Protest

Het demonstratieseizoen is geopend!
Na de opkomst van twintigduizend mensen bij de Feminist March op 8 maart trekt dit weekend een grote menigte naar de Dam voor de jaarlijkse antiracismedemonstratie. Nederland ontpopt zich steeds nadrukkelijker tot een protestland.
Vorig jaar gingen honderdduizenden mensen de straat op, onder meer tegen het geweld in Gaza, politiegeweld of de fossiele industrie. In totaal ging het om circa zevenduizend demonstraties, meer dan ooit tevoren.
Ook in 2026 ontbreekt het niet aan aanleidingen tot protest. Donald Trump, die tegen het internationaal recht in oorlogen ontketende in Iran en Venezuela. Abortusrechten die onder druk staan van christelijk-nationalistische lobbygroepen. De zeespiegel die onverbiddelijk blijft stijgen, evenals de AOW-leeftijd – als het aan het kabinet ligt. Kortom, de lijst van ontwikkelingen om tegen te demonstreren lijkt eindeloos.
De vraag is alleen hoe lang we dat nog in vrijheid kunnen doen.
<h5>Onder druk</h5>
Het demonstratierecht staat onder druk. Vooral vanuit de politiek klinkt de roep om inperking, met de VVD als belangrijkste pleitbezorger van restrictievere maatregelen tegen demonstraties, zoals harder politie-ingrijpen en een verbod op wegblokkades, zoals die van Extinction Rebellion. Volgens de liberalen verstoren protesten op grote schaal de openbare orde.
VVD’ers, onder wie partijleider Dilan Yesilgöz en oud-justitieminister Foort van Oosten, gaven in Kamerdebatten aan met interesse te kijken naar het Verenigd Koninkrijk. Daar is het demonstratierecht sinds 2023 aanzienlijk ingeperkt en geldt uiterst restrictieve protestwetgeving.
<blockquote>‘Het publieke debat schuift op richting inperking van het demonstratierecht’</blockquote>
In het Verenigd Koninkrijk is ‘verstoring van de openbare orde’ een ruim en zwaarwegend juridisch begrip. Wegblokkades worden bijvoorbeeld aangemerkt als strafbare feiten en kunnen leiden tot hoge straffen. De oprichter van de Britse afdeling van Extinction Rebellion werd in 2024 veroordeeld tot vijf jaar cel voor het plannen van een snelwegblokkade. Vier activisten van Just Stop Oil werden, vanwege het bijwonen van een Zoom-call over dat protest, veroordeeld tot vier jaar gevangenisstraf.
In Nederland zijn zulke excessieve straffen voor het organiseren van een protest (vooralsnog) niet mogelijk, maar ook in ons land is alertheid geboden. Er bestaan duidelijke parallellen met het Engelse model, zegt antropoloog Merel Driessen, werkzaam aan de Erasmus Universiteit. ‘Vooral het publieke debat schuift die kant op, richting meer beperkingen van het demonstratierecht.’
Dat blijkt alleen al uit de wijze waarop politici demonstranten aanmerken; op X pleitte PVV-leider Geert Wilders ervoor het leger op Extinction Rebellion af te sturen. BBB-Kamerlid Marieke Wijen-Nass insinueerde dat de klimaatgroep zich van terrorisme bedient. De PVV-fractie betitelde Kick Out Zwarte Piet als ‘agressievelingen die geweld niet schuwen’. Van deze actiegroep is echter geen geweldsdelict bekend.

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
 <div class="teaser__content__container">
 <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
 
 <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
 </div>

 <div class="teaser__btn__container">
 <div class="teaser__btn">
 <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
 href="/service/nieuwsbrieven"
 data-ga-category="banner-newsletter-button" 
 data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
 data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
 </div>
 </div>
</div>
De aanval op het demonstratierecht blijft niet langer bij woorden. Het krijgt handen en voeten in het nieuwe coalitieakkoord. De Wet openbare manifestaties – demonstratiewet in de volksmond – wordt voor het eerst sinds de invoering in 1988 wezenlijk herzien. Burgemeesters krijgen meer bevoegdheden om in te grijpen als de ‘openbare orde’ wordt verstoord en strafbare feiten tijdens demonstraties gaan zwaarder wegen in strafrechtelijke procedures.
Hoewel nog onduidelijk is om welke specifieke vergrijpen het gaat, betekent dit dat rechters in het algemeen minder gewicht zullen toekennen aan het demonstratierecht bij een strafrechtelijke beoordeling. Net zoals in Engeland.
En dat markeert een grote verandering. Het demonstratierecht is een groot goed en weegt in Nederland traditioneel zwaar. Overtredingen zoals sit-ins, wegblokkades of het vastketenen aan objecten worden vaak gezien als vormen van burgerlijke ongehoorzaamheid die, tot op zekere hoogte, onder dat recht vallen.
<blockquote>‘Demonstraties mógen de orde verstoren. Dat is juist hun functie in een democratie’</blockquote>
Strafrechtelijke vervolging blijft daardoor meestal beperkt. Zo werden relatief weinig A12-activisten daadwerkelijk vervolgd, ondanks de vele arrestaties bij de blokkades van de snelweg. ‘Maar de ruimte om net buiten het boekje te gaan, wordt vermoedelijk kleiner’, zegt emeritus hoogleraar algemene rechtswetenschap Jan Brouwer. ‘En het risico om te demonstreren dus groter.’
<h5>Openbare orde</h5>
Dat maatregelen worden gerechtvaardigd met een beroep op de verstoring van de openbare orde, roept een fundamentelere vraag op: waarom zou het verstoren van die orde per definitie problematisch zijn? ‘Demonstraties mógen de orde verstoren’, zegt antropoloog Driessen. ‘Dat is juist hun functie in een democratie. Elk protest verstoort in zekere zin de openbare orde.’
Daarnaast is verstoring van de openbare orde op zichzelf geen doorslaggevend argument om een demonstratie te beperken, volgens mensenrechten-verdragen, legt ze uit. Beperkingen zijn slechts toegestaan wanneer er sprake is van concrete en aantoonbare risico’s voor de veiligheid, zoals geweldpleging of ernstige wanordelijkheden.
Het is bovendien onduidelijk welk probleem de overheid precies wil aanpakken. De coalitie heeft juridisch nauwelijks uitgewerkt wat de openbare orde is. Laat staan hoe deze verstoord wordt. Jan Brouwer: ‘Het is best zorgelijk dat er maatregelen worden getroffen op basis van een probleem dat niet helemaal uitgekristalliseerd is.’
Overtuigend bewijs dat deze strengere maatregelen rechtvaardigt, ontbreekt. Volgens het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) is het huidige instrumentarium toereikend. Uit hun onderzoek naar het recht op demonstratie (2025) blijkt zelfs dat burgemeesters geen behoefte hebben aan meer bevoegdheden om demonstraties te beperken.
<blockquote>Het gros van de demonstraties is kleinschalig en vreedzaam</blockquote>
De empirische basis voor strengere maatregelen is dun. Dagelijks vinden er zo’n tweehonderd demonstraties plaats. Slechts in 3 procent doen zich incidenten voor waarbij politie-inzet nodig is.
Het gros van de demonstraties is kleinschalig en vreedzaam. Van de Grootouders voor het Klimaat tot de acties van Stichting Keelbos, die opkomt voor het behoud van homo-ontmoetingsplaatsen. ‘Het heeft te maken met media-aandacht. Als het over demonstraties gaat, is er veel aandacht voor excessieve gevallen’, zegt Julia van den Muijsenberg, woordvoerder van Amnesty. ‘Op basis van de mediaberichten ontstaat een geproblematiseerd beeld van demonstraties. En dat kan de tolerantie vanuit de samenleving doen slinken.’
Ipsos-cijfers tonen dat de sympathie voor demonstraties in de samenleving afneemt. Steeds vaker kijken burgers naar protesten vanuit een veiligheidsbril, waarbij de nadruk ligt op de manier waarop er wordt gedemonstreerd. Minder op de inhoud van de boodschap.
Een zorgelijke ontwikkeling, zegt Van den Muijsenberg. ‘Het publieke debat verschuift van de vraag waarvoor mensen de straat op gaan naar de overlast die demonstraties veroorzaken. Zo dreigt uit beeld te raken dat demonstreren in de kern een fundamenteel democratisch recht is.’
<blockquote>De vraag is of strafbaarheid een zinvolle grens is voor toelaatbaar protest, aangezien wetten bij uitstek een symptoom van hun tijd zijn</blockquote>
In Nederland kwam de achturige werkdag bijvoorbeeld tot stand dankzij protesten en de legalisering van abortus na manifesties van de Dolle Mina’s. De plaatsing van kruisraketten in Woensdrecht werd in 1983 voorkomen, mede doordat de pacifistische protestbeweging toen invloedrijk was.
<h5>Strafbaar?</h5>
Voorstanders van strengere regels wijzen er vaak op dat het overtreden van de wet de grens is voor geoorloofd protest. Minister van Veiligheid en Justitie David van Weel (VVD) benadrukte dat onderscheid toen hij zich in 2024 op Radio 1 afvroeg waarom je moedwillig de wet zou overtreden terwijl je ook binnen de wet kunt demonstreren.
De vraag is echter of strafbaarheid een zinvolle grens is voor toelaatbaar protest, aangezien wetten bij uitstek een symptoom van hun tijd zijn. ‘Veel historische vormen van protest waren formeel strafbaar’, zegt Driessen. Zo overtrad de zwarte burgerrechtenactiviste Rosa Parks in 1955 bewust de segregatiewetten door te weigeren haar zitplaats in een bus af te staan aan een witte man. ‘Maar dat geldt nu als een kantelpunt. Er is een verschil tussen een strafrechtelijke en morele grens.’
<blockquote>Ook vandaag zijn het vaak minderheidsgroepen die via protest proberen gehoord te worden</blockquote>
Rosa Parks toonde aan hoe een minderheid, via protest, ingrijpende verandering kan afdwingen. Haar daad ligt inmiddels zeventig jaar in het verleden. Maar de dynamiek is onveranderd. Ook vandaag zijn het vaak minderheidsgroepen − etnische, politieke of sociale − met ondervertegenwoordigde belangen die via protest proberen gehoord te worden.
In een parlement, waarin besluiten onvermijdelijk de optelsom zijn van meerderheidsbelangen, dreigen afwijkende perspectieven gemakkelijk buiten beeld te raken. ‘De parlementaire politiek wordt gedomineerd door meerderheden’, zegt Driessen. ‘Voor een gezonde democratie is het essentieel dat ook minderheidsgroepen zich kunnen profileren. Dat gaat moeilijker zodra de mogelijkheid tot protest wordt ingeperkt.’
Demonstraties fungeren daarmee als correctiemechanisme: ze brengen naar voren wat niet vanzelfsprekend wordt meegenomen in beleid, juist omdat het niet de grootste groep vertegenwoordigt. ‘Ze agenderen vaak wat op dat moment een blinde vlek is’, zegt Merel Driessen. ‘Neem Kick Out Zwarte Piet. Veel mensen wisten vroeger niet hoe problematisch Zwarte Piet was.’
In het huidige tijdsgewricht is het des te belangrijker dat minderheden een podium krijgen om zich te profileren. De politieke aandacht voor minderheden, en hun belangen, komt in de verdrukking doordat het steeds nadrukkelijker gaat over geopolitieke kwesties, veiligheid en economische instabiliteit. Het verklaart waarom de klimaatkwestie minder politieke prioriteit lijkt te hebben, net als discussies rondom institutioneel racisme. De mogelijkheid tot protest is daarom cruciaal; zo kan het persoonlijke, het afwijkende over het voetlicht worden gebracht. Een democratie is niet democratisch als zij uitsluitend de wil en belangen van de meerderheid dient.
<div class="info-box">
<h5>Agenda</h5>
Wil je ook demonstreren? Vrij Nederland heeft een aantal demonstraties voor je op een rij gezet.
Zaterdag 21 maart – Amsterdam 
Protest tegen Racisme &amp; Fascisme 
Op de Internationale Dag tegen Racisme en Discriminatie organiseert Comité 21 maart een brede demonstratie tegen discriminatie en extreemrechts. Verwacht aanwezigheid van organisaties, verschillende toespraken van activisten en muziek.
Zondag 22 maart – Amsterdam 
Hands off Iran, Palestina, Libanon, Venezuela, Cuba 
Bij het Amerikaanse consulaat wordt geprotesteerd tegen de rol van de Verenigde Staten in internationale conflicten. De toon: kritisch op ‘Westers imperialisme’ en solidair met getroffen landen.
Vrijdag 27 maart – Middelburg 
Actie tegen YARA (Extinction Rebellion) 
Activisten vragen aandacht voor de rol van kunstmestproducent YARA in de uitstoot en impact op het milieu.
Zaterdag 28 maart – Den Haag (Malieveld) 
Stop de oorlog tegen Iran 
Een nationale demonstratie waarin activisten oproepen tot de-escalatie en diplomatie in Iran.
Maandag 6 april – Den Haag 
Paasmars 
Een bekende onder de vredesdemonstraties. Jaarlijks trekken deelnemers de straat op tegen oorlog en oplopende defensie-uitgaven.
Maandag 13 april – Nijmegen 
Klimaat lenteactie (Extinction Rebellion) 
Deze voorjaarsactie is gericht op de gemeente Nijmegen en haar inwoners, om de klimaatcrisis te benadrukken.
Dinsdag 14 april – landelijk 
Staking 
Ambtenaren leggen het werk neer tijdens een landelijke staking, omdat ze ontevreden zijn over de arbeidsvoorwaarden. In meerdere steden in het land wordt gedemonstreerd.
Vrijdag 17 april – Arnhem 
Zingend rebelleren (Extinction Rebellion) 
Een andere vorm van verzet: zingen voor het klimaat.
Zaterdag 18 april – Den Bosch 
Wake for Palestina (maandelijks) 
Een stilteprotest om solidariteit met Palestina te uiten.
Vrijdag 1 mei – Amsterdam 
Dag van de Arbeid 
Op de Internationale Dag van de Arbeid organiseert de vakbond FNV een demonstratie tegen kabinetsplannen, waaronder bezuinigingen op de zorg en uitkeringen. Een klassiek vakbondsprotest.
Maandag 4 mei – meerdere steden 
‘Het is vijf over twaalf’-actie (maandelijks, Extinction Rebellion) 
Tijdens de eerste maandag van de maand, wanneer het luchtalarm om 12 uur afgaat, gaan XR-activisten op straat liggen. Een krachtig beeld dat moet duidelijk maken: de klimaatcrisis wacht niet.
</div>

Samenleving

Wekelijkse Nieuwsbrief

Chard van den Berg

Merel van Namen

Het demonstratieseizoen is van start!

Ook links wint

Links wint wel

Verhaal van de Week

De techlobby regeert

Nieuws

Repressie in Marokko

Reportage

Waar vechten we voor?

Teun van de Keuken

Van foodblog tot verzetskrant

Werken loont niet

Hans Against the Machine

Secretaris-generaal

Gezocht

Totaal boycot op Israël?

Debat

Gerelateerd

Moeten werkgevers het invriezen van eicellen vergoeden?

Op de Balkan gaan de alarmbellen af

Ben je bij? Speel de quiz!