Filosoof Thomas Metzinger: ‘De klimaatcrisis vraagt om meer spiritualiteit’

Niet wetenschap is het tegendeel van religie, maar spiritualiteit. En: spirituele mensen willen niet geloven maar weten, schrijft de Duitse (neuro)filosoof Thomas Metzinger (1958) in zijn prikkelende en diepgravende boek Bewustzijnscultuur: Spiritualiteit, intellectuele integriteit en de planetaire crisis dat onlangs in een Nederlandse vertaling verscheen. Hierin maakt hij een scherp onderscheid tussen spiritualiteit en religie. ‘We hebben spiritualiteit nodig zonder geloofssystemen, ideologie en machtsmisbruik,’ zegt hij via een videoverbinding. ‘De spiritualiteit die ik bepleit, gaat gepaard met intellectuele eerlijkheid, ook tegenover jezelf. Dat is het állerbelangrijkste voor mij.’

Het deel van het boek dat hierover gaat, is een bewerking van een essay uit 2014 waarin Metzinger zich richtte tegen de spirituele New Age-wereld en wat hij noemt ‘esoterische onzin’. Dat had wereldwijd veel impact en werd behalve in het Engels vertaald in onder meer het Arabisch en Georgisch. Nu richt hij zich ook tegen het doelgerichte optimisme van een deel van de klimaatbeweging. Want dat is volgens de em. hoogleraar theoretische filosofie vooral strategisch en utilitaristisch, ofwel: meer gericht op nut dan op waarheid. ‘Het moeilijkste om onder ogen te zien, als we echt eerlijk zijn, is dat het er niet goed uitziet.’

intelligent rampenbeheer

Voor Metzinger is duidelijk dat groene groei een mythe is die niet zal werken. In het beste geval haalt een aantal landen hun klimaatdoelen, maar de wereldwijde uitstoot van CO₂ nam vorig jaar toe, we zijn dicht bij allerlei tipping points, kantelpunten in de klimaatsystemen, en ondertussen blijft de wereldbevolking groeien, somt hij op. Optimisme en oppervlakkigheid zijn geen optie meer, schrijft hij.

Geconfronteerd met de dreiging van een klimaatcatastrofe doen we er goed aan een bewustzijnscultuur te ontwikkelen, stelt Metzinger. Die zou ons bewustzijnsniveau kunnen verhogen en zo een nieuwe fase van de Verlichting kunnen inluiden. ‘De seculiere bewustzijnscultuur die ik voor ogen heb, is bedoeld als een vorm van intelligent rampenbeheer, van schadebeheersing,’ zegt hij. ‘Niet als visie op een soort verlossing, of een spiritueel Disneyland.’ In het beste geval stelt een bewustzijnscultuur ons volgens hem in staat om het kapitalistische groeimodel achter ons te laten. Optimistisch over de kans van slagen hiervan is hij zelf niet. ‘Maar juist als de situatie verder escaleert, zullen we behoefte hebben aan een nieuwe spirituele instelling om de ervaring van een planetaire catastrofe mentaal aan te kunnen.’

We moeten volgens Metzinger onder ogen zien dat we als mensheid mogelijk zullen falen. ‘We kunnen een soort blijken te zijn die voor zichzelf een leefomgeving heeft gecreëerd waaraan we ons niet meer kunnen aanpassen. Biologen vertellen ons dat meer dan 90 procent van de soorten die ooit geëvolueerd zijn op de planeet niet meer bestaan. Het uitsterven van soorten is normaal. Hoe dan ook zal de mensheid de komende eeuwen enorme problemen ondervinden.’

Deze situatie is historisch gezien iets nieuws, benadrukt hij. ‘Het confronteert ons met de vraag: hoe kun je je zelfrespect als moreel wezen nog behouden, als onze soort faalt en daardoor haar waardigheid verliest?’ Als de klimaatcatastrofe zich verder aftekent, kun je de mensheid niet meer respecteren, voorziet hij. ‘We kunnen onszelf dan niet meer serieus nemen. In de rijke landen kent iedereen de feiten al minstens dertig jaar, maar we zijn niet bij machte om adequaat te handelen.’

‘Ik wil het concept spiritualiteit heroveren op de mensen die het misbruiken.’

Naast de posttraumatische stressstoornis bestaat inmiddels een nieuw concept, namelijk een preraumatische stressstoornis, weet hij. ‘Psychiaters en psychologen zien de eerste mensen die hieraan lijden.’

Hoe helpt het ontwikkelen van een bewustzijnscultuur ons hiermee beter om te gaan?

‘Hierin spelen contemplatie en zelfkennis zonder woorden of theorieën een grote rol. Dat is belangrijk, omdat we op zoek zullen moeten naar de juiste innerlijke houding ten opzichte van de planetaire crisis. Misschien gaat dat over hoe we met waardigheid kunnen leren falen. Ik denk ook dat we moeten leren om het goede te blijven doen, simpelweg omdát het het goede is, dus los van positieve resultaten.

Er zitten allerlei kanten aan een bewustzijnscultuur, zoals het ontwikkelen van een nieuwe ethiek die dierenleed vermindert, een goede toepassing van psychedelica, een gebruik van kunstmatige intelligentie gericht op het algemeen welzijn en meditatielessen op scholen. Een nieuwe, seculiere vorm van spiritualiteit is belangrijk voor het Westen. Wij hebben de Verlichting gehad en mensenrechten, democratie en wetenschap ontwikkeld, maar in India en Azië hebben ze eeuwenlang iets anders ontwikkeld dat waardevol is, namelijk praktische vormen van spiritualiteitbeoefening. Ons ontbreekt het aan dit soort praktische kennis. Nu we geconfronteerd worden met de dreiging van een planetaire catastrofe, zullen we het beste nodig hebben uit alle filosofische tradities.

Ik ben al 25 jaar met bewustzijnscultuur bezig en zie hier sinds een jaar of drie veel meer belangstelling voor, vooral vanuit de meditatiegemeenschap en onderzoekers naar de toepasbaarheid van psychedelica in therapie.’

waansysteem

Metzinger geldt internationaal als expert op het gebied van bewustzijnsfilosofie en cognitieve (neuro)wetenschap en schreef meerdere invloedrijke boeken. In Bewustzijnscultuur schrijft hij dat hij spiritualiteit wil proberen te heroveren op religie, omdat hij religie beschouwt als een waansysteem dat klimaatverandering mede veroorzaakt heeft en de geestelijke en maatschappelijke traagheid waaraan we toch al lijden nog eens versterkt. In Duitsland, waar het boek januari 2023 uitkwam, veroorzaakte het veel discussie en verschenen zes herdrukken binnen een jaar.

U noemt spiritualiteit het tegendeel van religie. Maar vraagt spiritualiteit niet ook om bepaalde emoties, zoals mensen die kunnen ervaren in de natuur?

‘Nee, géén emoties. Bij spiritualiteit zoals ik het begrip opvat, gaat het over zelfkennis en over een bepaalde staat van het bewustzijn. In het Duits bestaat hiervoor ook de ouderwetse term “Geistlichkeit”.

Het is obsceen dat de ayatollahs in Iran zichzelf “geestelijken” noemen en in kranten de hoogste spirituele leiders worden genoemd. Zoals ik spiritualiteit opvat, zijn ze eerder het tegenovergestelde daarvan. Dat geldt ook voor de paus in Rome en de leider van de Russisch-Orthodoxe Kerk, die de oorlog in Oekraïne steunt, want ze propageren een waansysteem dat voor een groot deel gaat over politiek. Het christendom heeft een lange geschiedenis van vreselijke misdaden. In Duitsland bestaat een serie van tien dikke boeken Der Kriminalgeschichte des Christentums. Ik wil het concept spiritualiteit heroveren op de mensen die het misbruiken.

De spiritualiteit waar het mij om gaat, heeft eerder raakvlakken met mystiek dan met georganiseerde religie. Dat ik zeg dat geloven niet spiritueel is, is natuurlijk provocerend en irritant en maakt veel mensen boos. Misschien heb ik het mis en kun je religie en spiritualiteit niet zo sterk scheiden als ik voorstel. Ik heb interessante reacties gehad van theologen en religieuze mensen die zeiden dat ook in een meer seculiere vorm van spiritualiteit altijd een religieuze kern zit. Dat is natuurlijk open voor discussie.’

‘Na 2007, toen de iPhones kwamen, heb ik studenten echt zien veranderen. Hun aandachtsboog is veel korter geworden.’

Denkt u niet dat de mens ongeneeslijk religieus is? Is dat niet hoe de evolutie ons heeft gevormd?

‘Een van de grootste problemen voor mensen is dat ze weten dat ze zullen sterven. Religie heeft eeuwenlang verteld dat er reïncarnatie is, of een voortbestaan na de dood. De wetenschap dat je zult sterven is “giftige kennis”; kennis die biologisch niet per se goed is. Daarom hebben mensen systemen met waandenkbeelden bedacht, systemen van zelfmisleiding. Over hoe die zijn ontstaan, zijn ook wetenschappelijke publicaties verschenen.

Ik verwacht dat er meer religie zal zijn op de planeet, niet minder. Geseculariseerde landen zoals Duitsland, waar de groep zonder religie vorig jaar voor het eerst groter dan die met, en Nederland zijn grote uitzonderingen. In veel andere delen van de wereld, zoals India, is dat heel anders. Omdat we inderdaad ongeneeslijk religieus zijn, zoals jij het noemt, zullen we altijd zoeken naar een waansysteem dat werkt.’

Zelf mediteert u al 47 jaar dagelijks minstens tweemaal, las ik. Hoe heeft uw jarenlange meditatiebeoefening u veranderd?

‘Ik heb als stelregel om niet over mijn meditatie-ervaringen te spreken in de media. Wel kan ik erover zeggen dat meditatie in mijn leven het beste is dat ik ontdekt heb. Ik weet niet waartoe het leidt, en of het ergens toe leidt, maar het heeft veel diepte en schoonheid aan mijn leven toegevoegd. Ik schrijf ook dat ik enkele hallucinerende middelen heb genomen en meer verschillende psychedelische drugs heb geprobeerd dan de meeste mensen, maar ik vind meditatie uiteindelijk het beste. Het is heel stil, subtiel en traag. Natuurlijk is LSD absoluut fantastisch, dramatisch en snel, maar het effect ervan is niet duurzaam en het is ook riskant voor een kleine groep mensen.

Ieder kind zou moeten leren mediteren, zeker nu er sociale media zijn. Daarom pleit ik voor seculiere meditatielessen op middelbare scholen en werk ik binnen de Duitse Nationale Academie van Wetenschappen aan een voorstel hierover aan de regering.’

Waarom vindt u dit zo belangrijk?

‘Na 2007, toen de iPhones kwamen, heb ik studenten echt zien veranderen. Hun aandachtsboog is veel korter geworden. Als hoogleraar merkte ik dat duidelijk, want filosofie is een vak zonder video’s en plaatjes, met dikke en vaak moeilijk leesbare boeken. Ik maak me veel zorgen over hoe jonge mensen alle crises die op ons afkomen het hoofd moeten bieden, aangezien zij voor een groot deel in een virtuele werkelijkheid leven.

Meditatie kan helpen de dingen te zien zoals ze zijn en kan de mentale veerkracht vergroten. In zogeheten mettameditatie beoefen je compassie met andere levende wezens, gewoon liefdevolle vriendelijkheid. Psychotherapeuten en meditatieleraren hebben ontdekt dat je hiervoor eerst liefdevolle vriendelijkheid voor jezelf nodig hebt. Want hoe goed je ook je best doet, je zult als mens altijd fouten maken en falen en bent altijd ontoereikend. Dat is belangrijk om onder ogen te zien, ook in het licht van klimaatverandering, wanneer je beseft dat je bepaalde zaken niet kunt veranderen.’

Mc Mindfulness

Voor Metzinger is serieuze meditatiebeoefening ook een manier om de aard van ons bewustzijn te onderzoeken. Van mediteren met apps moet hij niets hebben. ‘Dat hoort bij neoliberale zelfoptimalisering; ik noem dat McMindfulness. Dat is niet het echte werk. Maar misschien is slechts een kleine groep geïnteresseerd in het echte werk.’ Sommige mensen noemen zijn ideeën over seculiere spiritualiteit elitair, vertelt hij. Want hij is emeritus-hoogleraar filosofie, woont landelijk, kan het zich veroorloven om seculier te zijn, en heeft tijd om te mediteren. Dat laatste geldt niet voor mensen met drukke banen en kinderen.

‘Basketballen, tandenpoetsen en mediteren zijn culturele technieken die je kunt aanleren. Dat zou ook moeten gelden voor kritisch denken.’

‘Tegen slachtoffers van de klimaatcatastrofe in het mondiale Zuiden zeggen dat ze een bewustzijnscultuur nodig hebben, is natuurlijk bijna cynisch. Zij hebben daar geen ruimte voor en ervaren totaal andere problemen. Uiteindelijk is misschien de treurige werkelijkheid dat slechts een kleine groep beschikt over de leefomstandigheden om een bewustzijnscultuur te ontwikkelen. Niet iedereen kan zich het doorzettingsvermogen en de eerlijkheid waarvoor ik pleit veroorloven. In veel landen moet je intellectuele eerlijkheid met de dood bekopen. Daarvan ben ik me volledig bewust.’

U pleit voor intellectuele eerlijkheid, maar schiet het denken, nu de druk toeneemt, niet juist de andere kant op, getuige de toename van nepnieuws, complottheorieën en populisme?

‘Trump kan terugkomen door de steun van de evangelische kerken. Poetin wordt gesteund door 70 procent van de Russische bevolking, maar ook de orthodoxe kerk steunt hem. Religie is hierin een destructieve kracht. De klimaatcatastrofe zou heel goed kunnen leiden tot de opkomst van nieuwe religieuze bewegingen. Dat heeft een diepere oorzaak. Als cognitiewetenschapper en filosoof van de geest weet ik dat onze breinen verhalen maken. We creëren modellen van de werkelijkheid om in te geloven en bevestigen elkaar daarin. De topprioriteit in de biologische evolutie was om die modellen eenvoudig en effectief te houden, niet om ze wáár te laten zijn. Het draaide om succesvolle voortplanting en je genen weten door te geven en weten te overleven, niet om het hebben van een waarheidsgetrouw model van de wereld.

Nu we geconfronteerd worden met veel externe stress door sociale media en zoveel slecht nieuws, en mensen vrezen hun banen te verliezen door kunstmatige intelligentie, is er een sterke neiging om hoe dan ook te proberen onze modellen van de werkelijkheid simpel en coherent te houden. Mensen zijn sterk geneigd de waarheid op te offeren, als ze daardoor de samenhang van hun wereldmodel kunnen redden.

Tijdens de coronapandemie ben ik vier vrienden, normale mensen met wie ik daarvoor goed kon praten, kwijtgeraakt aan complotdenken. Als cognitiewetenschapper denk ik dat mensen, als de wereld te complex en bedreigend wordt, vatbaarder worden voor het onvermogen van de menselijke geest om zichzelf te verdedigen tegen waandenkbeelden en zelfmisleiding en sterker geneigd zijn zich te gaan vastklampen aan een tribale identiteit. Ik zie fascisme en tribalisme als meer primitieve vormen van sociale organisatie.’

Dat belooft weinig goeds.

‘Misschien blijkt democratie straks iets tijdelijks te zijn geweest. Sinds 2006 daalt het aantal democratieën wereldwijd, blijkt uit de Democracy Index van The Economist. Nog slechts 24 landen hebben een echt stabiele democratie. Voor democratie moet je rijk zijn en goede omstandigheden hebben, waaronder vrede. Zo gauw er oorlog is, is er minder democratie en zijn er meer generaals.

Ik heb de indruk dat mensen in Duitsland verveeld zijn door democratie. Na ruim 75 jaar vrede zijn ze het oude vergeten. Misschien zijn we verwend geraakt. In het Duits hebben we de uitdrukking: als een ezel het te goed heeft, gaat hij dansen op het ijs. De boze boeren en AfD-aanhangers lijken niet te beseffen dat ze dat aan het doen zijn.’

Zouden filosofielessen, waarin leerlingen leren om kritisch te denken, niet ook erg nuttig zijn?

‘Zeker, die hebben we ook nodig. In Duitsland noemen we dit Argumentationstheorie. Je leert studenten typische denkfouten en drogredeneringen herkennen. Eigenlijk zouden we iedereen eenvoudige dingen moeten leren, zoals dat het verbaal aanvallen van een persoon in plaats van ingaan op het onderwerp geen argument is. En dat het onderwerp veranderen, zoals politici altijd doen, geen discussie is. Basketballen, tandenpoetsen en mediteren zijn culturele technieken die je kunt aanleren. Dat zou ook moeten gelden voor kritisch denken.’