Charles Lewinsky. Terugkeer ongewenst. Signatuur, vertaling Elly Schippers, 445 p., € 22,95
****
door Aart van Zoest
Roman
Kurt Gerron was een succesvolle Duitse entertainer, acteur en cineast, Jood, in de jaren twintig en dertig in Duits­land. Hij had een flinke rol in de film De Blauwe Engel, met Marlene Dietrich, verkeerde met Bertolt Brecht, in wiens Drei­groschen­oper hij Tiger Brown speelde. Toen de nazi&#8217;s aan de macht kwamen in Duitsland, ging hij naar Neder­land om aan de Jodenvervolging te ontkomen, niet naar Hollywood, waarvoor hij een uitnodiging had. In plaats daarvan kwam hij in Westerbork terecht en in Theresienstadt. De Duitse kampcommandant droeg hem op een film te maken die via het Rode Kruis aan de buitenwereld moest tonen hoe goed de gevangen Joden het daar hadden. Kon Gerron weigeren? Natuurlijk wel, maar het zou voor hem en ook voor zijn vrouw onmiddellijke deportatie hebben betekend. Charles Lewinsky heeft Kurt Gerron tot de ik-verteller van zijn roman gemaakt. Historisch bekende feiten, aangelengd met fictie &#8211; overdenkingen van Gerron, vooral betreffende morele dilemma&#8217;s &#8211; brengen enerzijds de menselijke ellende van de slachtoffers en anderzijds de schofterige misdadigheid van de nazi&#8217;s tot leven, zó dat het voor menige lezer moeilijk zal zijn om tranen van medelijden en woede te bedwingen. Lewinsky bereikt dat doordat hij zijn psychologische benadering ingebed heeft in een grondig gedocumenteerde werkelijkheid, de werkelijkheid van Gerrons levensloop. Ter verificatie: zowel van Gerrons acteren als van zijn film zijn fragmenten te zien op internet. Na het maken van de film werd Gerron naar Auschwitz gedeporteerd, met notitie &#8216;T.O.&#8217;, Terugkeer Ongewenst. De meest bittere verwijzing naar de werkelijkheid in het hele boek is de alinea aan het slot. Lewinsky noteert: &#8216;Veel in deze roman is verzonnen. Dit helaas niet: op 30 oktober 1944 werden Kurt Gerron en zijn vrouw Olga in Auschwitz vermoord. Drie dagen later werd het vergassen [op bevel van Himmler] definitief gestaakt.&#8217;
Sophie Zijlstra. Margot. Querido, 224 p., € 18,95
**
door Marjolijn Pouw
Roman
Sophie Zijlstra kruipt in de huid van Anne Franks veertienjarige zusje Margot. In de herfst van 1941 wordt haar op last van de Duitsers de toegang tot haar roeivereniging verboden. Margot laat zich niet zo maar wegsturen en dwingt het bestuur de toestemming af om haar alsnog de jaarlijkse afsluiting van het roeiseizoen te laten organiseren. Kort daarop duikt de familie Frank onder. Om het gevaar van ontdekking te verkleinen, wordt Margot als eerste naar het onderduikadres gebracht. Het is er doodstil en koud: &#8216;Zittend op de houten vloer begint ze een idee te krijgen, een idee dat steeds meer vorm krijgt alsof een stem het haar influistert, een idee van wat haar te wachten staat. Stilte, duisternis en kou.&#8217; De passage wijst vooruit naar Margots verblijf in het concentratiekamp Bergen-Belsen, een episode uit haar leven die buiten het bestek van de roman valt. Sophie Zijlstra beschrijft hem in Margots beknopte biografie, achter het nawoord met de rechtvaardiging van de roman. Er zijn in de roman meer nadrukkelijke verwijzingen te vinden naar Margots lot.
De voorzitter van de roeivereniging leest Margot onbewogen de brief voor met het lidmaatschapsverbod. Ze denkt: &#8216;Onverschrokken koning van de vlekkeloosheid, (…) jij morst niet, als kind al geen melk en als volwassene geen sympathie, empathie of andere emotie. In het aquarium van je leven zwem je rond, en rond, en rond. Je hebt het gelijk aan je kant want je kunt niet anders dan rondzwemmen en soms een glimp van je eigen staart opvangen, de achterkant van jouw gelijk, die je snel vergeet omdat die je niet aanstaat en doorzwemmen je enige optie is.&#8217; In haar beknopte biografie verklaart de schrijfster parmantig: &#8216;Ik fantaseer graag over de bekroonde wedstrijd en ik vind dat ik dat mag. Ik permitteer mij de vrijheid.&#8217; Natuurlijk mag dat, maar liever niet zo.
Annemarie de Gee. Kamermensen. Atlas Contact, 176 p., € 18,95
***
door Marjolijn Pouw
Verhalen
De verhalen in deze bundel spelen zich allemaal af op kamer 104 van een gemiddeld hotel in een willekeurige stad. Hij wordt bewoond door mensen die aanvankelijk heel gewoon lijken, maar al gauw in buitensporigheden of dwanghandelingen vervallen. Ze maken slachtoffers of worden het zelf. Zo wordt een jonge vrouw er door een sadistische insluiper met een posttraumatisch stress-syndroom verkracht en laat een verbitterde oud-politicus er zijn vaste Poolse hoertjes komen. Ook klopt een louche zwerver aan bij een vakantie vierend gezinnetje &#8211; bij het kaartspel verandert hij in een soort weerwolf. Zijn het fantasieën, zoals de pronte mevrouw Hindeloopen tegen haar man zegt als ze met hun twee kinderen hun intrek op de kamer hebben genomen: &#8216;Als klein meisje lag ik in mijn bedje met mijn ogen dicht en fantaseerde over avonden op onbekende plekken zoals deze.&#8217; Of zijn de belevenissen echt? Het kamermeisje dat zo nu en dan de rotzooi komt opruimen, treft er geen sporen van aan, en er zijn meer aanwijzingen van dromen. Ze zijn goed verborgen en je wordt moeiteloos de verhalen in gezogen, maar soms zijn ze geforceerd en storen ze. Er zijn ook verhalen die niet bij de andere passen, zoals het toneelstukje van drie langs elkaar heen pratende vriendinnen. Maar De Gee kan je gedachten goed gevangen houden.
Curzio Malaparte. Bloed. IJzer, vertaling Jan van der Haar, 155 p., € 16,50
****
door Aart van Zoest
Verhalen
Malaparte was een felle donder. In de &#8216;Bekentenis&#8217; die hij vooraf laat gaan aan de vijftien literaire schetsen die hij in 1937 onder de titel Sangue bijeen bracht, spreekt hij van de &#8216;wrede tijd&#8217; die hij in zijn jeugd heeft meegemaakt. Zijn felheid is te vinden in zijn grandioze stijl, die zich manifesteert in zinnen als: &#8216;Opeens keek Lavinia hem aan. En plotseling voelde Paolo dat het seizoen al beter begon te worden, de zomer verkoelde al de blaadjes van die witte boom, die zachtjes ruisten in zijn borst.&#8217; Zo&#8217;n citaat laat zien dat Malapartes werk voer is voor fijnproevers. In zijn heel korte levensschetsen komt veelal een jonge vent aan het woord, die bijvoorbeeld verklaart: &#8216;Ik ben bang en gruw van mezelf als kind. In mezelf als man heb ik vertrouwen.&#8217; Eén wat langer verhaal beschrijft een dag uit het leven van Cavalier Bonfante, een Romeinse ambtenaar die in zijn kantoor portretten van de koning, de paus en Mussolini heeft hangen. Op een zaterdag gaat hij waardig de straat op en komt in contact met arbeiders die aanhangers zijn van Mussolini. Die heeft de arbeiders immers een fascistenzaterdag bezorgd. Die ontmoeting van burgerman en proletariërs verloopt uiteraard onhandig. Malaparte, die zich politiek engageerde, wist wel waarover hij het had. In 1937 ging hij nog, net als zijn personages, met de fascisten mee. Hij wendde zich van ze af in 1940 en werd communist.
Willy Linthout. Wat wij moeten weten. De Bezige Bij, 200 p., € 24,95
**
door Kees Driessen
Strip
Tegelijk met Linthouts tweede striproman verschijnt de honderdvijftigste (!) aflevering van zijn Urbanus-serie. Het was in 2009 een grote verrassing toen de maker van de maffe Urbanus-strips Jaren van de olifant presenteerde, een striproman over de zelfmoord van zijn zoon. Het &#8216;driekwart autobiografische&#8217; Wat wij moeten weten vormt daarop een soort aanvulling, in dezelfde tekenstijl: louter potloodschetsen, niet gegumd, niet geïnkt, niet ingekleurd. Die onaffe stijl paste uitstekend bij het gevoel van gemis in Jaren van de olifant, maar voegt ditmaal minder toe. Door de wisselende hoofdpersonen, naast Linthouts alter ego zijn dominante moeder en twee drankzuchtige broers, is Wat wij moeten weten emotioneel bovendien minder gefocust dan zijn voorganger. Het boek is vooral interessant als aanvullend perspectief: waar Jaren van de olifant zich op het verdriet van de vader richtte, is hier te zien hoe de rest van de familie reageert op de zelfmoord van de zoon.
Kira Wuck. Finse meisjes. Podium, 56 p., € 15,-
***1/2
door Rob Schouten
Poëzie
In het debuut van slamkampioen Kira Wuck (1978), van Indonesisch-Finse afkomst, draait het steeds om menselijke betrekkingen, familiebanden, liefde, vriendschap. Maar anekdotisch is het allerminst. Integendeel, over alles hangt een waas van geheimzinnigheid en magie. Steeds wordt er iets opgetild, bijvoorbeeld in de wasserette waar je &#8216;voordat je het weet samen in een flamencobar belandt&#8217;. Zelfs in de illusieloze overblijvers van de maatschappij ziet deze dichteres nog iets moois: &#8216;Zijn ziel heeft de pureermachine niet overleefd / nu leeft hij verfijnd&#8217;.
Alle mensen lijken familie van elkaar in Finse meisjes, en zo zie je omgekeerd in al die gedichten over anderen de maakster terug met haar gevoelige oog voor ieders uitzonderlijkheid. Een ontvankelijk meisje in een vreemde wereld. Tegelijkertijd is dit kruidige, krachtige poëzie. Maar soms zou het nog iets heksachtiger mogen zijn, zoals in de laatste regels: &#8216;we halen er een spiegeltje bij / als het niet beslaat &#8211; / dan ben je vertrokken.&#8217;
Lucas Hirsch. Dolhuis. Arbeiderspers, 70 p., € 18,95
****
door Rob Schouten
Poëzie
Lucas Hirsch is een potig dichter die de lezer geen stroop om de mond smeert: &#8216;Vergeet niet dat alles poëzie is vandaag de dag&#8217; schrijft hij in het laatste gedicht van Dolhuis en dat betekent in zijn geval dat het om de strijd om het bestaan gaat, agressie, onmenselijkheid. Hij schrijft met een &#8216;pistool in mijn schoot&#8217; en zou graag een Tokkie aan stukken snijden of &#8216;dat spuitlijf volkwakken&#8217;. Hirsch&#8217; gedichten zitten vol hufters. Iemand komt gewoon met een blote pik de trein binnen, maar pas als hij met zijn andere hand een boek gaat lezen, wordt alles anders, oftewel: het traditionele literaire bedrijf is ongewoon geworden.
Hirsch&#8217; &#8216;gitzwarte psalmen&#8217; zijn onthutsend en grappig tegelijk. In een zelfreflecterend gedicht geeft hij toe ook evengoed een sukkel te zijn en in de laatste afdeling lijkt het met de wereld zelfs nog goed te komen: &#8216;Wuif met je pompons / dan wekken we vreugde op&#8217;. Messcherpe gedichten, niet om in te geloven want Hirsch drijft het graag op de spits, maar prima spul om je weltschmerz aan te slijpen.

Kees Driessen

Aart van Zoest

Rob Schouten

Marjolijn Pouw

Fictie

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots