Alles is makkelijker voor geprivilegieerden, behalve begrip opbrengen voor anderen

Op de dag dat de kranten meldden dat de hoge inflatiecijfers een desastreus effect hebben op de financiële situatie van gezinnen in Nederland, met een verwachte armoedestijging van 10 procent, was ik bij de boekpresentatie van Jonah Falkes nieuwe boek Van armoede. Het is een bundeling reportages waarin hij mensen die in de marge overleven een gezicht geeft. Werkende armen, dakloze jongeren, asielzoekers in wachtstand. Meer nog dan een gebrek aan middelen is iets anders hun grootste probleem: de vijandige houding van een samenleving die hun ook een figuurlijke schuld nadraagt. Ze zullen het er wel naar gemaakt hebben.

Kunnen omgaan met stress, onzekerheid en tegenslag is een continue strijd tussen twee polen: de binnenwereld en de buitenwereld. Om je als mens staande te houden, moet tenminste een van die twee in balans zijn. Wanneer alles om je heen instort en de meest basale zaken je worden ontnomen, maar je je kunt terugtrekken in een onverstoorbaar Zelf, een innerlijke kern van vaste waarden en overtuigingen, dan is dat een veilige haven. Vanuit die veilige haven kan een mens het geduld en de kracht opbrengen de aardschokken van de wereld het hoofd te bieden.

Andersom werkt het ook. Wanneer de binnenwereld wankelt, je gedachten en je lichaam je in de steek laten en er in plaats van een onwrikbaar Zelf een duizendkoppig monster in je lijkt te huizen, helpt het als de buitenwereld je een veilige haven biedt. Een vorm van een thuis, met een warm bed, eten en mensen die de wacht houden tot je weer weerbaar bent. Wanneer allebei de polen wankelen, gaat het mis.

Wanneer beide polen losschieten, zowel binnen- als buitenwereld geen veilige haven meer zijn, ontvouwt zich onder onze voeten een eindeloze krater.

‘Ik was te warm in mijn hoofd,’ zegt een van de personen in Falkes boek, een 69-jarige man die op de vloer van zijn kale flat slaapt. In zijn overlastdossier staat dat hij de woning onder water heeft laten lopen, om af te koelen. Een daad die me, vanuit zijn perspectief, volkomen logisch lijkt. Hij heeft schulden, de huurtoeslag is stopgezet, zijn dagen brengt hij in afzondering door. ‘Deze man heeft geen leven waarin hij zich thuis voelt,’ zegt hulpverlener Hans.

Wanneer beide polen losschieten, zowel binnen- als buitenwereld geen veilige haven meer zijn, ontvouwt zich onder onze voeten een eindeloze krater die een vrije val inluidt.

Mensen die opgroeien in een harmonieuze omgeving hebben een grotere kans een stabiele binnenwereld te ontwikkelen, van waaruit ze vervolgens weer slimme beslissingen nemen met langtermijnsucces tot gevolg. Bij dat soort mensen zie ik vaak onbegrip en hardvochtigheid ten aanzien van de ellende waarin minder gezegenden zich bevinden. Waarom nemen ze zulke domme beslissingen? Waarom ruimen ze die tyfuszooi niet eens op; ze hebben toch niets te doen? Waarom volgen ze geen gratis opleiding achter de computer bij de lokale bieb, zodat ze een baan kunnen vinden? Voor iemand met uitgebalanceerde polen klinkt dat logisch. Net zo logisch als het was voor iemand anders om zijn flat onder te laten lopen toen zijn hoofd te warm werd.

Velen vragen zich af waarom de kloof tussen geprivilegieerden en verschoppelingen steeds groter wordt. Dat is omdat met de logica van de eerste groep beleid voor de tweede wordt gemaakt.