Hans Against the Machine

Veel mensen geloven dat een sterke man dingen kan fixen. Sneller dan politici via de democratische weg. Maar een messias holt de democratie uit, volgens Hans Stegeman.

Automatische concepten

Van de Nederlanders vindt 83 procent democratie gelukkig nog steeds de beste manier om een land te besturen. Maar slechts 29 procent is tevreden over de manier waaróp er besluiten worden genomen. Dat bleek deze zomer uit de Democratie Monitor.
Vorig jaar vond 48 procent een daadkrachtige leider waardevoller dan een compromisrommelende regering. Heel begrijpelijk. Democratische besluitvorming kan tergend langzaam zijn. En wie al jaren wacht op een woning of een aansluiting op het elektriciteitsnet heeft weinig geduld met nóg een compromis.
Elke partij roept in verkiezingstijd dat ze wil doorpakken, maar daarna zakt alles weg in het democratisch moeras van formeren en coalitieregeren. Een sterke leider, hoor ik soms ook in progressieve kringen, is de enige manier om die energietransitie er snel door te krijgen.
<h5>Verkeerde daadkracht</h5>
De mythe is hardnekkig: een sterke man kan dingen fixen. De werkelijkheid valt echter vies tegen. Drie economen verzamelden gegevens over perioden tussen 1900 en 2020 waarin populistische presidenten en premiers aan de macht waren en vergeleken de betreffende landen met hoe ze er zonder populist waarschijnlijk voor hadden gestaan. Na vijftien jaar lag het bbp per hoofd van de bevolking ongeveer 10 procent lager. Links of rechts maakte weinig uit. De internationale handel nam af, de overheidsschulden liepen op en instituties die machtsmisbruik moeten tegengaan, werden uitgehold.
Turkije is het schoolvoorbeeld hiervan. Erdoğan gelooft dat hoge rente inflatie veroorzaakt en ontsloeg daarom tussen 2019 en 2021 drie centralebankpresidenten. Centrale banken bestrijden namelijk juist inflatie door de rente te verhogen. In oktober 2022 stond de inflatie volgens de overheid op 85 procent, in werkelijkheid waarschijnlijk het dubbele. Daadkracht, zeker. Alleen de verkeerde daadkracht.
De systeemleer heeft een oude wet die helpt verklaren waarom machtsconcentratie zo gevaarlijk is. Wie iets wil sturen, moet minstens zoveel kunnen waarnemen en bijsturen als er in dat systeem kan gebeuren. Een land van achttien miljoen mensen past in geen enkel hoofd. Een democratie probeert die beperking in informatie en belangen te ondervangen door kennis, macht en tegenspraak te spreiden; iedereen moet kunnen worden gecorrigeerd. De sterke man doet het omgekeerde. Hij concentreert de macht, waarna steeds minder mensen hem durven tegen te spreken. Uiteindelijk bestuurt hij niet de werkelijkheid, maar het beeld ervan dat hem wordt voorgeschoteld door zijn omgeving.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-november-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe maandblad, met als thema ‘onze veiligheidsobsessie’! Heb jij hem al in huis?5 november 2026</a>
<h5>Verlossersreflex</h5>
Ik noem het de verlossersreflex. Hoe groter het probleem, hoe sterker de neiging om de oplossing uit handen te geven aan een messias. Juist wanneer niemand het overzicht heeft, verlangen we naar iemand die doet alsof hij dat wel heeft.
In diezelfde democratiemonitor vindt eenderde dat de regering moet doen wat de meerderheid wil, ook als de wet het verbiedt. Niks respecteren van een minderheid. Gaat het over strenger asielbeleid, dan is bijna de helft voor. En voor diegenen die denken dat alleen conservatieven en populisten dit vinden, heb ik slecht nieuws. Bij daadkrachtig klimaatbeleid zegt 31 procent hetzelfde.
<blockquote>We moeten beter worden in samen de boel regelen, juist door méér mensen te betrekken</blockquote>
Die verlossersreflex werkt als gips. Een gipsverband geeft meteen houvast. Maar onder het gips worden de spieren slapper. Hoe langer het erom zit, hoe moeizamer het been als het eraf gaat. Die spier is ons vermogen om met elkaar tot besluiten te komen. Je traint hem alleen door hem te gebruiken.
Maar het probleem met gips gaat verder dan spieren die verslappen.
De manier waarop we veranderingen tot stand brengen, bepaalt mede wat voor samenleving eruit voortkomt. In de theorie over sociale bewegingen heet dat prefiguratieve politiek: een beweging moet nu al lijken op de samenleving die ze wil bereiken.
<h5>Meebeslissen</h5>
Wie machtsconcentratie wil bestrijden met een evenzo geconcentreerde leiding ondermijnt zijn doel voordat het is bereikt. Wie een samenleving wil die inclusief en democratisch is, moet maar hopen dat die sterke man zijn macht ooit weer afstaat. Historisch gezien erg onwaarschijnlijk.
Dat klinkt wellicht onbevredigend in een tijd waarin alles tegelijk lijkt vast te lopen. Maar democratie wordt niet sterker door op betere leiders te wachten. We zullen zelf beter moeten worden in samen de boel regelen, juist door méér mensen te betrekken. Ofwel, meer oefenen met democratische besluitvorming. In Ierland hielp een burgerberaad van 99 willekeurig gekozen mensen in 2018 een abortusimpasse te doorbreken die sinds 1983 bestond. In het referendum stemde maar liefst 66 procent vóór legalisering van abortus. Meer mensen erbij halen om een impasse te doorbreken. Precies het omgekeerde van de verlossersreflex.
Samen besluiten nemen is minder spannend dan wachten op een verlosser. Maar een samenleving wordt niet sterker als één man steeds meer macht krijgt. Ze wordt sterker als meer mensen die macht delen en meebeslissen. Wie zijn democratie in het gips zet, moet niet verbaasd zijn als ze niet meer op eigen benen kan staan.