Ulrich, de hoofdpersoon van de roman De man zonder eigenschappen van Robert Musil, is drie keer mislukt: als officier in het leger, als ingenieur en als wiskundige. Hij besluit om een jaar vakantie van het leven te nemen. Maar helemaal niets doen, dat gaat er niet van komen. Zijn vader spreekt zijn relaties aan en zorgt ervoor dat zijn zoon een klein baantje krijgt: secretaris van de viering van het zeventigjarig jubileum van keizer Franz Josef. Afgezien van zijn maatschappelijke mislukkingen heeft Ulrich ook genoeg van de wereld.

Vakantie nemen van het leven wil zeggen even geen kopzorgen over, als we Ulrichs problemen even naar onze eigen tijd verhuizen: corona, vluchtelingen, racisme, seksisme, oorlogsdreiging, het falen van de belastingdienst, groteske ongelijkheid, terrorisme, neoliberalisme, polarisatie en woede bij de Groningers, bij boeren, bij antivaxers.
En dan is daar ook nog de desinformatie die woedt op sociale media en elke computer en iPhone binnensluipt.

Dit doet zich allemaal voor, maar er is ook nog op wereldschaal #MeToo, Black Lives Matter, de erfenis van Occupy Wall Street, de Oeigoeren, de stikstof, de brandhaard Belarus en het conflict in Oekraïne.

Er is sprake van maatschappelijke en morele hoge bloeddruk. Het is alsof deze wereldse hete hangijzers spontaan alle denkbare vormen van woede en protest hebben gemobiliseerd: men is geëngageerd, men uit zijn onbehagen, men toont zijn betrokkenheid, men protesteert, men is activist, men demonstreert, men zet zich in voor de goede zaak, men laat zijn frustratie de vrije loop, men is zo politiek correct mogelijk, men is zo woke als maar kan, uit op sociale rechtvaardigheid, vindt elke vorm van ‘privilege’ bedenkelijk.
Er zijn nog nooit zoveel borden volgeschreven met protestleuzen. Het leven slaat op tilt.

Is het gek dat er mensen zijn die vragen om renovatie van de ivoren toren, die in de geest van Ulrich wel eens een tijdje vakantie van het leven willen hebben, even een vita contemplativa willen leiden?

Observeren en beschrijven van de werkelijkheid is niet meer mogelijk, er moet meteen over alles een moreel oordeel worden geveld.

Het is vooral die morele hoge bloeddruk die niet meer genegeerd kan worden. Toen de Amerikaanse antropoloog Nicolas Langlitz onlangs de renovatie van de ivoren toren voorstelde, herinnerde hij eraan dat antropologen als Margaret Mead en Claude Lévi-Strauss er een eer in stelden om onbekende volkeren en culturen te beschrijven (niet te bemoederen, niet te koloniseren).

Observeren en beschrijven van de werkelijkheid is niet meer mogelijk, er moet meteen over alles een moreel oordeel worden geveld. Alleen maar te beschrijven is ook niet mogelijk, wordt wel gezegd, in de beschrijving zit altijd al een moreel of politiek oordeel.

Ulrich kreeg een jaar vakantie van het leven, maar dat lijkt me niet iets om aan te bevelen bij de huidige toestand van de wereld. Een beperkt verblijf in de gerenoveerde ivoren toren juich ik toe als een vorm van revitalisering. En met de aantekening dat de toren bij renovatie wordt voorzien van ramen met een behoorlijk uitzicht. Het mag geen safe space worden. Dat is een te angstig toevluchtsoord waarin men wegkruipt uit vrees voor de eisen die de morele hoge bloeddruk stelt. De polariserende habitus, toegevend aan het genot van het snelle denken in goed en kwaad, kan in het archief van de periodieke opwinding. Er zijn meer dan twee overtuigingen.