Achtergrond

‘Kijk, hier zie ik wat los zitten.’
Zonder zijn blik van de microscoop  te halen, pakt Thomas Sohilait een pincet. In een soepele beweging grijpt hij een onderdeel van het moederbord van een MacBook onder zijn microscoop, trekt het los en legt het op zijn werkbank. Het zilverkleurige ding is zo groot als een suikerkorrel.
Je moet vaste handen hebben om dit werk te doen, zegt Sohilait. ‘Kwestie van veel oefenen.’
Sohilait zit in zijn reparatiewinkel Captain Mac in de Utrechtse wijk Kanaleneiland. De kleine werkplaats is gevuld met opengeschroefde Apple-computers; op de werkbank staat een arsenaal aan gespecialiseerde apparatuur. ‘Dit is een voeding,’ zegt Sohilait, ‘dit is een multimeter, en daar heb ik een oscilloscoop.’ Hij gebruikt ze om iets te doen dat volgens Apple onmogelijk is: dode apparaten tot leven wekken.
Er komt een vrouw binnen met een jong kind aan de hand. Een week geleden was haar laptop, ook een MacBook, er plots mee opgehouden. Bij de Apple Store kon men haar niet helpen, want het defect was veroorzaakt doordat er water over de laptop was gevallen. Bij waterschade weigert het bedrijf elke vorm van reparatie. Koop maar een nieuwe, zegt Apple dan. Zelfs het terughalen van je data – belangrijke documenten, familiefoto’s – is niet mogelijk.
Niet mogelijk? Sohilait had de laptop binnen een half uur aan de praat. Chipje eraf solderen, chipje erop solderen. Een paar contactpunten schoonmaken, en het probleem was verholpen.
Het klinkt bijna als duistere magie, computers tot leven wekken. Maar computers zijn machines, en machines bestaan uit onderdelen. Gaat een laptop, smartphone of tablet kapot, dan komt dat meestal doordat één component ermee ophoudt. Weet je het gesneuvelde onderdeel te vinden en te vervangen, dan werkt je apparaat weer als vanouds.
Alleen: dat is de afgelopen decennia steeds lastiger geworden. Met name Apple is berucht. Het bedrijf lijmt onderdelen vast of bevestigt ze met speciale schroefjes. Vervangende onderdelen zijn amper verkrijgbaar. Steeds vaker zijn apparaten zelfs zo geprogrammeerd dat ze na een reparatie botweg weigeren te werken.
Apple is al lang niet meer het enige techbedrijf dat zijn producten dichttimmert. Hoe zijn we hier terechtgekomen? En valt het tij nog te keren?
<h5>200 pagina’s documentatie</h5>
Het was niet altijd zo ingewikkeld. Vijftig jaar geleden was het de normaalste zaak van de wereld om je eigen spullen te repareren, zegt Steve Wozniak, een van de oprichters van Apple, in een <a href="https://www.youtube.com/watch?v=CN1djPMooVY" target="_blank" rel="noopener">video</a> uit 2021. ‘Toen ik jong was, had je nog geen microchips. Televisies en radio’s werkten met vacuümbuizen, een soort gloeilampen. Ging een apparaat kapot, dan haalde je die buizen eruit en ging je ermee naar de winkel om ze te testen. Buizen die kapot waren, verving je door nieuwe. Dat deed iedereen. Het voelde goed dat we zelf onze spullen konden repareren.’
Kocht je een radio of televisie, zegt Wozniak, dan kreeg je de technische tekening er standaard bij. ‘Apple had nooit bestaan zonder die wereld van open technologie.’ Wozniak kan het weten: als jonge elektrotechnicus ontwierp hij eind jaren zeventig in een garage de Apple II, de eerste echte personal computer. Traditiegetrouw leverde hij tweehonderd pagina’s aan technische documentatie mee in de doos.
Het werd een gigantisch succes. Voor miljoenen mensen was de Apple II hun eerste aanraking met computers; de kleine startup uit Californië werd een gevestigde naam in de techbusiness.
Anno 2023 heeft Apple een marktwaarde van drieduizend miljard dollar, hoger dan elk ander beursgenoteerd bedrijf ter wereld. Na de personal computer liet het bedrijf de massa onder andere kennismaken met de computermuis, wifi, de smartphone en de tablet.
<blockquote>Van oudere modellen zijn op internetfora nog wel wat schema’s te vinden. ‘Maar je zou willen dat de fabrikant die tekeningen gewoon beschikbaar stelt.’</blockquote>
Van Wozniaks ideaal van ‘open technologie’ is echter weinig overgebleven. Wozniak verliet het bedrijf in 1985; de technische tekeningen die hij in de jaren zeventig nog gratis meestuurde, worden door het bedrijf tegenwoordig behandeld alsof het staatsgeheimen zijn.
Een groot probleem voor reparateurs als Sohilait, die de schema’s nodig hebben bij hun werk. Sohilait wijst naar een laptop in zijn werkplaats, een splinternieuwe MacBook Air. ‘Die zat in een tas met een bak noedelsoep die is opengegaan. Ik ben een uur bezig geweest om de geur eruit te krijgen. De klant is een PhD-student, haar dissertatie staat nog op de harde schijf. Ik ga proberen hem te repareren, maar dat gaat waarschijnlijk niet lukken, want de technische tekeningen zijn nergens te vinden.’
Van oudere modellen zijn op internetfora nog wel wat schema’s te vinden, zegt Sohilait. ‘Maar je zou willen dat de fabrikant die tekeningen gewoon beschikbaar stelt.’
<h5>Volledige controle</h5>
Waarom doet Apple dit? Een deel van de verklaring is terug te vinden in die Apple II uit de jaren zeventig. Het apparaat dankte zijn grote succes onder andere aan zijn open ontwerp, schrijft Laine Nooney in The Apple II Age: How the Computer Became Personal. Je kon hem naar hartelust aanpassen, precies zoals Wozniak zelf al jaren met radio’s en televisies deed.
Anders dan andere populaire computers uit die tijd kon je de Apple II openen zonder gereedschap. Had je de ‘motorkap’ er eenmaal af, dan kon je makkelijk uitbreidingskaarten in het ding steken, waarmee je allerlei nieuwe functies – beter beeld, beter geluid, een joystick voor videogames – kon toevoegen.
Maar in deze vroege personal computer werd ook de basis gelegd voor de vastgelijmde, niet open te krijgen apparaten van 2023. In de jaren zeventig waren computers logge, metalen machines. Ook daar bracht de Apple II verandering in — en dat kwam vooral door die andere, veel bekendere oprichter van het bedrijf: Steve Jobs.
Jobs was geen ingenieur. Gepriegel met printplaten en microchips interesseerde hem weinig. Wel had hij een sterke ondernemersgeest en de wil om van computers massaproducten te maken. Hij gaf de Apple II zijn strakke look: een glanzende behuizing van wit plastic, waardoor het ding een vriendelijke en moderne indruk maakte.
Maar Jobs wilde meer, hij droomde van totale controle over de gebruikerservaring. En hij kreeg zijn zin. In 1984 lanceerde Apple de Macintosh, de eerste personal computer die je met een muis kon bedienen. Deze eerste ‘Mac’ bevatte nul uitbreidingspoorten. Gewone stervelingen konden het apparaat niet openen: je had er een speciale schroevendraaier voor nodig, waarover alleen Apple zelf beschikte. <a href="https://www.ifixit.com/Teardown/Macintosh+128K+Teardown/21422#s57298">Volgens</a> het reparatieplatform iFixit was dit ‘het begin van het gevecht om je eigen spullen te mogen repareren’.
<h5>iPhones reanimeren</h5>
Inmiddels zijn we bijna veertig jaar verder, is Apples controledrift groter dan ooit en passen hippe techbedrijven als Tesla en het inmiddels failliete <a href="https://www.vn.nl/statussymbool-op-wielen-kapot/?token=SFhBbWxGNlFvZ0hYS0NvU1UyUW1oY2lZU29QcHdmT1Z3UlU2cjJGektvYz0">VanMoof</a> hetzelfde gesloten model toe. En de beperkingen gaan steeds verder, zegt de Amerikaanse Jessa Jones. Ze is net als Thomas Sohilait een onafhankelijke reparateur. Gewapend met een microscoop en soldeerbout brengt ze overleden apparaten weer tot leven.
Haar voornaamste drijfveer is het terughalen van gegevens, zegt Jones. ‘Dat is ongeveer 90 procent van mijn werk. Apple-apparaten zijn versleuteld, dus de enige manier om bij de gegevens op een iPhone te komen nadat er een grasmaaier overheen is gereden, is om die iPhone weer aan de praat te krijgen en het wachtwoord in te typen.’
Ze begon een jaar of tien geleden met de reparaties nadat een van haar kinderen haar iPhone in de wc had laten vallen. Toen het niet lukte om het apparaat eruit te vissen, besloot ze de porseleinen pot met een <a href="https://youtu.be/K98JYRBGyrg?si=crbkPqqFwbDZ2qr9&amp;t=185">moker aan diggelen te slaan</a>. Van haar pogingen om de verdronken iPhone te reanimeren, leerde Jones zoveel, dat ze besloot een bedrijfje te beginnen.
<blockquote>‘Het reparatieprogramma van Apple is een grote grap. Totale greenwashing.’</blockquote>
Tegenwoordig heeft ze zeven mensen in dienst en runt ze een <a href="https://www.youtube.com/@jessajones" target="_blank" rel="noopener">YouTube-kanaal</a> met 175.000 volgers. Vanuit de hele wereld komen mensen bij haar langs om te leren hoe ze de reparaties uit moeten voeren, zegt Jones. ‘We leren bijvoorbeeld ook forensisch experts uit Nederland hoe ze dit moeten doen, zodat ze misdaden op kunnen lossen.’
De afgelopen tien jaar heeft ook Jones ondervonden dat Apple het steeds moeilijker maakt om een apparaat te repareren. Originele onderdelen, zoals een nieuw scherm of batterij, zijn bijvoorbeeld niet vrij verkrijgbaar. Tot een paar jaar terug konden reparateurs alleen aan officiële onderdelen komen door een overeenkomst met Apple te sluiten, zegt Jones, maar diezelfde overeenkomst verbiedt hen de soldeer-reparaties te doen waarvan Jones en Sohilait hun specialisme hebben gemaakt.
Sinds 2021 is de situatie iets verbeterd. Via een zogenaamd ‘onafhankelijk reparatieprogramma’ kunnen reparateurs nu wel officiële onderdelen kopen. Maar Apple is zo traag met leveren en <a href="https://www.theguardian.com/technology/2023/may/18/we-are-losing-money-companies-in-apples-repair-program-say-they-cant-compete-with-tech-giant">rekent</a> zulke exorbitante prijzen, dat de onafhankelijke reparateurs vaak verlies maken op de ingrepen. ‘Het is een grote grap, totale greenwashing,’ zegt Jones. ‘Als ik een reparatieprogramma wilde ontwerpen dat niemand ooit zou gebruiken, dan zou het er zo uitzien.’
<h5>Donor-onderdelen</h5>
De oplossing waar reparateurs als Jones en Sohilait op uitkwamen: in plaats van de onderdelen en chips nieuw in te kopen, ‘oogsten’ ze die uit kapotte donor-apparaten. Een praktijk waarvan Apple bepaald niet is gediend, en die het techbedrijf met juridische middelen bestrijdt.
Zo kreeg een Noorse reparateur die een partij tweedehands iPhone-schermen had geïmporteerd, het in 2020 met het techbedrijf aan de stok. Wat was er gebeurd? Op de bewuste onderdelen staan minuscule Apple-logo’s gegraveerd. Dit is zodat het bedrijf een beroep kan doen op het intellectueel eigendomsrecht.
Mensen die de onderdelen verhandelen, zo luidt het argument, maken daarbij inbreuk op Apples handelsmerk. Dat is verboden, en dus had de Noorse douane de partij schermen in beslag genomen als ‘nagemaakte goederen’ en Apple ingelicht. Het bedrijf spande een rechtszaak aan; voor het importeren van 67 iPhone-beeldschermen moest de reparateur uiteindelijk een <a href="https://tweakers.net/nieuws/168032/noorse-smartphonereparateur-verliest-zaak-van-apple-over-importeren-schermen.html">boete</a> van omgerekend 23.000 euro betalen.
En Apple heeft andere wapens in zijn arsenaal. Zo bevatten iPhones elk jaar meer ‘gekoppelde’ onderdelen: <a href="https://www.ifixit.com/News/69320/how-parts-pairing-kills-independent-repair">digitale, op afstand bestuurde sloten</a> zorgen ervoor dat de onderdelen pas werken wanneer Apple ze expliciet toestemming geeft. Bij zo’n op afstand versleuteld onderdeel werkt de truc met donor-apparaten niet meer, zegt Sohilait: ‘Ik heb daar een MacBook liggen van een jaar oud. Als ik naar de winkel ga, nog zo’n MacBook koop, en vervolgens probeer de schermen te wisselen, dan doen ze het gewoon niet.’
Het bedrijf is er nog niet in geslaagd alle onderdelen te koppelen. Daarom heeft Apple nog een laatste, ultiem wapen tegen tweedehands onderdelen: de versnipperaar. Het bedrijf heeft al jaren een <a href="https://www.apple.com/nl/shop/trade-in">opkoopprogramma</a> voor oude apparaten. Apple adverteert het inruilen van je apparaat als ‘goed voor de planeet’ en belooft de producten een tweede leven te geven. Uit onderzoek van Vice bleek in 2017 echter dat de opgekochte iPhones veelal worden <a href="https://www.makeuseof.com/apple-recycling-process-explained/">vernietigd</a>.
Dat is zelfs een harde eis die Apple stelt aan de bedrijven waaraan het zijn opkoopprogramma uitbesteedt, blijkt uit een rechtszaak die in Canada speelde. Toen Apple in 2020 ontdekte dat een van die onderaannemers de iPhones niet versnipperde, maar ze repareerde en doorverkocht, spande het een <a href="https://financialpost.com/technology/apple-sues-ontario-electronics-recycling-firm-claiming-it-stole-nearly-100000-products-for-resale?utm_source=rss&amp;utm_medium=feed&amp;%23038;utm_campaign=truncated_content&amp;%23038;utm_content=innovation&amp;%23038;utm_term=the_logic">rechtszaak</a> aan. Apple eiste ruim 30 miljoen Canadese dollar, onder andere omdat ‘de doorverkoop ertoe leidde dat er minder vraag was naar nieuwe producten’.
<h5>Recht op reparatie</h5>
De zaak in Canada laat zien dat Jobs’ designfilosofie van totale controle niet de enige reden is voor Apples verzet tegen zelfreparatie. Het gaat ook gewoon om de centen. Mensen die hun oude apparaat kunnen repareren, zijn immers minder snel geneigd een nieuwe te kopen. Zo <a href="https://www.apple.com/newsroom/2019/01/letter-from-tim-cook-to-apple-investors/" target="_blank" rel="noopener">waarschuwde</a> ceo Tim Cook Apples aandeelhouders begin 2019 dat het bedrijf dat kwartaal minder winst zou gaan boeken. De tegenvaller (de winst over 2019 bedroeg uiteindelijk een schamele <a href="https://www.apple.com/newsroom/2019/10/apple-reports-fourth-quarter-results/">98 miljard dollar</a>) kwam volgens Cook onder andere doordat het te makkelijk en goedkoop was geworden om de batterij van een iPhone te vervangen.
En dat is waarom je van techbedrijven niet moet verwachten dat ze uit zichzelf reparaties zullen faciliteren, zegt Thomas Opsomer. Hij werkt in Brussel voor reparatieplatform iFixit en lobbyt voor betere wetgeving op dit gebied. Opsomer: ‘Bedrijven als Apple verkopen altijd liever een nieuw toestel dan dat ze het oude repareren. Een iPhone is bijvoorbeeld prima te repareren, maar Apple steekt er gewoon een stokje voor. De onafhankelijke reparateurs zijn de enigen die je toestel écht willen repareren. Dat is hun werk.’
<blockquote>Hoe breder het palet aan opties, hoe groter de kans dat er ook werkelijk reparaties plaatsvinden.</blockquote>
Wat Opsomer betreft komt er daarom ook zo snel mogelijk een ‘universeel recht op reparatie’. Om die reden zit Opsomer namens iFixit ook in de Right to Repair Europe Coalition. Opsomer: ‘Dat betekent dat we willen dat er een breed palet aan reparatie-opties komt. Dus onafhankelijke reparateurs, non-profits zoals repaircafés, en ook de koper zelf moet zijn product kunnen repareren.’
Een belangrijke reden dat mensen hun spullen niet laten repareren, is dat het op dit moment gewoon te duur is, zegt Opsomer. Hoe breder het palet aan opties, hoe groter de kans dat er ook werkelijk reparaties plaatsvinden. ‘In Europa en de VS geloven we dat concurrentie de prijzen naar beneden zal drijven. Maar als het om reparaties gaat, hebben de fabrikanten een monopoliepositie. Dat zie je ook weer terug in de prijzen van reserveonderdelen: uit ons onderzoek blijkt dat officiële onderdelen soms <a href="https://repair.eu/news/the-price-is-not-right/" target="_blank" rel="noopener">duurder</a> zijn dan een heel nieuw apparaat.’

<h5>De wil van de wetgever</h5>
Opsomer en zijn partners voeren dit gevecht al jarenlang, maar sinds de invoering van de Green Deal lijkt het tij gekeerd. Zo stapte Apple, dat bij zijn iPhones al jaren gebruikmaakt van een eigen ontwerp oplaadpoort, dit jaar over op USB-C, de standaard bij Android-telefoons. De reden? In oktober 2022 nam de Europese Unie een <a href="https://www.reuters.com/technology/eu-parliament-adopts-rules-common-charger-electronic-devices-2022-10-04/">wet</a> aan die fabrikanten van smartphones en andere kleine consumentenelektronica verplicht deze oplaadpoort te gebruiken. Het laat zien dat zelfs het grootste bedrijf ter wereld zich uiteindelijk moet neerleggen bij de wil van de wetgever in Brussel.
Ook op het gebied van right to repair worden er stappen gezet. In maart publiceerde de Europese Commissie een wetsvoorstel dat fabrikanten van onder meer smartphones en tablets zou dwingen om altijd reparatie aan te bieden wanneer dat minder duur is dan een nieuw toestel. Het Europees Parlement lijkt nog verder te willen gaan: de verantwoordelijke commissie <a href="https://www.europarl.europa.eu/news/nl/press-room/20231023IPR08160/right-to-repair-incentives-for-consumers-to-repair-rather-than-replace">wil</a> in de wet opnemen dat ‘onafhankelijke reparateurs, opknappers en gebruikers toegang krijgen tot alle onderdelen, informatie en gereedschap, voor een redelijke prijs, gedurende de levensduur van het product.’
Een goede zaak, vinden Jessa Jones en Thomas Sohilait. Al heeft die laatste er wel een beetje een dubbel gevoel bij: ‘Ik steun het right to repair omdat het gewoon goed is voor consumenten. Maar voor mij als reparateur… In zekere zin heb ik er mijn werk aan te danken dat reparatie nu zo ingewikkeld is dat mensen het zelf niet aandurven.’ Maar toch, zegt Sohilait: ‘Het zou mijn werk een stuk leuker en makkelijker maken als onderdelen en schema’s gewoon verkrijgbaar zijn. Wanneer ik mensen uitleg waar ik onderdelen nu soms vandaan moet halen, schrikken ze zich kapot.’

Gerelateerd

Als je statussymbool op wielen kapot is, kan hij vrijwel meteen naar de stort