Bezuinigingen

<p>Het kabinet wil fors snoeien in de overheid en roept de hulp in van voormalig PostNL-ceo Herna Verhagen. Eerder spraken de kabinetsleden al af om vanaf 2030 jaarlijks 1,5 miljard euro te bezuinigen op de ambtenarij. Nu presenteert het kabinet hoe het dat wil aanpakken.</p>
<p>‘Het kabinet zet vol in op een slagvaardige overheid’, kopt het ronkende persbericht. Toch blijft de manier waarop de gepresenteerde ‘actieagenda’ moet worden uitgevoerd vaag. De toelichting aan de Tweede Kamer van verantwoordelijk staatssecretaris Eric van der Burg (VVD) staat vol ‘actielijnen’ die pas in het najaar ‘verder worden geconcretiseerd’.</p>
<p>Precies dat kan grotere problemen opleveren. Hoewel nog niet is uitgezocht wat de overheid minder moet gaan doen en óf zoveel snijden wel verstandig is, staan de bezuinigingsdoelen al in graniet gebeiteld. Het is nu aan de ambtelijke toppen van de ministeries om die <em>targets</em> verder uit te werken.</p>
<p>Tegelijkertijd heeft het kabinet een commissie onder leiding van de voormalige PostNL-baas in het leven geroepen. Verhagen moet zich buigen over hoe de overheid van de toekomst eruit moet zien. Haar commissie bestaat uit zogenaamde<em> captains of industry,</em> de baas van een uitvoeringsorganisatie en een expert van de Rijksbegroting. Inhoudelijke expertise over staatsrecht of wat burgers überhaupt nodig hebben, ontbreekt.</p>
<p>Opmerkelijk, want de <em>raison d&#8217;être</em> van de staat is níet het rondbreien van het begroting. Dat is slechts een middel om het hogere doel van een overheid te behalen: het bewaken van de rechten en noden van burgers.</p>
<p>Of Verhagen dat ook zo ziet, is nog maar de vraag. Onder haar leiding startte PostNL een jarenlange juridische strijd met de Autoriteit Consument en Markt (ACM) die stelt dat het bedrijf de wettelijke eisen voor postbezorging niet nakomt. Over het motief laat de ACM geen twijfel bestaan: het bedrijf stelt winstoptimalisatie van de onderneming boven het publieke belang van een betrouwbare postbezorging.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>Gouden kettingzaag</h5>
<p>Het idee dat een ceo de aangewezen persoon is om de overheid veronderstelde wijsheden in te fluisteren, is niet nieuw. Begin jaren tachtig mocht voormalig Shell-baas Gerrit Wagner zich buigen over het economisch beleid en vorig jaar riep het kabinet om dezelfde reden nog de hulp in van voormalig ASML-baas Peter Wennink. Zijn advies bleek een belangrijk uitgangspunt voor het kabinet van Jetten.</p>
<p>De aanstelling van Verhagen gaat nog een stap verder. Nu krijgt een voormalig ceo veel invloed op de ordening van de Rijksoverheid.</p>
<blockquote><p>Het idee dat een ceo de overheid wel even kon stroomlijnen, bleek een illusie</p></blockquote>
<p>Hoe desastreus de invloed van ondernemers op overheidsbeleid kan uitpakken, ontdekten de Amerikanen toen techbaas Elon Musk begin 2025 <em>carte blanche</em> kreeg om de overheid te saneren. Bewapend met een gouden kettingzaag beloofde Musk wel eventjes een einde te maken aan ‘verspilling en fraude’ gelijk aan het astronomische bedrag van duizend miljard dollar.</p>
<p>Musks gebrek aan kennis van de werking van overheidsdiensten kwam de Amerikanen duur te staan. Het door de techbaas geleide Department of Government Efficiency (DOGE) stuurde zomaar mensen de laan uit bij vitale overheidsorganen als de belastingdienst. Uit interne stukken bleek dat de staat door het ontslag van cruciale medewerkers bij de fiscus vele miljarden dollars aan belastinginkomsten dreigde mis te lopen. De gouden kettingzaag van Musk kwam klem te zitten in de netelige groeven van de werkelijkheid. Het idee dat een ceo de overheid wel even kon stroomlijnen, bleek een illusie.</p>
<p>De vraag die premier Jetten zichzelf zou moeten stellen is waarom dat in Nederland anders zou zijn.</p>
<h5>Gedoemd te mislukken</h5>
<p>Het politieke frame dat de Nederlandse Rijksoverheid de uiterlijke kenmerken heeft van een almaar uitdijend waterhoofd, is geen verzinsel. Het aantal rijksambtenaren groeide van ruim 110 duizend in 2017 naar bijna 170 duizend nu. De helft van die ambtenaren bestaat uit ondersteunend personeel en allerhande managers, aldus het kabinet. Met zo’n snel groeiende <em>overhead</em> is er volop reden om de &#8216;apparaatsuitgaven&#8217; kritisch tegen het licht te houden, stelde ook de Raad van State eerder dit jaar.</p>
<p>Tegelijk waarschuwt de Raad van State voor te veel dadendrang. Zijn de bezuinigingsplannen niet te groot, te algemeen en vooral te onuitgewerkt, vroeg de kabinetsadviseur. Snijden op één plek kan zomaar averechtse gevolgen hebben voor andere doelen van de overheid. De voorgenomen bezuiniging van 1,5 miljard euro per jaar is bovendien veel groter dan de maximale besparing van 400 miljoen euro per jaar die de rekenmeesters van het Centraal Planbureau (CPB) eerder nog verantwoord vonden.</p>
<p>Grotere bezuinigingsoperaties, melden zij, kunnen leiden tot ‘kwaliteitsverlies en minder dienstverlening’. Bovendien bleken zulke plannen in het verleden steeds ‘te ambitieus’.</p>
<p>De Raad wilde daarom graag weten waarom het kabinet dacht dat het bezuinigen van 1,5 miljard euro per jaar wél verstandig zou zijn. De Raad raadde het kabinet aan een goede ‘rijksbrede afweging’ te maken, waarbij alle mogelijke gevolgen worden meegenomen. Belangrijk daarbij is de vraag: wat wil de overheid eigenlijk niet meer doen?</p>
<p>Die laatste vraag lijkt cruciaal voor ieder kabinet dat de overheid wil doen afslanken. Zo ondervond ook premier Schoof, wiens kabinet bij het aantreden nog hardop fantaseerde over een krimp van het ambtenarenapparaat met maar liefst 22 procent. Maar zijn ploeg verzuimde om verder veel aandacht te besteden aan de vraag welke taken de overheid dan zou moeten laten varen.</p>
<p>Van de gewenste besparing kwam dan ook weinig terecht, becijferde de Algemene Rekenkamer. Het aantal rijksambtenaren nam juist toe. En dat is logisch, erkent het kabinet in zijn stukken, vanwege alle ‘eventuele nieuwe taken’ die politici aan de overheid opleggen.</p>
<p>Jetten dreigt nu in diezelfde valkuil te stappen. Hij bezuinigt wel, maar neemt geen besluit over wat de overheid niet meer moet doen. De ‘actielijnen’ die het wel heeft uitgedacht zijn op cruciale punten bovendien behoorlijk tegenstrijdig.</p>
<blockquote><p>Een ‘slagvaardige’ overheid is niet hetzelfde als minder personeel</p></blockquote>
<p>Zo zet het kabinet in op ‘minder ambtenaren’ én minder inhuur van ‘externen’, zoals consultants en ICT’ers. Maar concludeert het in andere stukken dat ‘minder externe inhuur’ ervoor zorgt dat de overheid waarschijnlijk meer mensen in dienst moet nemen. ‘Het aantal fte’s kan stijgen.’</p>
<p>Zelfs de kerngedachte dat een ‘slagvaardige’ overheid samenhangt met minder personeel, wordt elders ook weersproken. Zo schrijft minister Heerma (Binnenlandse Zaken, CDA) dat de ambtenarij soms moet groeien ‘om de slagvaardigheid van de overheid als geheel te vergroten.’ Daarbij wijst hij op alle extra taken bij defensie, stikstof en de energietransitie.</p>
<p>‘Politieke ambities&#8217;, concludeert hij, zijn nou eenmaal ‘van invloed op de omvang van het ambtenarenapparaat.’</p>
<p>Als het kabinet daar niet over beslist, dan vraagt het straks dus méér werk van minder ambtenaren. Het is aan de extern ingehuurde ex-ceo Herna Verhagen om die puzzel op te lossen.</p>


Macht

Wekelijkse Nieuwsbrief

Joost Bekendam

De DOGE-kettingzaag komt naar Den Haag

DOGE in Den Haag

Komt ook naar Den Haag

De DOGE-kettingzaag

Instanties schieten tekort

Pesten

De innerlijke Ad Melkert

Teun van de Keuken

'Ik heb alles gegeven'

Tim Hofman 

De temperatuur stijgt

Analyse van Hans Stegeman

'Ik heb van weinig dingen spijt'

Peter R. de Vries (1956-2021)

Slavernijexcuses 

Keti Koti

Lezen met Marilyn Monroe

Cultuurtip

Musk is geen self made man

Biljonairsprobleem