Niccolò Ammaniti. Een delicaat moment. Lebowski, vertaling Etta Maris, 376 p., € 19,95
***
door Aart van Zoest
Korte verhalen
Zeventien korte verhalen. Het kortste drie bladzijden. Het langste bijna honderd, maar daar zitten dan weer korte schetsen in. Sommige teksten zijn van vroeger, andere recent, sommige geschreven met vader of vriend. Ammaniti is vrijgevochten van elke Systemzwang. Er is wel coherentie in de beschreven Romeinse werkelijkheid. Dat is die van de onderzijde van de samenleving, waar mensen zich losgemaakt hebben van hooggestemdheid in de levensopvatting. In de Romeinse levenssfeer die Ammaniti neerzet in zijn patsboemstijl (veel zinnen van één woord) wordt heel wat afgeneukt en afgepijpt &#8211; incidenteel wordt er ook wel eens iemand afgemaakt. Helemaal geen idealen? Ja toch. Personage Marina tegen vriendin: &#8216;Ik heb besloten: deze winter neem ik een borstvergroting. Ik wil enorme tieten. Ik zal jullie laten doodgaan van afgunst. En dan geef ik ze als kerstcadeau aan Marco.&#8217;
Chris de Stoop. Moedermoord. De Bezige Bij, 208 p., € 17,90
**
door Marjolijn Pouw
Roman
Chris de Stoop is een geëngageerde schrijver. In zijn romans stelt hij onrecht en criminaliteit aan de orde, waarvan hij de sporen laat zien bij de slachtoffers. Zij kunnen op hun beurt daders worden, zoals Nadia Vonck in Moedermoord. Het meisje is door haar moeder geestelijk mishandeld en verwaarloosd. Aanvankelijk lijkt ze aan de doem van haar liefdeloze opvoeding te kunnen ontsnappen, maar ze is zo vervormd dat ze in het gedrag van haar moeder vervalt. Ze vermoordt haar en slaat ook haar dochtertje dood om haar een treurig leven te besparen. Dan verhangt ze zich. Een familiedrama, schrijven de kranten en ze speculeren over de oorzaak. Nadia&#8217;s oudere zus Nicky wil er niks over kwijt, maar ze heeft altijd een voorgevoel van het drama gehad. De meisjes hebben van hun moeder &#8211; zelf slachtoffer van misbruik &#8211; maar één ding geleerd: mensen, ook je eigen kinderen, zijn er om te gebruiken. Liefde en (belangeloze) vriendschap bestaan niet. Daar word je onrustig van. Had Nadia anders gekund, vraagt Nicky zich af? Voor haar is hun opvoeding &#8216;het ware familiedrama&#8217; en niet de moord. &#8216;Liefdeloos geboren worden om liefdeloos op te groeien. Geen sprankje genegenheid, geen splinter geborgenheid, nooit een opbeurend woord.&#8217; De geharde Nicky ontspringt de dans. Ze mag dan onevenwichtig zijn en mislukt, ze blijft overeind dankzij haar motorclub en de liefde van haar hond.
Het door De Stoop beschreven milieu doet denken aan Herman Brusselmans, maar waar Brusselmans met alles en iedereen de draak steekt, heeft De Stoop zijn aanklacht in de taal van een sociaal werker vervat. Verontwaardiging en bitterheid overheersen in de roman. Het is een ware &#8216;grievenlijst&#8217; geworden, zoals hij Nadia laat opstellen. Heeft hij niet in de gaten dat je van ellende niet alleen kan huilen, maar er ook om kan lachen?
Rosa Liksom. Coupé no. 6. Podium,vertaling Annemarie Raas, 222 p., € 18,50
***
door Aart van Zoest
Roman
Het is een lange reis van Moskou naar Ulanbataar, de hoofdstad van Mongolië. Je kunt de reis afleggen per spoor, met de Transsiberië Express: zesduizend kilometer, drie dagen en nachten onderweg. Je deelt een coupé met z&#8217;n tweeën. Wie alleen reist, krijgt een reisgenoot toegewezen. Zo gebeurt het dat de ik-vertelster Anna, een Finse studente, de coupé moet delen met een ruige Rus. Die natuurlijk zin in haar heeft. Het hoort bij zijn macho-approach dat hij verklaart: &#8216;Ik wil wel eens zien of een Finse kut anders is dan een Russische.&#8217; Hoe moet dat gaan, in coupé no. 6? Het blijft spannend tot het einde toe, maar het verhaal wordt er niet onrustig of heftig van. Ze dammen menig partijtje, de Finse en haar Rus. Tussen het overvloedig innemen van wodka door giet hij levenswijsheden over haar uit. &#8216;Vrouwen zijn bang voor slangen, Finnen voor Russen, Russen voor de Joden en Joden voor…&#8217; De lezer kijkt met Anna mee naar het gedrag van haar imposante, niet onsympathieke reisgezel en nog meer naar de mooi beschreven passerende landschappen en steden als Omsk, Krasnojarsk, Chabarovsk. Aan het eind van het boek kan de lezer het gevoel hebben een interessante transsiberische treinreis te hebben meegemaakt.
Ali Smith. Artful. Hamish Hamilton, 202 p.
****
door Kristien Hemmerechts
Essay
Zelden zal een boek zich zo moeilijk hebben laten benoemen als Artful van Ali Smith. Je kunt het bijvoorbeeld omschrijven als een essay waarin de schrijfster nadenkt over haar vak. Dat doet ze niet in haar eentje. Ze haalt er een stoet andere schrijvers bij die ook allemaal over hun vak hebben nagedacht. Ze citeert hen en toetst hun uitspraken aan haar eigen bevindingen. Je kunt haast niet anders dan concluderen dat het een hebbelijkheid van schrijvers is. Schrijven volstaat niet: er moet over nagedacht worden. En er moet over geschreven worden.
Artful is ook een elegie voor een verloren geliefde. We horen de stem van iemand van wie de partner een jaar eerder is overleden. Zo diep was de rouw dat de broodnodige concentratie om te lezen niet kon worden opgebracht. Maar nu besluit de vrouw dat ze verder moet. Ze kan niet eeuwig treurend bij de pakken neer blijven neerzitten. Om te beginnen kiest ze een nieuwe plek uit voor de stoel waarin ze vroeger altijd zat te lezen. Vervolgens slaat ze voor het eerst sinds lang weer een boek open. Het wordt Oliver Twist van Charles Dickens. Nauwelijks is ze een bladzijde ver wanneer de overleden geliefde de kamer binnenwandelt. &#8216;Het was niet jij. Het was mijn verbeelding.&#8217;
Er zijn uiteraard meer boeken waarin de doden het gezelschap van de levenden opzoeken en weigeren te geloven dat ze dood zijn. Of waarin de levenden zich verbeelden dat de doden hun gezelschap opzoeken en weigeren te geloven dat ze dood zijn. Het wonderlijke aan Artful is de originele manier waarop Ali Smith vertrouwde thema&#8217;s nieuw leven inblaast. Artful is in de eerste plaats een ode aan de verbeelding, gebracht door een schrijfster met een uitzonderlijk rijke verbeeldingskracht.
Arthur Japin. Maar buiten is het feest. De Arbeiderspers, 304 p., € 21,95
**
door Marjolijn Pouw
Roman
Kindermisbruik is hot. In zijn nieuwe roman doet ook Arthur Japin een duit in het zakje. Liefst drie kleine meisjes worden er met medeweten van hun moeder stelselmatig door hun ploerterige stiefvader mishandeld en verkracht. Het oudste meisje raakt zelfs zwanger. Ze vlucht het huis uit om van een dochtertje te bevallen, dat na haar moeders dood op haar beurt door haar bloedeigen vader dreigt te worden mishandeld en verkracht. De wettige echtgenote kijkt weg, want ze wil niet voor schut staan. Net zomin als haar vriendinnen, of schoonzussen, die ook allemaal door het monster onder handen zijn genomen. De man is kermisfotograaf en chanteert zijn slachtoffers met door hem gemaakte schunnige foto&#8217;s van hun onwelvoeglijke standjes. Hij laat die door zijn stiefdochtertjes ontwikkelen, want dan went het vast. En zo houdt deze Blauwbaard de wind eronder.
Het verhaal is van alle tijden, de verrassing moet dus van de vorm komen. Die is zo versleten als een smartlap. Japin haalt alle clichés over daders en slachtoffers uit de kast. Zonne, het meisje dat als volwassen vrouw met haar gruwelijke verleden geconfronteerd wordt, durfde niet over het gebeurde te praten want ze voelde zich schuldig: &#8216;Zij mocht er dan misschien uitzien als een kind, ondertussen was zij geen haar beter dan Berthe of Tessa of haar tante Jany met hun verdraaide lijven en verwrongen gezichten en hun onderlichaam open naar de camera.&#8217; Heeft ze zich niet zelf overgegeven aan de man, toen hij dreigde om haar kleine zusje te nemen als zij niet wilde? Gelukkig wordt Zonne door de geheiligde Kunst gered. De leidster van het plaatselijke zangkoortje &#8211; ook al een slachtoffer &#8211; boort haar talent aan, zodat ze kan ontsnappen. Schrijven gaat Japin goed af. Zijn taal is helder en onberispelijk, maar het verhaal is net een suikerspin. Je bijt erin en houdt een hap lucht met zoete nasmaak over.
Mischa Andriessen. Huisverraad. De Bezig Bij, 64 p., € 16,50
****
door Rob Schouten
Poëzie
Je hebt dichters die hun temperament tonen en dichters die zich niet blootgeven. Mischa Andriessen (C. Buddingh&#8217;-prijs 2008) behoort tot de laatste soort. De gedichten in Huisverraad brengen van alles in beeld, iemand die land verbrandt, een stinkende dode in een huis, een richting Mekka biddende vrouw, een reis met vrienden, maar je komt er niet achter hoe de maker ertegenaan kijkt. Andriessens objectivisme intrigeert, de wereld in zijn poëzie is ritueel, onheilspellend, magisch, ze zit vol &#8216;we&#8217;, &#8216;je&#8217; en &#8216;hij&#8217; en de maker van dit alles blijft onzichtbaar, als om de lezer niet voor de voeten te lopen. Huiselijkheid, persoonlijkheid en vertrouwdheid zijn bij Andriessen dan ook misleidende zaken: &#8216;het donker van je eigen / schaduw op de muur zien / en schrikken. Niets is gevaarlijker / dan wat je kunt begrijpen.&#8217; Karakteristiek is het aantal &#8216;lessen&#8217; en &#8216;testen&#8217; dat Andriessen uitvoert, en titels als &#8216;Orde&#8217;, &#8216;Spoor&#8217;. Hij is geen troostende of opwekkende dichter, hij kijkt goed en toont ons, haast wetenschappelijk maar ook met verbeelding en stijl, hoe merkwaardig het leven eruitziet.
Carlos Ruiz Zafón. De gevangene van de hemel. Signatuur, vertaling Nelleke Geel, 318 p., € 19,95
***
door Anne Versloot
Thriller
Alle oude bekenden uit de bestseller De schaduw van de wind zijn in dit derde deel terug: Daniel Sempere, zijn vriend Fermín en het Kerkhof der Vergeten Boeken. Bij vlagen is het weer net zo sfeervol, duister en ronduit huiveringwekkend. Vooral het deel waarin Fermín vertelt over de periode dat hij opgesloten was in de stinkende kerkers van de gruwelijkste gevangenis in Barcelona. De directeur is er eentje van de ergste soort. Wat een narigheid. Wat een hel. En wat prachtig hoe hij daaruit weet te ontsnappen à la de graaf van Montecristo &#8211; lees het boek van Alexandre Dumas, lijkt Zafón te zeggen. De liefde voor literatuur speelt bij hem altijd een grote rol. En dat kunnen we alleen maar toejuichen. De intrige in De gevangene is door Zafón mooi opgezet, maar blijft iets te lang veelbelovend. Het is wachten op deel vier voor een hopelijk bevredigende ontknoping.

Kristien Hemmerechts

Aart van Zoest

Rob Schouten

Marjolijn Pouw

Fictie

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips