanhaken bij gepolariseerde (online) debatten over vluchtelingen, islamisering en de Europese Unie. Sterkenburg sprak voor haar proefschrift dan vooral ook met veel ‘freelancers’: individuen die zich niet langer aan een beweging verbinden, maar aanhaken bij delen van het extreme gedachtengoed.

Precies in deze troebele vijver vist Faber haar retoriek op, maar dit bleef onderbelicht door het aanhoudende tumult over de hoorzitting. Er lijken maar twee interpretaties mogelijk van haar uitspraken: extreem barmhartig (haast vergoelijkend) en extreem onbarmhartig (bijna cartoonesk). Want misschien zijn haar uitspraken het resultaat van naïeve sulligheid van iemand die met ‘omvolking’ hooguit omschrijft wat veel mensen in hun wijk zien gebeuren, zo analyseerden commentatoren van onder meer de Telegraaf en Nieuwe Revu. BNNVARA website Joop ging volledig aan de andere kant hangen, en noteerde: ‘liegende PVV-racist’.

Wat in de mediacommentaren gebeurde, zagen we ook al in de hoorzitting zelf. De vragen voor de beoogde kabinetsleden waren niet zozeer een middel voor waarheidsvinding, als wel voor politieke positiebepaling. De linkse oppositiepartijen sloegen zo hard mogelijk op de beschuldigende trom. Zelfs zo hard, dat de stuurse houding van Faber zowaar zou kunnen worden geïnterpreteerd als redelijkheid, in plaats van ideologische ondoordringbaarheid.

Wanneer partijen, zoals tijdens de hoorzittingen, oppositie voeren verwarren met zo hard mogelijk retorisch tekeer gaan, dan zal het PVV-kabinet inhoudelijk oncontroleerbaar blijven. Immers, zolang de oppositie de Wilders-Fabers-lijn van niet verdedigen, niet reageren, zelf de regie houden moeilijk kan doorbreken, wordt het moeilijk controleren.

Ironisch genoeg moesten we voor die inhoud kijken op de sociale media van extreemrechtse complot-influencers. Marjolein Faber viel immers hoon ten deel na de hoorzitting omdat ze daar verklaarde dat er geen agenda schuilgaat achter het woord ‘omvolking’. ‘De Great Replacement is geen theorie, maar de praktijk’ aldus Rob Roos (FvD. ‘Laffe sell-outs (verkwanselaars – red.)’, twitterde Eva Vlaardingerbroek. Het gevoelde verraad binnen de extreemrechtse complot-contreien vertelde meer over wat Marjolein Faber precies met haar woorden bedoelde dan de oppositie tijdens de hoorzitting wist lost te peuteren.