<p>‘Was jouw opa dan een landverrader?’</p>
<p>De vraag komt wanneer we bij het graf staan van de grootvader van mijn man, op de Nederlandse erebegraafplaats Kembang Kuning in Surabaya. Zoals altijd kopen we bij de ingang een mandje rode rozenblaadjes, die we verdelen over het witte kruis. Een van ons leest de letters hardop voor, een beetje plechtig: ‘D.P. Leihitu, sm. inf. KNIL, 7-11-1907 †16-7-1945.’ Als de blaadjes op zijn, lopen we langs de lange rijen identieke witte kruisen. De kinderen lezen de namen, de data en de afkortingen. Steeds weer komen dezelfde vier letters terug: KNIL.</p>
<p>Op de vraag waar die voor staan, proberen we kort uit te leggen wat het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger was. Maar hoe meer we vertellen, hoe ingewikkelder het wordt. Vocht een KNIL-militair voor Nederland? Tegen Indonesië? Of tegen de Japanse bezetter? En waarom kozen ze daarvoor?</p>
<p>Onze oudste luistert aandachtig terwijl ze de rozenblaadjes op het inmiddels vrolijk ogende graf van haar overgrootvader opnieuw rangschikt. ‘Maar als hij voor het KNIL vocht,’ zegt ze uiteindelijk, ‘was hij dan een landverrader?’</p>
<p>Ik kijk naar mijn man, maar net zo min als ik heeft hij een antwoord paraat.</p>
<div class="gallery gallery-columns-2 clearfix gallery-size-"><div class="gallery-inner clearfix"><div class="gallery__expand pulse"><div class="gallery__plus"></div></div><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="0"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/08/Denkend-aan-Indonesië-Laura-Weeda.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1256" height="2000"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Dit is een voorpublicatie uit Denkend aan Indonesië, een essaybundel van Laura Weeda over de complexe relatie tussen de archipel en zijn (voormalig) kolonisator. 11 augustus verschijnt het boek bij uitgeverij Querido. </figcaption></figure></div><p class="gallery-title">Voorpublicatie</p></div>
<h5>Nooit aangekomen</h5>
<p>De reden is niet dat mijn man hier nooit eerder over nadacht. Het verwijt dat KNIL-militairen aan de kant van de koloniale overheerser zouden hebben gestaan, klinkt vaker. Vooral degenen die na 1945 opnieuw onder Nederlandse vlag tegen de Republiek Indonesië vochten, zouden volgens sommigen de Indonesische onafhankelijkheid hebben proberen tegen te houden.</p>
<p>Maar voor deze geschiedenis is in Nederland nauwelijks een kader geboden. Niet op school, niet in het publieke debat en ook niet binnen veel Molukse en Indische gezinnen. De eerste generatie probeerde na het verlies van huis, land en familie een nieuw bestaan op te bouwen. Veel ruimte om te spreken over de oorlog en de keuzes die zij hebben moeten maken, was er niet. Voor veel kinderen en kleinkinderen was de typering van de Molukse KNIL-militair als koloniale handlanger een regelrechte belediging. Zij groeiden op met de wetenschap dat hun (groot)ouders alles waren kwijtgeraakt en zich juist vanwege hun loyaliteit aan Nederland nergens echt thuis voelden.</p>
<blockquote><p>Van de eerste generatie Molukkers zijn er nog weinigen in leven</p></blockquote>
<p>Pas op 21 juni 2026, precies 75 jaar nadat de eerste Molukse KNIL-militairen en hun gezinnen in Nederland aankwamen, bood premier Rob Jetten excuses aan namens de Nederlandse regering. Tijdens de onthulling van het Nationaal Moluks Monument Ulu Kora aan de Lloydkade in Rotterdam verontschuldigde hij zich voor ‘het harteloze en eerloze ontslag als militair, voor de gebrekkige opvang en huisvesting, voor niet gezien en in de steek gelaten worden, voor het onvervulde verlangen naar thuis, voor het verdriet en de pijn in zoveel Molukse gezinnen (&#8230;)’.</p>
<p>Hoewel de excuses voor veel Molukkers van grote betekenis waren, klonk ook de begrijpelijke verzuchting dat ze rijkelijk laat kwamen. Van de eerste generatie zijn er immers nog maar weinigen in leven.</p>
<p>Een van hen is mijn schoonvader Oeke. Tijdens het schrijven van mijn essaybundel <em>Denkend aan Indonesië</em> sprak ik hem uitvoerig over zijn familiegeschiedenis. Deze gesprekken brachten, net als de KNIL-uitleg aan onze kinderen, steeds weer de grote gelaagdheid naar voren. Zo behoort hij als zoon van een KNIL-militair feitelijk niet tot de eerste generatie Molukkers. Evenmin kwam hij met de eerste groep Molukse KNIL-militairen en hun gezinnen naar Nederland; hij sprong in 1959 als verstekeling aan boord van het schip dat zijn Indische geliefde naar Nederland bracht. Ook voor zijn vader golden de excuses feitelijk niet; hij werd tijdens de Japanse bezetting geëxecuteerd en kwam dus nooit in Nederland aan.</p>
<div class="gallery gallery-columns-2 clearfix gallery-size-"><div class="gallery-inner clearfix"><div class="gallery__expand pulse"><div class="gallery__plus"></div></div><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="0"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/08/p60_0.png" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1087" height="1449"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Het graf van Dominggus Leihitu.</figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="1"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/08/IMG_20260520_152159-2-1280x1619.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1280" height="1619"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Oeke, rond 1960 in Den Haag, net in Nederland, bij zijn tweede pleeggezin.</figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="2"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/08/orion_schip.png" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="1220" height="895"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">De boot waarop hij als verstekeling sprong. </figcaption></figure><figure class="gallery-item js-resize-square-image" data-slide="3"><div class="gallery-icon"><a href="javascript:void(0);"><img src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/08/image002.jpg" class="attachment-image_1280 size-" alt="" width="796" height="1224"></a></div><figcaption class="wp-caption-text gallery-caption text-center">Een foto van de Molukken tijdens het WK. Zo fanatiek en pro-NL waren ze dus. Op Haria in ieder geval.</figcaption></figure></div></div>
<h5>Twee kuilen</h5>
<p>Belangrijker dan de vraag van mijn dochter beantwoorden, is het dan misschien ook om haar te ontleden. Op zijn minst moeten we weten wat het KNIL precies was, en waarom haar overgrootvader ervoor vocht – vragen die ons terugvoeren naar de periode voor 1951, waarop Jettens excuses geen betrekking hadden en waarover in Nederland zelfs nog minder bekend is.</p>
<p>Toen de Japanners Nederlands-Indië in 1942 bezetten, was Petrus Dominggus Leihitu sergeant-majoor bij het KNIL. In plaats van zich neer te leggen bij de nieuwe machthebbers sloot hij zich aan bij het verzet. Anders dan veel Indonesiërs zag Petrus de Japanners niet als de grote verlosser – een hoop die over het algemeen trouwens ook al snel weer vervloog.</p>
<blockquote><p>Dat Petrus voor Nederland vocht, betekent niet dat hij vrijwillig voor het KNIL koos</p></blockquote>
<p>Hij richtte Menpertabankan Rumah Oranje op (Wij Blijven Oranje Trouw), werd gearresteerd en weer vrijgelaten, waarna hij als dekmantel voor een Japanse handelsorganisatie ging werken om vrij te kunnen reizen en contact te kunnen houden met andere verzetsleden.</p>
<p>De tweede keer dat hij werd gearresteerd, veroordeelde de Japanse krijgsraad hem ter dood. Hij kreeg de opdracht om twee kuilen te graven: één voor zijn lichaam en één voor zijn hoofd. Zijn vrouw, zo luidt het familieverhaal, hoorde pas van de executie toen ze hem, zoals iedere dag, eten kwam brengen. In plaats daarvan werd ze verzocht zijn lichaam en hoofd bij elkaar te zoeken.</p>
<p>Na de oorlog werd Petrus door de Nederlandse autoriteiten herbegraven op de erebegraafplaats in Surabaya. De vele pogingen van mijn schoonvader om zijn graf naar Jakarta te laten overbrengen, zodat hij het vaker kon bezoeken, waren tevergeefs.</p>
<p>Maar dat Petrus Dominggus voor Nederland vocht, zich tijdens de Japanse bezetting bij het verzet aansloot en daarvoor met zijn leven betaalde, betekent niet dat hij vrijwillig voor het KNIL koos – of dat zijn Molukse afkomst die keuze vanzelfsprekend maakte. Tot zover lijkt hij te voldoen aan het beeld van de loyale KNIL-militair. Maar juist die voorstelling vraagt om de nodige nuancering.</p>
<div class="info-box">
<h5>Indonesische onafhankelijkheid</h5>
<p>Op 17 augustus viert Indonesië zijn onafhankelijkheidsdag. Op deze dag in 1945 riep de politicus Soekarno de onafhankelijke Republiek Indonesië uit. Tot en met december 1949 deed de Nederlandse overheid militaire pogingen om zijn koloniale gezag te herstellen.</p>
</div>
<h5>Trouw en rouw</h5>
<p>Het KNIL werd in 1814 opgericht, lang voordat de Japanners Nederlands-Indië bezetten, toen Nederland zijn gezag in de archipel na de Napoleontische Oorlogen wilde herstellen. Zoals vrijwel alle koloniale legers bestond het grotendeels uit lokale militairen onder leiding van een klein aantal Europese officieren. Dat was goedkoper en praktischer: lokale soldaten kenden het terrein, de talen en de bevolking veel beter dan de Nederlanders.</p>
<p>Vanaf ongeveer 1870 begon de koloniale overheid op de Molukken actief te werven. Molukkers – en ook Menadonezen, uit het noorden van het huidige Sulawesi – kregen de reputatie moedige, gedisciplineerde en loyale militairen te zijn, zogeheten <em>ethnic soldiers</em>: een bevolkingsgroep waaraan bijzondere militaire eigenschappen worden toegeschreven en die daardoor als vanzelfsprekend geschikt zou zijn voor militaire dienst.</p>
<p>Maar, zoals Nederlandse historici als Fridus Steijlen, Gert Oostindie en Rémy Limpach lieten zien, vormden Molukkers in werkelijkheid nooit de meerderheid van het leger. Volgens cijfers van eerstgenoemde bestond het KNIL in 1927 voor ongeveer 45 procent uit Javaanse militairen, gevolgd door 15 procent Menadonezen en slechts 12 procent Molukkers, die in de koloniale administratie vaak gemakshalve als ‘Ambonezen’ werden aangeduid.</p>
<blockquote><p>Dat de <em>t</em> uit het woord <em>trouw</em> werd weggebeiteld, zegt veel</p></blockquote>
<p>Dat de Molukken zich niet altijd verwant voelden met Nederland blijkt ook uit de opstand van Thomas Matulessy, beter bekend als Pattimura. In 1817, kort na de oprichting van het KNIL, veroverde hij op Saparua Fort Duurstede en leidde hij maandenlang een gewapend verzet tegen het herstelde Nederlandse koloniale bewind. Tegenwoordig geldt hij als een van de grootste nationale helden van Indonesië. Op de Molukse hoofdstad Ambon zijn zowel de universiteit als het vliegveld naar hem vernoemd.</p>
<p>Juist vanwege deze weerstand had de koloniale overheid belang bij dat imago van de ‘trouwe Ambonees’. Nederland wilde hiermee niet alleen het koloniale leger legitimeren, maar ook zijn aanwezigheid in de archipel. Het werd een hardnekkige mythe. In 1945, na de beëindiging van de oorlog, schonk koningin Wilhelmina de Molukken een monument met daarop de woorden <em>Door de Eeuwen Trouw</em>, waarmee ze de ‘onwankelbaarheid van de Molukkers in de oorlogsjaren’ prees. Dat later de<em> t</em> uit het woord <em>trouw</em> werd weggebeiteld, zegt veel. Er was een narratief ontstaan dat niet alleen geen recht deed aan de werkelijkheid, maar dat zich na 1945 zelfs rechtstreeks tegen de KNIL-militairen keerde.</p>
<p>‘Door de Eeuwen Trouw’ (DDET) was ook de naam van een naoorlogse stichting, die door enkele prominente Nederlanders werd opgericht ter ondersteuning van de Republik Maluku Selatan (RMS), de onafhankelijke Molukse republiek die zich van Indonesië wilde afscheiden. Wij Blijven Oranje Trouw, de verzetsgroep van Petrus, had hier niets mee te maken. Ook vertegenwoordigde DDET niet alle Molukkers. De beweging vond vooral aanhang op de Zuid-Molukken, terwijl op de Noord-Molukken de steun voor de RMS veel beperkter was en veel mensen zich bijvoorbeeld met de Republiek Indonesië identificeerden.</p>
<h5>75 jaar later</h5>
<p>Terug naar de vraag van mijn dochter, die met deze kennis nog niet per se makkelijker te beantwoorden is. Als haar overgrootvader een landverrader was, van welk land dan eigenlijk? Toen Petrus Dominggus Leihitu voor het KNIL koos, bestond de Republiek Indonesië nog niet. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vocht hij tegen de Japanse bezetter. Pas na 1945 kwamen veel KNIL-militairen tegenover de jonge republiek te staan, terwijl een deel van de Molukkers uiteindelijk een eigen staat nastreefde.</p>
<blockquote><p>Voor werkelijk begrip is veel meer kennis nodig</p></blockquote>
<p>Deze grotendeels onbekende geschiedenis werkt nog altijd door. Zo herdenken veel Molukkers binnenkort niet 17 augustus, de dag waarop in 1945 de Republiek Indonesië werd uitgeroepen, aangezien de onafhankelijkheid van Indonesië voor Molukse KNIL-militairen het begin betekende van een ontwikkeling die uiteindelijk leidde tot het verlies van hun thuis en hun gedwongen komst naar Nederland. Veel belangrijker is 15 augustus, de dag waarop Japan capituleerde, ook al luidde die dag een nieuwe, onzekere fase in waarin Nederland opnieuw zijn autoriteit probeerde te herstellen.</p>
<p>Het zijn deze ogenschijnlijke tegenstellingen en hiaten in ons collectieve geheugen die maken dat mijn dochter 75 jaar later deze vraag stelt, en dat wij erdoor worden overvallen. Voor werkelijk begrip is veel meer kennis nodig. Dat die generaties lang niet is doorgegeven, maakt het des te belangrijker dat we de juiste vragen blijven stellen.</p>
<p>Ook als daarop geen eenduidig antwoord bestaat.</p>


Cultuur

Macht

Samenleving

Laura Weeda

Was mijn overgrootopa, een soldaat van het KNIL, een landverrader?

Groetjes uit Engelen

Nederland breekt in tweeën

Verhaal van de Week

AfD wordt gevaarlijker

Duitsland

De Oranjezomer

Teun van de Keuken

Olie op het vuur

Hans against the machine

Ontsnappen aan onszelf

Essay escapisme

Bestaat 75 jaar

VN-Vluchtelingenverdrag

Oorlog Iran

Versterken het Iraanse regime

Aanvallen van Amerika

Zo raszuiver

Chard van den Berg

Het succes van ‘The Odyssey’

Cultuurstrijd