Macht op vrijdag: De F-35 kost al bijna vijf miljard, maar gaat u rustig slapen

Jaarlijks ontvangt de Tweede Kamer een document dat Voortgangsrapportage F-35 heet. Dat was afgelopen 17 september weer het geval. De volksvertegenwoordiging krijgt heel wat jargon te verstouwen: pagina’s lang Haags proza vol beheersmaatregelen, functionele controle, instandhouding, aandachtspunten, uitdagingen, intensiveringen, onderkende tekortkomingen, verouderde ALIS software architectuur, veiligstellingen na incidenten, uitgangspuntennotities, plandollarkoersen, valutaschommelingen, exploitatieramingen, bandbreedtes van risicoprofielen, en meer ambtelijke termen die het Groot Dictee der Nederlandse Taal niet eens zouden halen.

Maar steevast is de boodschap van die rapporten dat al het geld welbesteed is. Er zijn natuurlijk hier en daar wel wat negatieve puntjes maar dat komt allemaal heus wel in orde. De F-35 kost al bijna vijf miljard, maar gaat u maar rustig slapen.

In het hoofdstuk ‘Product’ bekennen de ondertekenaars van de rapportage, Barbara Visser (staatssecretaris van Defensie) en Mona Keijzer (staatssecretaris van Economische Zaken) dat de Amerikaanse Rekenkamer GAO (Government Accountability Office) eind april weliswaar vaststelde ‘dat de F-35 vloot qua betrouwbaarheid en onderhoudbaarheid wel verbeteringen laat zien, maar nog niet aan alle gestelde eisen voldoet. Het GAO stelt verder dat dit gevolgen kan hebben voor inzetbaarheid en instandhoudingskosten van de F-35. De aanbevelingen van het GAO zijn door het JPO (Joint Program Office, de projectleiding, KC) overgenomen.’

Genoteerd: aanbevelingen overgenomen, niks over concrete maatregelen.

Visser en Keijzer melden eerlijk dat de GAO modernisering van de F-35 afraadt omdat de business case nog niet rond is. Maar daar doet Defensie niet zo moeilijk over want ‘de Amerikaanse Defensie heeft niet ingestemd met deze aanbeveling. Het F-35-programma heeft voldoende financiële planning en technische kennis om te beginnen met de ontwikkeling van initiële block 4 capaciteiten.’

Dat rapport somde een waslijst op aan tekortkomingen van de F-35, maar Visser en Keijzer stellen ons gerust.

Visser en Keijzer leggen ook uit wat de operationele testfase van de F-35 is. Dan ‘wordt onderzocht of het F-35-wapensysteem in operationele zin voldoet aan de eisen die zijn gesteld aan het toestel en het ondersteunende materieel-logistieke systeem. Gedurende de testen opereert de F-35 in een zo representatief mogelijke dreigingsomgeving en worden de missies, het onderhoud en de logistieke ondersteuning uitgevoerd zoals deze voor de toekomst zijn voorzien. Ook worden toekomstige tactieken, technieken en procedures ontwikkeld en beproefd. Dit vormt de basis voor de toekomstige inzet van de F-35’.

waslijst aan tekortkomingen

Op 31 januari 2019, zo schrijven Visser en Keijzer, is het Amerikaanse evaluatierapport The FY2018 DOT&E Annual Report gepubliceerd. Dat zou je de Amerikaanse versie van de Nederlandse voortgangsrapportage kunnen noemen, maar dan een stuk openhartiger. Dat rapport somde een waslijst op aan tekortkomingen van de F-35, maar Visser en Keijzer stellen ons gerust: ‘De vaststelling van de deficiencies is een momentopname waardoor het aantal tekortkomingen wisselt’.

Erdogan dacht weg te komen met de bestelling van een geavanceerd Russisch luchtafweersysteem én een F-35-gevechtsvliegtuig. No way, zeiden ze in de VS.

Wel ‘zijn er tekortkomingen geconstateerd bij het gebruik van het F-35A boordkanon. Dit betreft het losraken van bouten ten behoeve van de ophanging van het boordkanon. De genomen maatregelen hebben tot op heden nog niet geleid tot het gewenste resultaat. Daarnaast is in juni 2019 bij een tweetal (niet Nederlandse) F-35A’s ter hoogte van het boordkanon scheurvorming in beplating geconstateerd. De voorlopige aanname is dat de scheurvorming is ontstaan door de schokgolven tijdens het gebruik van het boordkanon. Onderzoek naar de oorzaak loopt nog.’

Jammer van dat boordkanon. Voorlopig maar even niet gebruiken.

de kwestie-Turkije

Een ander vuiltje is de kwestie-Turkije. Erdogan dacht weg te komen met de bestelling van een geavanceerd Russisch luchtafweersysteem én een F-35-gevechtsvliegtuig.

No way, dachten ze in de VS, en gooiden de Turken uit het F-35-project. Begrijpelijk maar lastig, want Turkse fabrieken zouden ook zorgen voor de assemblage van het middenstuk, de wapenophanging, en kregen de productie van allerlei motor- en vliegtuigonderdelen en de elektrische bekabeling voor de gevechtsvliegtuigen toebedeeld. Ook voor Nederland en andere kopers van de F-35. Dat moet nu weer helemaal worden herverdeeld, en is zodoende riskant en prijsverhogend.

Maar Visser en Keijzer schrijven doodleuk: ‘de schorsing en het eventuele vertrek van Turkije was geen onderdeel van de risicosessies en is niet meegenomen in de risicoreservering’.

de nucleaire taak

Het allerbelangrijkst is misschien wel dat de F-35 voorbestemd is om de nucleaire taak van de huidige F-16 over te nemen. Een squadron op een locatie die nooit genoemd mag worden – hoewel het een publiek geheim is dat het het Brabantste dorp Volkel betreft – maakt zich klaar voor de komst van de B61-12-atoombom. Dat is een verbeterde versie van de huidige B61-bom. Hij is namelijk uitgerust met bestuurbare staartvinnen die hem in staat stellen precisiebombardementen uit te voeren. Zelfs ondergronds, op lanceerbases van raketten.

Er wordt volstrekt voorbijgegaan aan de (destijds aangenomen) motie van de Tweede Kamer om niet tot een nucleaire taak over te gaan.

De B61-12 wordt ook aan de strategische B1-bommenwerper en diens opvolger (te zijner tijd) de B-21 gemonteerd. Wel zo efficiënt, maar je kunt bezwaarlijk volhouden dat het hier om een gewone ‘vervanging’ gaat. Nederland krijgt een semi-strategisch kernwapen. Er wordt volstrekt voorbijgegaan aan de (destijds aangenomen) motie van de Tweede Kamer om niet tot die nucleaire taak over te gaan.

Visser en Keijzer melden nu in hun voortgangsrapport dat ‘Zoals benoemd in de kabinetsreactie op advies nr. 109 van de Adviesraad Internationale Vraagstukken, getiteld “Kernwapens in een nieuwe geopolitieke werkelijkheid”, is door opeenvolgende regeringen sinds 2002 gesteld dat het altijd de bedoeling is geweest dat de F-35 de bestaande nucleaire taak van de F-16 overneemt.’

Dit is – sorry bewindslieden – pure geschiedvervalsing. In 2002, toen het B61-12-programma overigens nog lang niet bestond (en de F-35 ook nog alleen op de tekentafel) is niet meer dan een technische bedoeling aan de kamer meegedeeld, en zeker geen politiek voornemen.

De AIV (Adviesraad Internationale Vraagstukken) – het staat me niet vrij om uit de vergaderingen die ik meemaakte te citeren, wel uit het eindrapport – schreef eind januari in de aanbevelingen: ‘De AIV bepleit maximale informatieverschaffing bij het besluit over de voortzetting van de nucleaire taak.’

Daaronder lag wel de aanname dat het besluit dus niet genomen is, en alle aspecten en kwaliteiten van de B61-12 bij het besluit een rol zullen spelen. Onnodig te zeggen dat die, inmiddels 8 kabinetten, 7 ministers van Defensie en 148 kamerleden verder, in 2002 volslagen onbekend waren.

Niet in het rapport

Dan, voor de balans, nog wat zaken die niet in de voortgangsrapportage staan. (Om eerlijk te zijn is dat soms ook omdat zij buiten de verslagperiode vallen, maar wel voorzienbaar waren).

Operationeel testen – Dat traject, dat deze zomer voltooid had moeten worden, was al uitgelopen en is intussen nog eens vertraagd. Onlangs werd bekend dat de F-35-projectleiding  nog een goede simulatieplek zoekt, wat overigens niet heeft verhinderd dat de F-35 zijn debuut als gevechtsvliegtuig boven Afghanistan al een jaar geleden heeft gemaakt.

De operationele kosten – Een ruwe schatting is dat elk vlieguur met de F-35, optimistisch geschat en nog los van de aanschaf, 25.000 dollar gaat kosten. Andere berekeningen lopen op tot 36.000 dollar per uur. Afgelopen week werd bekend dat de Amerikaanse bewindsman die dat in zijn portefeuille heeft, generaal Robert McMahon terugtreedt.

De F-35 wordt geroemd om zijn stealth-capaciteit, wat neerkomt op een onzichtbaarheid voor radars.

Kan die moderniseringsfase-4 gewoon beginnen? Het besluit daartoe is op 7 juni jongstleden gevallen, toen bij Lockheed de vlag uit ging voor een contract van maar liefst 1.8 miljard dollar (waarvan de internationale partners, waaronder Nederland, 359 miljoen dollar meebetalen). De Amerikaanse Rekenkamer GAO had dit contract eind april ontraden omdat de vorige fase nog niet afgerond was en het contract niet aanbesteed was, lees: Lockheed in de schoot geworpen. En sinds wanneer besteedt Nederland miljoenen dollars aan niet-aanbestede opdrachten?

Onzichtbaar? De F-35 wordt geroemd om zijn stealth-capaciteit, wat neerkomt op een onzichtbaarheid voor radars. Het moet hem in staat stellen de vijandelijke verdedigingslinie ongezien te passeren om missies ver achter het front uit te voeren. Daar bestaat wel enige twijfel over.

Recent kwam de onthulling dat een Duitse radarfabrikant, die een proefopstelling op zijn ponymanege had opgesteld, in 2018 geen moeite had om twee F-35’s rustig en langdurig te volgen. De twee gevechtsvliegtuigen, op weg naar een wapenshow in Berlijn, lieten een geplande stealth-demonstratie daar om onduidelijke redenen achterwege.

Hoe zit het met de nucleaire taak? Defensie doet er alles aan om ons, inclusief de Tweede Kamer, te laten geloven dat het besluit in 2002 al viel. Om er helemaal zeker van te zijn, herhaalde een woordvoerder van Defensie het tegenover Vrij Nederland op 17 september jongstleden, na uitkomst van het rapport, nog een keer letterlijk: ‘Om uitvoering te kunnen geven aan het kabinetsbeleid, wordt binnen defensie gewerkt aan een goede overgang van de F-16 naar de F-35, inclusief de nucleaire taak. De voorbereidingen daartoe lopen op schema.’

Voor de werkelijke voortgang van het F-35-project is het wel zo nuttig om ook de originele Amerikaanse rapporten te lezen en niet alleen de collages van Barbara Visser en Mona Keijzer.

Het is zand in de ogen: de voorbereidingen lopen wellicht op schema, maar de B61-12 zal veel later beschikbaar zijn (anderhalf jaar) dan gepland. En dat staat niet in de Nederlandse voortgangsrapportage.

Het B61-12-project is onlangs weer 850 miljoen dollar duurder geworden, en raakt daarmee het magische totaalbedrag van 10 miljard dollar (de nieuwe bom zal daarmee zijn gewicht in goud waard zijn).

een goed gesprek

Voor de werkelijke voortgang van het F-35-project is het wel zo nuttig om ook de originele Amerikaanse rapporten te lezen en niet alleen de collages van Barbara Visser en Mona Keijzer.

Misschien moet de Tweede Kamer oud-projectbaas en generaal Chris Bogdan eens uitnodigen voor een goed gesprek. Hij biechtte vier jaar geleden op dat vooralsnog elke geproduceerde F-35 al aangepast zou moeten worden nog voordat ze lucht in kunnen. Bogdan is in 2017 teruggetreden.

Of als alternatief: het doorlezen van wat in een Amerikaans Rekenkamer-rapport over de F-35 stond en telkens herhaald wordt: ‘In March 2005, we found that the F-35 program had started development without adequate knowledge of the aircraft’s critical technologies or a solid design.’ En dat is nog steeds zo.

Gaat u maar rustig slapen.