Het besef daalt steeds meer in: deze crisis is erger dan alle andere. Historicus Adam Tooze, schrijver van het fenomenale boek Crashed, een historische hervertelling van wat we toen nog beschouwden als hét economisch dieptepunt in decennia, kan er ook niet altijd bij. De vorige crisis was, in zijn woorden, een klassieker. Ergens op een balans loopt een risico zó uit zijn voegen dat het overslaat naar andere balansen en uiteindelijk naar de reële economie. ‘De crisis was diep, maar toch ook vergelijkbaar met andere, en achteraf bezien misschien zelfs eenvoudig in zijn aard. Deze is ongeëvenaard.’

Die conclusie is niet bepaald opwekkend. De geschiedenis geeft ons geen troost?

‘Geschiedenis geeft nooit troost. Dat is niet de functie van geschiedenis, voor zover die een functie heeft. Prima als je denkt dat je er lessen uit kunt trekken of erin wilt zwelgen. Maar laten we de geschiedenis zien voor wat ze is: continue, radicale verandering. Ik ben een uitgesproken modernist, beïnvloed door de ideeën van het liberalisme en het marxisme, en mede daardoor denk ik dat alleen dat geschiedenis definieert. Radical novelty.’

Spelen met GI Joe-poppetjes

Kom bij Tooze dan ook niet aan met warme interpretaties van vorige crises, met name die van de Tweede Wereldoorlog, waarover hij twee lijvige boeken schreef. Zij die hopen op een opleving van mondiale samenwerking, net als na de Tweede Wereldoorlog, vergeten veel, stelt Tooze, en dan vooral het brute geweld.

Ze vergeten dat de New Deal ook bedoeld was om een gigantisch militair arsenaal op te tuigen. Dat samenwerking tussen Europese landen aanvankelijk helemaal niet de bedoeling was (het compleet opheffen van het idee Duitsland was dat wel). Dat naast de miljoenen slachtoffers van de nazi’s talloze Britse en Europese burgers stierven door het optreden van de bejubelde geallieerden, omdat de Engelse regering wegens kostenbesparingen te weinig voorzorgsmaatregelen nam. Politici die nu spreken over een ‘oorlog tegen het virus’, een strijd die geleverd moet worden, opofferingen en oorlogskabinetten die moeten worden gesmeed, zijn als kinderen die spelen met GI Joe-poppetjes.

Ondanks zijn weinig sentimentele visie op geschiedenis zoekt sinds het uitbreken van de coronacrisis iedereen te pas en te onpas raad bij Tooze. ‘Sinds half maart doe ik zo’n twee à drie interviews per dag, en daarnaast schrijf ik veel. Het begon met een telefoontje van de Financial Times en het is eigenlijk niet meer gestopt,’ zegt de professor aan Columbia University in New York vanuit zijn appartement in diezelfde stad. Hij is gezegend met het feit dat hij het druk heeft, beklemtoont hij − zijn vrouw had een baan in de toeristische sector en zag de hele bedrijfstak in rook opgaan.

In een poging tegemoet te komen aan de vraag naar duiding publiceert en twittert hij onafgebroken over de huidige crisis: van de kwestie wat we met de naderende schuldenberg moeten, via de vraag waarom het juist een virus is dat ons doet stilstaan, naar een historische duiding van de huidige tijd in vergelijking met die net na de Tweede Wereldoorlog. Want vóór Tooze zijn gelauwerde Crashed publiceerde, was hij vooral gespecialiseerd in de Eerste en Tweede Wereldoorlog − hij belandde eigenlijk ‘per ongeluk op het eiland van moderne economische geschiedenis’, zei hij eens.

Hoe is deze crisis anders dan die van 2008?

‘Dit is totaal anders. Dít is radicale verandering. Ik dacht dat we dat in 2008 ook meemaakten, maar mijn referentiekader was de balans van de Amerikaanse Federal Reserve, die voor miljarden opkocht: ik dacht dat dat radicaal was. En kijk nu eens: eind maart kocht de FED in één dag op wat het in de vorige crisis in een maand opkocht. Of kijk naar het almaar toenemende werkloosheidscijfer in de Verenigde Staten. Of neem de average wage: het verlies van laagbetaalde banen is zó enorm groot in de Verenigde Staten, dat het gemiddelde loon omhoog is geschoten met 4,6 procentpunt in één maand. In één maand! En niet omdat mensen meer betaald krijgen, maar omdat zo ongelofelijk veel laagbetaalde werknemers hun baan verliezen. Of neem de klap die vrouwen in deze crisis krijgen. In andere crises zijn het vaak de mannen die als eerst werkloos raken, bijvoorbeeld in de bouw, maar met het compleet wegvallen van de dienstverlenende sector is dat nu omgedraaid, en dat is nog los van het feit dat enorm veel vrouwen in de zorg werken en op die manier de klappen opvangen.

 

‘Nog altijd staan we aan het begin. We wachten nog altijd op de verdubbelaar.’

‘Wat ook anders is, is de directe reactie van centrale banken. De FED en de ECB tolereren niet dat banken hun slechte leningen ergens verbergen. Onder deze enorme financiële stress worden zij de marktmaker, zij hebben die slechte leningen nu op hun balansen staan, daar waar ze ze kunnen zien. En nog altijd staan we aan het begin. We wachten nog altijd op de verdubbelaar. Wanneer gaat dit de consumptie en investeringen raken? Wanneer zien we de schade aan het financiële systeem? Wanneer zien we de slechte leningen, de leningen die niet terugbetaald gaan worden? We wachten.’

Toen u Crashed schreef, had u toen ooit gedacht dat zoiets weer zou gebeuren?

‘Het eerlijke antwoord is: nee. Het afgelopen jaar werkte ik met de Heinrich Boll Stiftung, de organisatie achter de Duitse Grünen. Het idee was een groene agenda te ontwikkelen voor de volgende recessie, zodat het herstel dit keer wél groen zou zijn. Ik weet nog dat ik toen zei: we kunnen dat niet doen met de ervaring van 2008 in gedachten, die crisis was té afwijkend. Het gaat nog veel te lang duren voordat zo’n crisis weer komt, en de klimaatcrisis wacht niet. Nou, dat was afgelopen herfst. En kijk nu eens.’

Het debat over het terugbetalen van de schulden die nu oplopen, is al begonnen. U schrijft dat dit keer ook de rijken zouden moeten betalen, en belastingparadijzen moeten worden opgedoekt. Dat willen vast meer mensen, maar hoe reëel is dat?

‘A man can dream. Een vermogensbelasting zoals Piketty voorstelt, is een goede manier om een deel van de kosten van de crisis te betalen. Maar de vraag is hoe je tot zo’n belasting komt. Waar komt de politieke energie vandaan om dat te doen? Radicale economen zoals Piketty werken op de premisse van verontwaardiging: “We publiceren data, dan is iedereen ontstemd, dan winnen we.” Maar ik denk niet dat het genoeg is om een systeem te veranderen: veel van die politieke systemen zijn nog altijd voornamelijk liberaal. Tegelijkertijd: er zijn genoeg progressieve economen in de VS die weten waar de lijken in de kast liggen. Als Joe Biden president wordt en zij krijgen een plekje bij het ministerie van Financiën, dan kan Nederland zijn borst natmaken. En terecht. Het is geen geheim welke belastingparadijzen een rol spelen in het faciliteren van belastingontwijking door grote Amerikaanse bedrijven. En zelfs de Republikeinen vinden het leuk als die een keertje belasting gaan betalen.’

Na de vorige crisis volgden in veel eurolanden bezuinigingen. Zou de eurozone een nieuwe ronde daarvan overleven?

‘Dat idee van wel of niet overleven is een beetje onzin, eerlijk gezegd. Een spel dat vooral Angelsaksische commentatoren spelen. Om het te vergelijken met Scandinavische cinema: ik denk dat de eurozone in toenemende mate een ongelukkig huwelijk zal zijn. De echtgenoten worden steeds net wat gemener en bozer en grievender, maar ze kunnen het zich niet veroorloven om te scheiden. Het debat over bezuinigingen is al begonnen − Jens Weidmann van de Bundesbank heeft het over de noodzaak tot “consolideren”. Maar op een gegeven moment verliest dat haar geloofwaardigheid: als Italië een staatsschuld heeft van 150 procent is het gewoonweg absurd om te denken dat je dat naar beneden krijgt door te bezuinigen.’

‘Ik geloof heilig in de kracht van de feiten. En het feit is gewoon dat de problemen van de zuidelijke lidstaten te groot zijn om te negeren. Het Noorden kán niet nee blijven zeggen, want het probleem keert altijd weer terug. En dat hele idee dat noorderlingen, en dan vooral Duitsers, een soort culturele afkeer zouden hebben van schuld, dat is zo’n lui cliché. Dat Engelse gedoe over dat “schuld” in het Duits twee betekenissen heeft, zowel in monetaire als in christelijke zin − alsof Duitsers elke dag Luther zitten te lezen, wat een onzin. De meeste economen in Duitsland zijn daar allang voorbij, en je ziet de politici volgen.’

‘Wat anders is deze ronde, is de rol van de ECB. Die is veel helderder in haar boodschap dat ze de boel bij elkaar wil houden. Lagarde is anders dan Trichet in 2010, die toen een naar spel speelde. Lagarde heeft veel meer een open vizier. Je kunt simpelweg niet hetzelfde doen als wat bij Griekenland is gebeurd. Italië is too big to fail en too big to bail. Uiteindelijk is een schuld aan de ECB zo goed als een schuld aan onszelf. Laten we die schuld dan maar parkeren op een rekening bij de ECB, en er verder niet naar kijken.’

Een portret van crisishistoricus Adam Tooze.

Het tienermeisje en de dikke man

Tijdens de vorige crisis zat Tooze veilig opgeborgen in een studeerkamer van zijn universiteit, werkend aan een manuscript over de Eerste Wereldoorlog. Hij kon de crisis die, zoals hij later zou concluderen, het financiële systeem tot het randje van de afgrond bracht, gemakkelijk aan zich voorbij laten gaan. Pas veel later blikte hij terug, als de historicus die hij is. Nu niet.

Deze crisis raakt hem persoonlijk − zoals die goedbeschouwd iedereen persoonlijk raakt. ‘Ik ben in redelijk goede conditie, maar ik heb een hartaandoening. Als ik een longontsteking krijg en mijn bloeddruk schiet omhoog, dan loop ik een grote kans op een fatale hartaanval. Mijn vrouw en ik waren al heel vroeg extreem voorzichtig, en dat had zo zijn effect op onze dochter die gedwongen was bij ons in te wonen. Dat leverde nogal wat stress op, tot op het punt dat zij vond dat ik moest stoppen met flippen omdat zij er niet meer tegen kon. En ik heb ouders van in de tachtig waar ik me nogal zorgen over maak − deze crisis is ook in dat opzicht zo ontzettend anders. Bij de vorige had ik nog de luxe hem te negeren. Dat kan nu simpelweg niet.’

‘De patiënt is in remissie, niet genezen,’ stelde The Economist naar aanleiding van uw boek Crashed. Hoe goed was het fragiele financiële stelsel bestand tegen deze schok?

‘Laten we die metafoor eens uitwerken. Stel: patiënt A is een man van middelbare leeftijd, hij is te dik, hij drinkt en rookt te veel. Patiënt A is ons financiële stelsel. Niet gezond, hij heeft ook nog een hartaandoening, maar hij leeft nog. Hij rijdt in een auto. En dan opeens wordt hij geramd door een andere auto. In die auto zit een tienermeisje, laten we haar Covid-19 noemen. Wat is dan het probleem? Dat onze patiënt A te dik is en te veel drinkt? Zijn hartaandoening? Het helpt natuurlijk allemaal niet, maar het probleem is het auto-ongeluk. Wat ik probeer te zeggen, is: je kunt van geen enkel stelsel verwachten dat het bestand is tegen een schok als deze. Elk systeem zou een arts nodig hebben.’

‘De boodschap van Covid-19 is een heel specifieke: wees alert. Let op de grilliger tegenligger.’

‘Maar laten we er weer wat Scandinavian noir ingooien. Laten we veronderstellen dat het tienermeisje de dikke man, onze Patiënt A, expres heeft aangereden. Omdat hij haar misbruikt heeft, bijvoorbeeld. Dán heb je een antropocene versie van wat er nu aan de hand is: deze crisis is een product van onze eigen levensstijl. Festen meets economie.’

Hij lacht. ‘En dat maakt het gewoon ontzettend complex. Want wat moeten we precies anders doen − moeten we minder drinken? Onze levensstijl aanpassen? Ja, waarschijnlijk. Geen meisjes misbruiken? Ja, absoluut. We moeten ontegenzeglijk iets veranderen. En iedereen moet in therapie. Maar zelfs áls je dat allemaal doet, is de boodschap van Covid-19 een heel specifieke: wees alert. Let op de grilliger tegenligger.’

Wat ik bedoelde was wat simpeler: hoe groot is de kans dat die patiënt alsnog overlijdt?

‘O, ja, we lopen het risico op een serieuze financiële crisis. En dat komt inderdaad deels doordat de patiënt te dik was en te veel dronk. Maar de sportschool alleen gaat je niet helpen. Je kunt het hele financiële systeem compleet veranderen en dan nóg kun je geraakt worden door een naar, zoölogisch virus.’

Inlichtingendiensten

De coronacrisis is, met al zijn desastreuze economische gevolgen, nu eenmaal veel groter dan simpelweg een ‘gewone’ economische schok, betoogt Adam Tooze: het is de eerste crisis van het Antropoceen. Een tijdperk waarin de menselijke impact op de natuur als een boemerang bij ons terugkomt. Het misbruikte tienermeisje is in de metafoor een resultaat van onze verstoorde verhouding met die natuur: zowel virussen als klimaatverandering zijn daar een voorbeeld van, stelt Tooze.

Niet toevallig was hij aan de vooravond van de coronacrisis bezig met een boek over de klimaatcrisis − een boek dat nu tijdelijk terzijde is geschoven ten faveure van de geschiedschrijving van het huidige moment. ‘Wat ik ontdekte: sinds 1970 waarschuwen zowel klimaatwetenschappers als epidemiologen consequent voor zowel pandemieën als klimaatverandering. Het hele idee van “we hebben maar één planeet” komt van epidemiologen, niet van klimaatactivisten: het zijn de epidemiologen die voortdurend hebben gewaarschuwd voor de effecten van ons geglobaliseerde economische systeem.’

‘Ja, er zullen nog vele crisis volgen. We are headed into the storm.’

‘De eerste grote conferentie over de opkomst van nieuwe infectieziekten was in 1989, op hetzelfde moment als de eerste grote conferentie van de Verenigde Naties over klimaatopwarming. Het verschil is: klimaatwetenschappers vonden gehoor bij economen, journalisten en politici. Epidemiologen spraken met inlichtingendiensten omdat het direct om mensenlevens ging.’

Als ik uw punt van het Antropoceen goed begrijp, stelt u: we moeten niet alleen ons financieel systeem aanpakken; er is een grotere paradigmashift nodig.

‘Ja, het is beide. Vorig jaar schreef ik in Foreign Policy over het idee van een Climate Minsky Moment, een term gelanceerd door de oud-gouverneur van de Bank of England, Mark Carney. Dat Minsky-moment is vernoemd naar Hyman Minsky, de econoom die stelde dat er aan de vooravond van een crisis één specifiek moment is waarop beursoptimisme radicaal omslaat in beurspessimisme − sinds de laatste crisis was dat begrip weer helemaal in zwang. Het is ook toepasbaar op onze omgang met het klimaat. De klimaatopwarming is een geleidelijk iets, maar ook daarvoor geldt dat één moment de markten kan doen wankelen.’

‘Optimisten zeggen vaak dat de klimaatschok voor de economie meevalt, omdat de markten er rekening mee houden. Kijk naar steenkool, zeggen ze dan: daar investeert bijna niemand meer in. Maar de logica is anders, nu. Het is niet de zeespiegelstijging in Bangladesh die ervoor zorgt dat de markten in paniek raken – zoals het ook niet het virus is. De paniek op de markten komt voort uit de besluiten van politici: een natuurramp doet zich voor en politici grijpen in. Ze stellen een lockdown in. En dát zorgt voor blinde paniek, dat is dat Minsky-moment voor het klimaat. De financiële crisis is er dus een van derde orde. Maar het is wel iets wat veel eerder kwam dan we dachten.’

U zegt ook: deze coronacrisis is de eerste crisis van het Antropoceen. Dat impliceert dat er nog vele volgen.

‘O ja, ja. Uiteindelijk is dat wat de wetenschappers ons al veertig jaar zeggen. We are headed into the storm.’