Waarom we niet bang moeten zijn voor de toekomst

Droogte in Californië. Bosbranden in Indonesië. IJsschotsen glijden in de oceaan. Zwaar bewapende militairen bewaken warenhuizen in Parijs. In geheime laboratoria werken mannen in witte pakken aan nieuwe genetisch gemodificeerde tomatenrassen, bestand tegen de droogte. Miljoenen mensen proberen het verenigde Europa binnen te komen. Via kleine draagbare communicators helpen ze elkaar gaten te vinden in de prikkeldraden tussen Servië en Hongarije. Megacorporaties bespieden de vluchtelingen met camera’s en sensoren, die via een wereldwijd netwerk verbonden zijn met miljoenen computers: een netwerk dat als een schimmel de aardkorst bedekt. Virtuele robots grazen het af, op zoek naar informatie waarmee ze kunnen zien of er sociale opstanden of ziekte-uitbraken ontstaan. Vliegende robots zoemen rond in woestijngebied op zoek naar terroristen die via het computernetwerk pubers ertoe aanzetten om bloederige aanslagen te plegen in de wereldsteden. Een witharige computernetwerkactivist zit opgesloten in de ambassade van Ecuador in Londen, maar via het wereldwijde computernetwerk leidt hij ‘hacktivisten’ die vechten tegen de overheid en de mega-corporaties.

De realiteit van 2015 lijkt uit een cyberpunkverhaal uit de jaren tachtig van de vorige eeuw te komen, en het vreemde is: ook nu klinkt het als sciencefiction.

Nostalgische fantasie

‘Ik geniet van de verraderlijke lijn tussen het fantastische en het realistische,’ zegt Bruce Sterling (61) per telefoon vanuit Turijn, waar hij een deel van het jaar woont. Hij praat met een zuidelijk Amerikaans accent, een beetje als Elvis of Johnny Bravo. Je kunt je makkelijk voorstellen dat hij een cowboyhoed draagt en een grasspriet in zijn mondhoek heeft.

‘Ik vind het mooi hoe fantastische en imaginaire ideeën echte objecten kunnen worden en hoe die objecten op hun beurt weer vergeten of legendarisch worden. De stomme film is een uitstekend voorbeeld. Het was ooit hightech en superpopulair. Maar als ik er nu met filmwetenschappers over praat, maakt zich wanhoop van hen meester, omdat de mensen de kunstvorm en de actrices niet meer kennen. De stomme film is een soort nostalgische fantasie geworden. De realiteit van de stomme film verdwijnt, drijft langzaam van ons af en is heel moeilijk om te herstellen.’

De stomme film was ooit hightech en superpopulair. Als ik er nu met filmwetenschappen over praat, maakt zich wanhoop van hen meester. 

Bruce Sterling is schrijver en een van de grondleggers van cyberpunk. In 1986 was hij samensteller van het boek Mirrorshades: The Cyberpunk Anthology, een verzameling korte verhalen die het genre definieerde en waarin hightech en low life naadloos in elkaar overgaan. Kenmerkend voor cyberpunk zijn activisten, criminelen en eenlingen die gevangen zitten in een duistere post-apocalyptische wereld waar kunstmatige intelligentie of megacorporaties het voor het zeggen hebben. De activisten weten de technologie die tegen hen wordt gebruikt opnieuw uit te vinden, zoals rappers draaitafels en vinylplaten ‘misbruikten’ om nieuwe muziek te maken. ‘The street finds its own uses for things,’ schreef sciencefictionschrijver William Gibson. Dat is het cyberpunkgevoel. Denk aan de sfeer in de films Blade Runner of The Matrix.

Als ik Sterling spreek, staat hij op het punt om naar Triëst te vertrekken waar hij op een sciencefictionfestival een Life Time Achievement Award mag ophalen.
‘Daar ben ik absurd trots op. Ik hou van fantascienza, sciencefiction vanuit een Italiaans perspectief. Ik heb net een boek geschreven met korte verhalen die in Italië spelen en allemaal gaan over de toekomst van Italië. Mijn vrouw vertaalde ze in het Italiaans. Het feit dat ze goed ontvangen zijn in Italië betekent veel voor me. Ik vind het inspirerender om te schrijven voor Italianen dan voor mensen in Silicon Valley.’

Waarom?
‘Hier in Italië is een historische context die je zelfs in de rest van Europa nergens vindt. De Italianen zijn omringd door de ruïnes van het Romeinse Rijk. Het barst hier van de Unesco Werelderfgoed-plekken. Als je geïnteresseerd bent in veranderingsprocessen die vijfhonderd jaar duren – wat Fernand Braudel la longue durée noemde – dan is Italië een geweldige plek. Het is tegelijkertijd een perfect land om het resultaat van rampen te zien. Ook daar zijn er veel van geweest in Italië: vulkanen, aardbevingen en bombardementen. Plotselinge en hevige breuklijnen in de loop van de geschiedenis. Er is geen dag op de kalender die niet met bloed beschreven is. In de Verenigde Staten is dat niet zo. Daar zijn veel buitenwijken waar de gemeenschappelijke ervaring maar een of twee generaties diep gaat. Een van mijn beste vrienden hier woont in een nonnenklooster waar hij een loft in heeft gebouwd. Je ziet hier de scherpe contrasten tussen hightech interieurdesign en oude vervallen gebouwen. Dat heeft invloed op het temperament van de mensen. Het leidt tot andere manieren van uitdrukken, een andere manier om de woorden op papier te zetten.’

Sterling houdt van het spanningsveld tussen vernieuwing en verrotting. De toekomst is niet utopisch, niet dystopisch, maar allebei tegelijk. Als Sterling de opkomst van een nieuwe technologie ziet, denkt hij meteen al aan het verval ervan. Er komt een tijd waarin drones en 3D-printers hopeloos ouderwetse rommel zijn.

En Sterling vindt dat mooi. Hij heeft een voorliefde voor technologieën die verdwijnen of al overleden zijn. Hij stond midden jaren negentig aan de basis van het Dead Media Project, een online verzamelbak waarin Sterling met een groep gelijkgestemden dode technologieën verzamelden. Van de quipus (het knoopjessysteem van de Inca’s), via de Victoriaanse fekanistoscoop (tekeningen op een draaiende schijf) tot de viewmaster. Ironisch genoeg is het Dead Media Project zelf ook weer een stille dood gestorven.

Sterling: ‘Er is een subtiel samenspel tussen het kunstmatige en het natuurlijke, tussen technologie en verval. Nieuwe ontwikkelingen spreken tot de publieke verbeelding, maar worden even snel gewoon en daarna weer vergeten. Het is als met genetisch gemodificeerde dieren en planten. In de jaren zeventig werd daar veel over geschreven. Nu eten mensen het alsof het de gewoonste zaak van de wereld is.’

Aliens esthetiek

Sterling is inmiddels meer dan een sciencefictionschrijver. ‘Toen ik veertien was, wist ik dat sciencefiction me meer interesseerde dan wat dan ook,’ zegt hij. ‘Ik ben nog steeds geïnteresseerd in sciencefiction, maar ik zie het nu in mijn latere leven in een bredere context.’ De something else stuff, zoals Sterling de dingen noemt die hij naast het schrijven doet, kreeg de boventoon. Sterling geeft lezingen over augmented reality, de esthetiek van aliens en futuristisch design. Hij geeft lessen op kunstacademies en reist de wereld af van techconventie naar design-conventie, de SXSW in Austin en vorige maand de Border Sessions in Den Haag.

Ook universiteiten, bedrijven en veiligheidsdiensten als de CIA consulteren hem zo nu en dan. Als ‘visionair’ die out of the box en slim naar de toekomst kan kijken.
29 april 1993 bezocht Sterling een senaatscommissie om die in te lichten over de toekomst van het internet. Hij deed dit door te verschijnen als tijdreiziger Bob Smith uit het jaar 2015. Hij vertelde de commissieleden dat het internet niet meer weg te denken was en net zoiets was geworden als het lichtnet. Ook vertelde hij over de problemen die versleutelde berichten over het internet de FBI gaven en over een Franse studentenopstand die zich via internet en met behulp van vertaalprogramma’s over de hele wereld verspreidde.

Wat denkt u dat u beter kunt dan anderen als u nadenkt over de toekomst?
‘De fout die veel mensen maken, is dat ze over de toekomst denken als een eindpunt, in plaats van als een proces. Wat mensen vaak niet bedenken, is dat hun kleinkinderen ook weer een toekomst zullen hebben. Als mensen aan hun kleinkinderen denken, denken ze meestal niet aan hun kleinkinderen als ze tachtig zijn. Het is moeilijk om te herkennen dat de toekomst niet één punt is, maar net zoiets als het verleden, iets wat vele eeuwen omvat. Een andere fout is te denken dat in de toekomst alles anders zal zijn. Ik was in de vorige eeuw met een groepje futuristen in Amsterdam, en we fantaseerden over de toekomst van Amsterdam. Iemand vroeg: “Wat zal de 21ste-eeuwse equivalent van een gracht met bomen erlangs zijn?” Hij dacht dat er in Amsterdam geen grachten meer zouden zijn, maar snelwegen of zoiets. Maar de waarheid is dat Amsterdam altijd waterafvoer nodig zal hebben. De boten door de grachten zullen misschien veranderen, net als de bomen langs de grachten en de waarde van het vastgoed langs de grachten. Maar de grachten zullen blijven. Die zijn van alle tijden. De 21ste-eeuwse equivalent van een gracht met bomen ernaast is een gracht met bomen ernaast.’

Waar haalt u uw ideeën over de toekomst vandaan?
‘Ik heb veel collega’s die werken als toekomstexpert, strategische voorspeller of trendspotter. Ik heb nu bijvoorbeeld een lijst op Twitter van vijftig tot zestig van deze futuristen en soms kijk ik wat ze bezighoudt. Ik heb goede trainspotting resources.’

Als de Bruce Sterling van 1993 per tijdmachine naar deze tijd zou reizen, wat zou hem dan het meest verrassen?
‘Het smelten van de ijskappen. En de mobiele telefoons. Daar werd heel weinig over nagedacht voordat ze er waren. Ik bedoel, we begrepen wel wat computers waren, maar dat mobiele telefoons hetzelfde zouden zijn als computers en nog sneller? Dat is nogal schokkend.’

In de jaren tachtig schreef u over ‘new order terrorists’. Is IS een beetje wat u toen in gedachten had?
‘Nee ze zijn veel erger. Wat ik in gedachten had, waren kleine groepen afkomstig uit de inlichtingendiensten. IS is meer een goed gefinancierd genocidaal regime.’

Veel mensen denken over de toekomst als een eindpunt. Ze bedenken niet dat hun kleinkinderen ook weer een toekomst hebben.

Zou de Bruce Sterling uit 1993 niet ook schrikken van de massacontrole? We zijn in een Orwelliaanse tijd terechtgekomen, waarin Google, Facebook en de overheden steeds meer van ons te weten komen.
‘Spionnen zijn er altijd al geweest. Er zijn spionnen in de Bijbel. Proberen om mensen ervan te weerhouden elkaar te bespioneren is als proberen te voorkomen dat ze roddelen. Dat gaat je niet lukken. Het is deel van de menselijke natuur. Dat kun je niet weg-wetgeven. Het is net als met prostituees. Die zijn er ook altijd geweest. De massacontrole nu is misschien vergelijkbaar met een epidemie van geslachtsziektes. Het is nu even acuut. Maar het zal op een of andere manier weer minder worden. Het zal waarschijnlijk gaan zoals met atoombommen. Ze zijn niet weg, maar op een of andere manier hebben we het voor elkaar gekregen om ze er ouderwets uit te laten zien.

De vormen van controle die we nu zien, zijn sowieso tijdelijk, omdat de media die we nu hebben tijdelijk zijn. Veel dingen die we nu gebruiken om mensen mee te volgen, zoals mobiele telefoons, zullen over een tijd ouderwets zijn. Net zoals de cd-rom nu dood is. Een controlemaatschappij is vrij beroerd, maar het is niet het einde van de geschiedenis. Ik heb in posttotalitaire staten gewoond. Ik heb gezien dat mensen daarvan kunnen herstellen. Ik kan ook niet echt boos zijn op de NSA. De NSA is veel ouder dan het internet. Het is een overblijfsel uit mijn grootvaders tijd. De NSA heeft sinds de Tweede Wereldoorlog alles getapt wat ze maar konden aanraken. Signal Intelligence. Ze verzamelen signalen, dat is altijd hun werk geweest. Ze hebben een lange traditie uitgebreid naar de nieuwe zich ontwikkelende wereld van de digital whateverness. Op een bepaalde manier is wat ze doen een teken dat de condition humaine sterker is dan het internet.’

Spionage is van alle tijden. Het is een Amsterdamse gracht van de geschiedenis. Waar anderen nu een Orwelliaanse wereld zien ontstaan, ziet Sterling al het begin van het verval van deze wereld, een verval van het internet zoals we het nu kennen. Sterling: ‘Het is boeiend om het te zien gebeuren. Het is interessant om de erfenis van internet te zien breken. En veel daarvan is het gevolg van de controle.’

Online bendes

Als Sterling zijn spiegelende cyberpunkbril opzet en naar de toekomst kijkt, maakt hij zich meer zorgen over de klimaatverandering.

‘De klimaatcrisis is het grootste probleem dat we hebben. Het is langzaam, het is enorm, het is alomtegenwoordig en het is erg. Het klimaat wordt snel slechter en dat betekent massamigratie. De mensen rennen nu naar Europa omdat daar de lichten aan zijn. Europa is politiek en infrastructureel functioneel, in tegenstelling tot de donkerder delen van de wereld. There will be hell to pay. There is hell to pay. Het gebeurt nu allemaal. Mensen staan er niet eerlijk tegenover. De oneerlijkheid van het proces is de echte bron van het probleem. Het is moeilijk om ertegen te vechten. Het is als vechten tegen aids zonder te praten over lichaamsvloeistoffen. Aids had ons gedood als we het niet eerlijk het hoofd geboden hadden.’

De massacontrole nu is vergelijkbaar met een epidemie van geslachtsziektes. Het is nu even acuut maar zal weer minder worden. 

Maakt u zich niet ook zorgen over IS?
‘Omdat ik veel tijd in de Balkan heb doorgebracht, ben ik me erg bewust van politiek extremisme. Tegenwoordig worden veel journalisten vermoord in een niet-oorlogssituatie. Nu ik ouder word en ik minder leven te verliezen heb, word ik zelf niet opgewonden meer van dodelijke bedreigingen. Als een terroristisch leider me als journalist als groot probleem beschouwt, zou ik dat wel vleiend vinden, op een ironische manier. Wat me ook opvalt, is dat er tegenwoordig veel gerichte politieke intimidatie is op sociale media. Er is veel onderdrukking van de vrijheid van meningsuiting, door zowel overheden als niet-overheden. Mensen worden bedreigd, krijgen SWAT-teams over de vloer, ze krijgen doods- of verkrachtingsbedreigingen van online bendes van vervolgers. Het is een trend waar je bezorgd over zou kunnen zijn.’

Is de opkomst van IS in uw ogen gerelateerd aan het klimaatprobleem?
‘Als we zouden stoppen met het opbranden van olie, zouden beide problemen waarschijnlijk minder worden.

Wat zijn de scenario’s die u nu ziet voor de toekomst?
‘Ik vraag me vaak af hoe een echt “nieuwe wereldorde” eruit zal zien. Na grote rampen zijn er serieuze pogingen om ze te bouwen, zoals het Westfaalse statensysteem, de Volkenbond en de Verenigde Naties. Misschien krijgen we een nieuwe wereldorde, zonder naties. We hebben nu enorme sociale media-imperia. We hebben de EU. Zelfs het IS-kalifaat wil geen land zijn maar een religie. Onze instituten hebben zo veel geloofwaardigheid verloren dat we mogelijk in de toekomst hele nieuwe instellingen zullen krijgen.’

Wat heeft u het meest geleerd van denken over de toekomst?
‘Door het nadenken over de toekomst heb ik geleerd te zien dat sommige dingen inherent onvoorspelbaar zijn. Als ze al voorspelbaar zijn, dan lukt het niemand om dat te zien. De zwarte zwanen.’

Voor 1697 verwachtte geen Europeaan ooit een zwarte zwaan te zien. Alle zwanen waren wit. Zwarte zwanen bestonden niet. Totdat ontdekkingsreiziger Willem de Vlaming er een zag dobberen op een rivier in Australië. Er was maar één zwarte zwaan voor nodig om het beeld dat er alleen maar witte zwanen bestaan, op zijn kop te zetten. Gebeurtenissen die ongekend en onverwacht zijn, worden daarom zwarte zwanen genoemd.

‘Ik realiseer me dat het de zwarte zwanen zijn die me gelukkig maken. Er waren dingen die ik deed vanuit mijn ambities, dingen die ik plande, zoals het schrijven van briljante boeken. Als dat zou gebeuren, dan zou ik gelukkig zijn. Maar dat is niet hoe een mensenleven werkt. De dingen die me echt gelukkig maken, zijn de onverwachte zegeningen die nergens vandaan lijken te komen. Ik kan je verzekeren dat ik nooit een master plan had om in Turijn te gaan wonen. Ook had ik niet voorzien dat ik les zou geven op kunstacademies. Ik heb geen afscheid genomen van schrijven, maar ik verdiep me nu ook in internetkunst, maker culture, 3D-printen. En ik hou heel erg van augmented reality. Ik kan mijn enthousiasme daarover niet verbergen. Het is ook iets uit de fantasiewereld dat nu echt geworden is.’

Bij augmented reality (AR) worden tekstwolkjes of cartoonfiguren aan de realiteit toegevoegd. Je ziet ze als je door een schermpje kijkt. In de AR-wereld is Sterling een éminence grise. Hij denkt achter de schermen mee en volgt de ontwikkelingen op de voet.
‘Ik ben een soort oom. Ze betalen me niet, maar hebben me er graag bij als een soort keurmerk.’

Wordt u soms niet somber van al dat denken over de toekomst?
‘Het heeft geen zin om pessimistisch te zijn en te zeggen: het maakt me niet uit want alles loopt toch slecht af. Het heeft ook geen zin om optimistisch te zijn en niet aan de tragedies te denken. Wat je nodig hebt, is een voorbereide geest en een gevoel van betrokkenheid.

Ik zie mezelf als een soort geschiedkundige. Aan een historicus vraag je ook niet of de negentiende eeuw goed of slecht was. Niet dat je optimistisch wordt als je denkt aan de zwarte dood, maar het is erg belangrijk om grote epidemieën te begrijpen en je te realiseren wat voor bedreiging ze zijn voor de beschaving en het menselijk geluk. Een wetenschapper die de zwarte dood bestudeert, voelt niet de oerangst voor een menselijke tragedie, maar is juist in staat die tragedie te analyseren.’

Is uw nadenken over de toekomst een manier om de angst voor de toekomst te bezweren?
‘Angst is geen eenvoudige emotie. Als je de blinde angst hebt om doodgeschoten te worden met een pistool, en je leert vervolgens wat kogels in de grimmige realiteit met mensenvlees doen, dan heb je geen blinde angst meer. Maar dat wil nog niet zeggen dat je dan vrij bent van redelijke, goed geïnformeerde angst.’