Op democratische scholen worden beslissingen in de kring gemaakt

‘Afspraak negen: te laat komen. Als je meer dan drie keer per maand te laat komt, krijg je een gesprek met je mentor. Wat vinden we?’ De 16-jarige Jonas is voorzitter van de Leerlingenkring die in democratische school Vrije Ruimte iedere woensdag samenkomt. In de voormalige pastorie van de rooms-katholieke kerk aan de Haagse Stadhouderslaan, zitten zes leerlingen en begeleider Claartje van der Grinten rond een tafel. Op de Vrije Ruimte zitten zeventig kinderen in de leeftijd van vier tot achttien jaar. In de Leerlingenkring zitten afgevaardigden uit verschillende leeftijdsgroepen.

‘Ik dacht dat de afspraak was: drie maal per week te laat en dan een gesprek met de mentor,’ zegt Ruben (12).
Jonas: ‘Eerst was het driemaal per maand en daarna drie maal per week, maar dat is nooit aangepast. De vraag is: moet het zo blijven of willen we het anders?’
Sem (13): ‘Er was ook nog iets over de Inspectie.’
Jonas: ‘Misschien is drie maal per week beter en dan inderdaad Leerplicht erop afsturen.’
Lars (10): ‘Ja, want ik vind drie maal per week wel heel veel.’
Begeleider Claartje van der Grinten: ‘Je kunt Leerplicht er wel op af sturen, maar het gaat er meer om dat mensen er last van hebben als je te laat komt. Dat anderen dan op je moeten wachten.’

21st Century Skills

21ste-eeuwse vaardigheden als kritisch en creatief denken, problemen oplossen en omgaan met ict zijn belangrijk maar komen te weinig doelgericht en structureel aan bod op scholen. Dat vond de Stichting voor Leerplanontwikkeling vier jaar geleden. Platform Onderwijs 2032, aan het werk gezet om het Ministerie van Onderwijs te adviseren over de toekomst van het onderwijs, stelde twee jaar later dat 21ste-eeuwse vaardigheden tot het kerncurriculum van basis- en middelbare scholen zouden moeten horen. En ondanks stevige kritiek – leraren zouden te weinig hebben mogen meepraten – op het Platform volgden vorig jaar Onderwijscoöperatie, PO- en VO-raad, AVS, LAKS en Ouders & Onderwijs met hetzelfde advies: er moet méér aandacht komen voor burgerschap en digitale vaardigheden. Ook minister Slob vindt burgerschap zo belangrijk dat hij onlangs aankondigde dat hij preciezer wil omschrijven wat de scholen op dat vlak moeten doen.

Elk kind dat naar een democratische school gaat, leert meepraten in ‘kringen’ over bijvoorbeeld regels voor te laat komen.

Democratische scholen zijn sinds hun oprichting primair gericht op het ontwikkelen van 21^st Century Skills, zoals ze ook wel worden genoemd. Ze werken met sociocratische kringen. Elk kind dat naar een democratische school gaat, leert meepraten in ‘kringen’ over bijvoorbeeld regels voor te laat komen, uitgaven voor materialen en uitjes en over hoe ze met elkaar willen omgaan. De kringen werken sociocratisch: een beslissing wordt pas genomen als niemand overwegend bezwaar heeft. Er zijn leerlingenkringen, een begeleiderskring, een ondersteunerskring, een ouderkring, een schoolkring (dagelijks bestuur) en een bestuurskring. Veel democratische scholen hebben ook een communicatiekring. Pas toen iedereen van die kring ‘consent’ was, mocht de auteur van dit artikel komen kijken. Wat hielp: ze had een boek geschreven over voorloper Iederwijs (zie kader onderaan).

Wie iets wil, dient een – schriftelijke – motie in bij één van de kringen.

Naast vaste kringen, worden er tijdelijke kringen in het leven geroepen als er iets bijzonders speelt. Een kring van leerlingen die een uitje of reis willen bijvoorbeeld. Wie iets wil, dient een – schriftelijke – motie in bij één van de kringen. Die kunnen over van alles gaan. ‘Teun, Dillan en Brian willen een schoolkat. Kosten 100 euro,’ staat er op een motielijst van één van de scholen. Maar ook: ‘Marrit wil dat er een beheerder voor scharen komt.’ En: ‘Kleine Jesper wil overal mogen zijn in school met schoenen aan.’

‘Zijn we klaar?’

Een speciale kring is de Bemiddelingskring. Daar kunnen leerlingen – ook weer schriftelijk – over medeleerlingen een klacht indienen, die ze onderling niet opgelost krijgen.

Op de donderdagochtend van mijn bezoek zijn er bij de Bemiddelingskring van de Vrije Ruimte drie klachten binnen gekomen. Allemaal gaan ze over de 9-jarige Rayen. Hij valt andere kinderen lastig en houdt niet op als zij ‘stop’ zeggen.

Begeleider Van der Grinten heeft een paar leerlingen aangespoord Rayen bij de Bemiddelingskring te laten komen, omdat de klachten zich bleven herhalen. Vanochtend is hij gekomen.

Gizeh (9): ‘Rayen pest mij door mij na te doen en houdt niet op als ik “stop” zeg. Hij gaat wel tachtig keer door! Ik heb een tic. Het is normaal voor mij om dat te doen.’
Rayen: ‘Je hoeft dat toch niet te doen!’
Lieve (voorzitter, 16): ‘Moet iemand Rayen uitleggen wat een tic is?’
Rayen: ‘Nee! Maar waarom doet hij dit?’
Gizeh: ‘Ik heb veel energie. Dat moet eruit!’
Rayen: ‘Maar waarom doet hij het? (Hij doet voor wat Gizeh doet en wappert wild met zijn handen.) Je moet het tegenhouden!’
Van der Grinten: ‘Hij doet het niet bewust. Het zou fijn zijn als je kunt accepteren dat het zo is.’
Rayen (die gedurende de hele vergadering over zijn papier gebogen heeft zitten tekenen): ‘Zijn we klaar?’

Van der Grinten besluit dat er een gesprek moet komen met de ouders van Rayen. Na afloop geven de jongens elkaar op verzoek Van der Grinten stroefjes een hand.

Heeft een Bemiddelingskring wel zin als een beklaagde zoveel onwil toont? ‘Dat lijkt zo, maar ik weet dat hij er thuis over zal vertellen. Er moet een proces bij hem op gang komen waarin hij over zijn gedrag gaat nadenken. Dit is het begin,’ zegt Van der Grinten.

Gamebeleid

Kringbijeenkomsten duren doorgaans een uur en soms langer als het ingewikkelde kwesties betreft. Het is een goede investering, vinden de scholen. ‘Het levert kinderen de ervaring op dat ze serieus worden genomen,’ zegt De Vrije Ruimte-directeur Marty Smit. ‘Het geeft vertrouwen dat ze hun leven zelf mee kunnen vormgeven.’

‘Als hier je iets niet zint, dan ga je er wat aan doen. Alles wat hier gebeurt, gebeurt omdat mensen het willen.’

Leerlingenkring-voorzitter Jonas bevestigt dit wanneer hij zich vergelijkt met zijn jongere zus. ‘Zij heeft voor de Montessorischool gekozen. Maar ze klaagt vaak, bijvoorbeeld als er fouten zitten in haar rooster. Stuur een mail of ga met je mentor in gesprek, zeg ik dan. Dat heeft geen zin, zegt ze. Als hier je iets niet zint, dan ga je er wat aan doen. Alles wat hier gebeurt, gebeurt omdat mensen het willen.’

Het gamebeleid is een voorbeeld, vertelt Smit naar aanleiding daarvan. ‘In het begin werd er zonder afspraken vooraf gegamed. Maar op een gegeven moment waren er vier kids die de hele dag op de bank zaten te gamen. Dat gaf ergernis. Ze stonden niet open voor contacten met anderen. Leerlingen hebben toen aangekaart dat het niet gezellig was dat die gamers zich afzonderden. Vorig jaar zijn we daarom afspraken gaan maken. Er wordt maximaal één middag per week gegamed.’

Ingrijpen

Gamen is op veel democratische scholen af en toe een heet hangijzer. Niet altijd gaat een piek in het gamen namelijk vanzelf over in het maken van beperkende regels. Op democratische school DOE040 in Eindhoven was er een groep jongens van tien tot twaalf jaar die dagelijks urenlang zó intensief gameden en filmpjes keken dat het bestuur besloot in te grijpen. ‘Dat deden we vanwege de veiligheid,’ legt directeur Jacqueline van Ewijk uit. ‘Als je gedrag vertoont dat niet veilig is voor je eigen gezondheid of voor het welzijn van anderen, moeten we iets doen.’

Gamen en filmpjes kijken mag alleen voor wie een persoonlijk schermplan heeft. Overtreders worden gevraagd te verschijnen voor een speciale Bemiddelingskring, die hier ‘Juridische Commissie Schermen’ (JCS) heet.

Het bestuur stelde een gamepauze in voor de excessieve gamers van twee maanden en nodigde verslavingsdeskundige Novadic-Kentron uit. ‘We wilden ze laten schrikken,’ licht Van Ewijk toe. ‘Zodat ze zouden gaan reflecteren over hun gedrag. Samen met de Schermkring, bestaande uit een groep leerlingen en een begeleider, is er toen een schermbeleid geschreven.’

Nu mag gamen en filmpjes kijken bij DOE040 alleen voor wie een persoonlijk schermplan heeft. Overtreders van hun eigen plan worden gevraagd te verschijnen voor een speciale Bemiddelingskring die hier ‘Juridische Commissie Schermen’ (JCS) heet. Tijdens mijn bezoek is er een klacht binnengekomen van een leerling over een andere leerling die gamede in niet toegestane ruimtes. Omdat de leerling niet komt opdagen, pakken de leerlingen die hem hebben aangeklaagd hun spullen weer bij elkaar. De klacht verschuift naar de volgende bijeenkomst.

De namen van de leerlingen in dit artikel zijn om privacy-redenen gefingeerd.