Met een soepelere overstap kan de hoge uitval op het mbo worden voorkomen

In aanloop naar haar eindexamen nam de stress bij Janneke van der Pol steeds verder toe. ‘Ik moest een opleiding kiezen, maar had geen idee wat. Terwijl ik wel het gevoel had dat mijn hele toekomst ervan afhing.’ Ze ging maanden niet naar school in de ijdele hoop dat het probleem daarmee zou verdwijnen. ‘Ik schreef me uiteindelijk in voor Toerisme & Recreatie. Ik deed vrijwilligerswerk in een verzorgingshuis en genoot van het plezier dat ik de bewoners kon doen met iets simpels als nagels lakken of een ommetje maken. Misschien zou een baan als activiteitenbegeleider bij een vakantiepark ook die voldoening geven?’ Al gauw bleek het geen succes. ‘Ik ben heel introvert en mijn medestudenten waren juist heel druk en aanwezig, ik voelde me helemaal niet thuis.’ Ze stopte na een paar weken en werkte de rest van het schooljaar bij de HEMA. ‘Ik was ontevreden over mezelf: wat kan ik nu eigenlijk wel? Ben ik dan nergens goed in?’

Vele jaren en twee opleidingen later, heeft Van der Pol haar draai gevonden. Ze studeert Milieukunde en zit in de studentenraad. ‘Ik heb eindelijk ontdekt wie ik ben, wat ik wil en wat ik kan. Maar het had ook anders kunnen lopen. Na die mislukte opleiding was ik al mijn motivatie kwijt.’

Ieder jaar valt zo’n vijftien procent van de eerstejaars mbo’ers uit. Zij stoppen in het eerste jaar, zonder diploma. Jaarlijks verdwijnt zo’n twee procent van de jongeren uit het schoolsysteem, zonder zogeheten ‘startkwalificatie’. Zij hebben geen diploma dat geldt als toegangsbewijs tot de arbeidsmarkt: minimaal een afgeronde havo- of mbo-2-opleiding. Deze ‘voortijdige schoolverlaters’ komen vooral van het mbo, een kleine vijf procent van de leerlingen daar haakt af zonder papiertje. Veel mbo’s hebben die uitval na corona zien oplopen. Om dat tij te keren, zijn er initiatieven om vmbo en mbo te laten versmelten, zodat leerlingen bijna ongemerkt in de collegezalen van hun vervolgopleiding belanden.

Heel abstract

‘Ik wil jullie er nog even aan herinneren dat het verboden is te eten in de bus.’ De stem van mentor Ahmed Kila galmt door de luidsprekers van een charterbus op weg naar de mbo Logistiek bij Schiphol. ‘Ik ruik chips. Jeweettoch, Doritos.’ ‘Nee meester, Lays,’ klinkt het gesmoord van achteruit de bus.

‘Ze willen allemaal ondernemer worden,’ vertelt Kila, nadat hij zich ervan heeft verzekerd dat de chipszak is opgeborgen. ‘Of profvoetballer. Beroepen waarvan ze de status zien op sociale media. Maar eigenlijk hebben ze geen flauw idee wat het inhoudt om ondernemer te zijn. En andere beroepen of maatschappelijke rollen zijn voor veel leerlingen ook heel abstract.’

Om de kansen wezenlijk eerlijker te verdelen, moeten we af van de vroege selectie die leerlingen al op hun elfde of twaalfde in een zichzelf waarmakend leertraject duwt.

Analyses over de fundamentele kansenongelijkheid in het Nederlandse onderwijs zijn de afgelopen jaren wel gemaakt. Om de kansen wezenlijk eerlijker te verdelen, moeten we af van de vroege selectie die leerlingen al op hun elfde of twaalfde in een zichzelf waarmakend leertraject duwt. Maar een grondige stelselwijziging zit er op dit moment niet in, en dus is het aan scholen om hun leerlingen binnen de huidige kaders de beste kansen te bieden. Voor het IJburg College en het ROC van Amsterdam is de ‘doorlopende leerroute’, zoals dit versmeltingsinitiatief heet, een poging daartoe.

In de meest theoretisch ingestelde route op het vmbo, vmbo-t, kiezen leerlingen aan het eind van het tweede jaar een profiel, als ze een jaar of dertien zijn. Techniek of Zorg & Welzijn bijvoorbeeld. Maar anders dan op andere vmbo-routes, met veel praktijkvakken, doen vmbo-t’ers vervolgens nauwelijks praktijkervaring op die hun keuze tastbaar maakt. ‘Een student Zorg & Welzijn ontdekt dan bijvoorbeeld pas bij de eerste stage dat hij het onprettig vindt om mensen te wassen,’ schetst Tessa Dekker, die het versmolten vmbo-mbo-traject helpt vormgeven. ‘Of iemand in opleiding voor de kinderopvang ontdekt dat peuters eigenlijk de hele dag herrie maken.’

Bekend maakt bemind

‘Logistiek? Wie van jullie weet wat dat inhoudt?’ Logistiekdocent Dick Vlokman krijgt weinig respons van de leerlingen die zijn neergestreken op de gele picknickbanken in de kantine. Hij wijst naar een jongen voorin. ‘Wat is jouw idee bij “logistiek”?’ Het slachtoffer zoekt met gespeelde wanhoop steun bij zijn klasgenoten. ‘Iets met logisch nadenken?’

De pubers staat deze middag een kennismaking met logistiek te wachten. In een hoge, koude loods slaan ze aan het orderpicken, stapelen ze dozen zo efficiënt mogelijk in een karretje en wikkelen ze een volgeladen pallet in folie om het geheel bijeen te houden.

Sinds september 2020 hebben vmbo’s en mbo’s bij wet de ruimte hun onderwijs tot op zekere hoogte te integreren, om de overgang te versoepelen. Sindsdien verrijzen de doorlopende leerroutes her en der in het land, de teller staat momenteel op een kleine zeventig. De routes moeten niet alleen uitval tegengaan, maar ook de ‘havoïsering’ in het onderwijs temperen. ‘De opwaartse druk is groot en dat voelen leerlingen,’ zegt Jolanda Hogewind, directeur van het IJburg College, ‘daarom lonkt de havo. Die geeft status en is een uitweg voor leerlingen die niet weten wat ze willen. Zo stellen ze de keuze nog even uit. Met deze geïntegreerde kennismaking willen we laten zien dat het mbo óók aantrekkelijk is – bekend maakt bemind – en helpen we leerlingen een bewuste keuze te maken.’

Herhaling demotiveert

Loopbaanoriëntatie vormt de ruggengraat van de samenwerking tussen het IJburg College en het ROC van Amsterdam. Daarnaast hebben de docenten van beide instellingen de lesprogramma’s naast elkaar gelegd en kritisch tegen het licht gehouden: sluit het op elkaar aan? Welke dubbeling kan uit het programma? Hogewind: ‘Daarmee “winnen” we tijd, maar we maken het vooral zinvoller voor leerlingen. Herhaling demotiveert.’

Vanaf het derde jaar hebben vmbo-leerlingen vier uur per week ‘projecttijd’, waarin ze bijvoorbeeld gastlessen krijgen van mbo-docenten, maar ook van een sportschoolhouder, een politieagent en andere professionals uit de buurt. Of ze brengen een bezoekje aan een mbo-opleiding, zoals vandaag.

‘Toen we berekenden dat een kaartje voor het ov om een open dag te bezoeken al gauw zes euro kost, besloten we al het vervoer vanuit school te organiseren en bekostigen.’

In de koude loods staat de mondige Anissa – priemende ogen en een gulle lach – klaar met een grote rol folie in haar hand. Niet om zelf te gaan foliën, maar om haar groepsgenoten te instrueren over de te volgen strategie. De een moet de folie aan een hoek van de pallet knopen als ankerpunt. Ondertussen dient de ander de folie zo vlot mogelijk om de lading te sjorren, met een derde groepsgenoot in de startblokken, mocht duizeligheid roet in het eten strooien. Het blijkt een prijswinnende strategie. Klasgenoot Sarah weet zonder duizeligheidsklachten in slechts 42 seconden genoeg strakke lagen folie om de lading van de pallet te wikkelen en het staande record van 55 seconden te verpulveren. ‘En dat voor een damesgroep,’ zegt de docent. ‘Ohww meester, dat is seksistisch,’ krijgt hij lik op stuk van een jongen die zich vervolgens verlegen wegdraait. ‘Ja meester, dat kan echt niet meer hoor,’ beaamt Anissa.

De oriëntatie op de toekomst gaat voor de leerlingen hand in hand met oriëntatie op henzelf. ‘Ahmed (Kila, red.) wees me erop dat ik makkelijk de leiding neem,’ blikt Anissa terug op het eerste half jaar ‘projecttijd’. ‘Sinds hij dat zei, heb ik meer door van mezelf dat ik dat inderdaad doe. Hij hielp me ook inzien dat ik sociaal ben ingesteld, ik kijk naar mijn klasgenoten: hoe voelen ze zich? Ik wil dat iedereen zich prettig voelt.’

Het betekent voor Anissa dat ze zich nu richt op de opleidingen social work of management.

Ervaringen bieden

Voordat de doorlopende leerroute in september 2022 van start ging, was er ook wel aandacht voor loopbaanoriëntatie op het IJburg College, maar dat gebeurde – net als op andere vmbo’s – veelal van papier. De leerlingen werkten een boekje door met vragen over hun interesses en over de banen van mensen in hun omgeving. ‘Bij die aanpak moet alles uit de leerlingen en hun leefwereld komen,’ zegt Tessa Dekker. ‘Nu bieden we hen ervaringen die hen kunnen inspireren.’

Dat is vooral waardevol voor leerlingen die van huis uit minder meekrijgen. ‘Als je de loopbaanoriëntatie aan de leerling zelf overlaat, kunnen kinderen in een omgeving met meer sociaaleconomisch kapitaal zich beter oriënteren,’ zegt Martijn Peters van de HAN-hogeschool in Arnhem, die de overgang van het vmbo naar het mbo onderzoekt. ‘Bijvoorbeeld als ze ouders of ooms en tantes hebben met wie ze mee kunnen kijken. Op die manier bepaalt het netwerk dat kinderen van huis uit hebben de breedte van hun horizon.’

Daarbij spelen ook financiële overwegingen mee, schetst mentor Kila, die de doorlopende leerroute helpt vormgeven. ‘Toen we berekenden dat een kaartje voor het ov om een open dag te bezoeken al gauw zes euro kost, besloten we al het vervoer vanuit school te organiseren en bekostigen. Zo nemen we belemmeringen weg.’

Zelfstandigheid ontwikkelen

In een lichte zaal op het IJburg College, waar kamerplanten, een bar en een houten vloer doen denken aan een huiskamer, hangt de klas van Kila in hoopjes op de hoekbanken. Geboeid kijken ze naar de clips waarmee mbo-docent Sergio Saman thema’s als online privacy, catfishing en fake news inleidt. Maar als de deepfake van Mark Rutte klaar is met zijn auditie bij Britain’s got Talent en Saman de leerlingen uitnodigt om zich in groepjes te verdiepen in een van de privacy-thema’s, maakt de begeestering plaats voor de dingen die veertienjarigen bezighouden. Twee jongens buigen zich over de geur van elkaars schoeisel, een groepje meiden komt geagiteerd uit de toiletruimte gestiefeld. ‘Ze heeft me op m’n bil geklapt,’ verklaart de een haar verontwaardiging. ‘Tss, dat doe jij ook bij mij!’ ‘Meester, krijgen we hier een cijfer voor?’ informeert een jongen die gelaten zijn iPad tevoorschijn haalt om te beginnen met zijn onderzoek.

‘Wij hebben leerlingen, op het mbo zitten studenten,’ zegt Kila, die zelf vier jaar lesgaf op het mbo. ‘Wij bellen ouders als een leerling niet komt opdagen, of gaan mee naar een docent om afspraken te maken over een gemiste toets. Na de zomervakantie zijn onze vierdejaars ineens student, moeten ze het zelf kunnen. In de doorlopende leerroute proberen we leerlingen langzaamaan los te laten, zodat ze die zelfstandigheid ontwikkelen.’

‘Vwo’ers houden we tot hun achttiende binnen de vertrouwde muren van de middelbare school, vmbo’ers moeten op hun vijftiende of zestiende hun weg zien te vinden in een heel nieuwe leeromgeving.’

Iedere overgang is een precair moment, zegt Simone Kukenheim, voormalig Amsterdams wethouder beroepsonderwijs en kersvers directievoorzitter bij het ROC in Zuidoost. ‘En het zijn uitgerekend de leerlingen in het vmbo die die overgang het vroegst voor hun kiezen krijgen. Vwo’ers houden we tot hun achttiende binnen de vertrouwde muren van de middelbare school, vmbo’ers moeten op hun vijftiende of zestiende hun weg zien te vinden in een heel nieuwe leeromgeving.’

En dat verschil is significant: bij de meeste vijftien- en zestienjarigen is de puberteit nog niet uitgeraasd en valt die overgang ongelukkig samen met de onzekerheid en emotionele pieken en dalen van die levensfase. Kukenheim: ‘We weten uit onderzoek: hoe jonger je die overgang doormaakt, hoe groter de kans op uitval.’

Klaarstomen voor een rol in de maatschappij

Nadat de schoenen zijn besnuffeld en is besloten wie wel en niet aan wiens billen heeft gezeten, wijden de leerlingen zich aan de gevraagde verdieping. In een van de groepjes ontspint zich een discussie over catfishen. Op de poster verschijnt een woordenwolk met ‘nepwimpers’, ‘pruiken’, ‘filters’, ‘botox’, ‘nepidentiteit’.

Heel goed, zegt Kila. ‘En welke belangen zitten daarachter?’ Met zijn duimen wrijft hij langs denkbeeldige bankbiljetten. ‘Ja vaak geld meester, maar sommigen willen gewoon aandacht.’

De zesentwintigjarige Kila merkt dat de toekomstoriëntatie iets teweegbrengt bij zijn mentorklas. ‘Toen ik zelf op het vmbo zat, schreef ik me in voor assistent accountancy, omdat mijn vrienden dat kozen. Het paste helemaal niet bij me. Ik raakte gedemotiveerd, moest een jaar overdoen.’

Hij probeerde die ervaring te delen met leerlingen om ze aan te zetten tot een bewuste studiekeuze. ‘Maar ze keken me glazig aan, het boeide ze niet. Sinds de doorlopende leerroute zijn ze geïnteresseerd in dat verhaal en stellen ze überhaupt vragen over studies en verschillende beroepen.’

Kila geniet van het toenemend bewustzijn bij zijn leerlingen. ‘Ik geef ook economie en wil natuurlijk dat ze sommetjes leren maken, maar uiteindelijk is dat niet het belangrijkste. Als docent wil ik mijn leerlingen klaarstomen voor een rol in de maatschappij. Ik wil dat ze weten wat daar te halen is en wat ze daar kunnen betekenen. Te merken dat dat lukt, is het mooiste dat er is.’

Een vloeiende en flexibele route

Het IJburg College en het ROC van Amsterdam hopen dat steeds meer vmbo’s zich aansluiten bij het project. Dat geeft genoeg massa om de oriëntatie bij alle mbo-domeinen mogelijk te maken. Hogewind: ‘En vervolgens willen we basisscholen erbij betrekken en ook het hbo. Uiteindelijk willen we een vloeiende en flexibele route van de basisschool naar het hoger onderwijs om te ontkomen aan de opwaartse druk.’

‘Het gevoel van eigenaarschap en zelfvertrouwen is iets wat jonge mensen die minder kansen krijgen heel erg nodig hebben in hun schoolcarrière.’

Hogewind wil dat leerlingen daarbij de flexibiliteit hebben vakken op verschillende niveaus en in verschillende tempo’s te doorlopen. ‘Dan kan iemand met een andere thuistaal bijvoorbeeld meer tijd nemen om Nederlands af te ronden, zodat een taalachterstand niet langer betekent dat je over de hele breedte in een lager niveau wordt geduwd.’

Het hoeft niet altijd hoger of sneller, benadrukt Hogewind. ‘Maar dat moet wél mogelijk zijn voor wie dat wil en kan. Dat geeft leerlingen het gevoel van eigenaarschap en zelfvertrouwen en dat gevoel is iets wat jonge mensen die minder kansen krijgen heel erg nodig hebben in hun schoolcarrière.’

Geen land mee te bezeilen

‘Fake news zie je veel op sociale media. In foto’s en video’s.’ Anissa somt de resultaten van haar onderzoek in rap tempo op voor een ongedurige klas na de les van mbo-docent Sergio Saman. ‘Waarom verspreiden mensen fake news?’ wakkert Kila de discussie aan. ‘Om ons te beïnvloeden,’ reageert Anissa. ‘Zoals door Donald Trump en bij de situatie in Myanmar. Daar werd gezegd: als jullie de moslims niet vermoorden, dan vermoorden de moslims jullie. En toen is 90 procent van de moslims vermoord en dat kan natuurlijk echt niet. Dat is echt hartverscheurend,’ verklaart ze terwijl ze neerploft in haar stoel.

Hoewel er zo nepnieuws sluipt in een presentatie over fake news, laat Kila het er voor het moment bij zitten. ‘Pff,’ verzucht hij nadat de leerlingen het lokaal uit zijn gestoven. ‘Aan het eind van de dag valt er soms geen land meer met ze te bezeilen. Al dat zitten en luisteren vraagt veel van jongeren.’

Er is dus nog werk aan de winkel voordat Anissa en haar klasgenoten klaar zijn voor het leven als student. Maar ja, ze zijn dan ook pas 14.