Verkapte discriminatie

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Hannah Prins, Amber Wiznitzer en Hans Stegeman

VN 80

Marcel van Engelen

Gentrificatie: nu is Rotterdam aan de beurt

<div class="lead">
Luc Steels, grondlegger van de kunstmatige intelligentie in Europa, lacht om berichten over machines met superintelligentie die de boel wel eens kunnen overnemen. ‘Mijn bewondering voor de menselijke intelligentie is alleen maar gegroeid.’
</div>
Er zijn minder aangename locaties om te vertoeven. De werkkamer van Luc Steels ligt in een gebouw als een hoefijzer. Het staat met zijn open kant direct aan de boulevard van Barceloneta, een stadsstrand waar ze de zomermaanden niet nodig hebben om vakantie te vieren. Op de derde etage zit Steels op teenslippers en in korte broek achter een laptop. Zijn leeftijd van 63 is hem nauwelijks aan te zien. 
‘Het zijn niet alleen het weer en het strand die me doen denken aan Californië,’ zegt hij. ‘Het is ook de intense onderzoekscultuur hier.’
El Parc de Recerca Biomèdica de Barcelona – zeven onderzoeksinstituten, vijftienhonderd medewerkers – is omgeven door subtropische parken, een groot ziekenhuis en de dierentuin van Barcelona. In Europees perspectief hoort het centrum bij de top van het biomedische onderzoek, een vakgebied dat Steels doelbewust heeft opgezocht, omdat daarin volgens hem de grootste stappen zijn te zetten bij de verdere ontwikkeling van kunstmatige intelligentie. Dat wil zeggen: in een deelgebied ervan, de evolutionaire biologie. ‘Ik wil denken en ademen als evolutionair biologen. Dan lukt alleen als je door hen omgeven bent.’
<h5>Harde grenzen</h5>
Steels praat op een rustige, bescheiden toon. Het is niet uit dwarsheid dat hij zegt dat computers nog altijd even dom zijn als dertig jaar geleden, terwijl er grote opwinding heerst over artificial intelligence (AI), waarin bedrijven als Google en Facebook fors investeren. Hij is een voorloper. Altijd geweest. Hij meent dat de bestaande AI op harde grenzen is gestuit en heeft zijn koers verlegd, op zoek naar een manier om die grenzen verder op te rekken. 
De Vlaming was onder meer oprichter van het AI-lab van de Vrije Universiteit Brussel, waarvan hij nog altijd hoofd is, en het Sony Computer Science Laboratory in Parijs. Hij schreef veelgeciteerde wetenschappelijke artikelen over verscheidene trends binnen zijn vak gebied.
<q class="pull-right">De laatste dertig jaar zijn er geen wezenlijke doorbraken meer geweest. De onderliggende intelligentie is hetzelfde gebleven.</q>
Twee keer eerder zag hij de belangstelling voor AI sterk opleven en weer inzakken. Maar anno 2015 is sprake van een regelrechte hype. Aangejaagd door nieuwe toepassingen als gezichtsherkenning en spraakgestuurde commando’s die we dankzij internet en smart phone massaal gebruiken. Aangejaagd ook door computers die mensen van hun banen beroven. En door de angstige boodschap dat het een kwestie van tijd is dat machines intelligenter zijn dan mensen en de hele boel wel eens kunnen overnemen. 
Die economische betekenis is echt – kijk alleen maar naar de Belastingdienst die vijfduizend banen schrapt omdat computers rekenwerk en controles overnemen – al weet niemand precies hoe groot de gevolgen zijn. Maar bij termen als superintelligentie trekt Steels een meewarig gezicht.
<h5>Explosie van intelligentie</h5>
Superintelligence is de titel van het vorig jaar verschenen boek van de Zweedse Oxford- filosoof Nick Bostrom, die zich heeft ontpopt tot invloedrijkste stem over het gevaar  van groeiende kunstmatige intelligentie. Bostrom zette onder anderen natuurkundige Stephen Hawking en Silicon Valley-succesondernemer Elon Musk aan tot uitspraken over de dreigende ondergang van de mensheid. Ergens in deze eeuw zullen machines human level intelligence bereiken, aldus Bostrom, en vanaf daar zullen slimme machines nog slimmere dingen bedenken. Met een explosie van intelligentie als gevolg. 
Bostrom doelt niet op superintelligentie in nauwe zin. Die bestaat al. Machines kunnen al beter rekenen dan mensen, beter onthouden en sneller grazen door grote hoeveelheden data. Nee, het gaat om brede, algemene intelligentie. Om zoiets ongrijpbaars als gezond verstand. Om het begrijpen van taal, kunnen redeneren, plannen. Hoe algemene intelligentie in kunstmatige vorm precies bereikt kan worden, weet Bostrom (uiteraard) ook niet. Het onderliggende idee: verdere vooruitgang, en uiteindelijk komen we er.
‘Hij is filosoof, toch?’ vraagt Steels. Je kunt er een onuitgesproken boodschap in horen: leuk en aardig, maar hij kent de techniek niet. Steels wel. Tijdens zijn studie computerwetenschap aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT) was een van de nestoren van de AI, Marvin Minsky, zijn promotor. ‘Bij AI gaat het niet alleen om het zoeken naar oplossingen voor praktische problemen, hoewel de meeste mensen dat nu doen. Het gaat om het doorgronden van de principes van intelligentie. Bovendien ontwikkel je niet alleen een theorie, je test ook of die klopt. In mijn ogen is het een heel technisch en moeilijk vak.’
<figure id="post-139635 media-139635" class="align-none"></figure>
<figure id="post-139637 media-139637" class="align-none">
<figure style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/07/robots.jpg" alt="" width="1280" height="857" /><figcaption class="wp-caption-text">Foto: An-Sofie Kesteleyn</figcaption></figure>
</figure>
Het verraderlijke van AI: als iets er eenmaal is, noemen we het geen AI meer. Ooit hielden we het voor onmogelijk dat computers grootmeesters zouden verslaan bij schaken. Nu vinden we het zo vanzelfsprekend dat we zeggen: zo intelligent is dat niet. 
‘Er is heel veel bereikt,’ zegt Steels. ‘Maar de laatste dertig jaar zijn er geen wezenlijke doorbraken meer geweest. Natuurlijk, de nieuwe toepassingen zijn indrukwekkend. Dat komt doordat computers veel krachtiger zijn geworden, verbonden zijn met elkaar, en veel meer data tot hun beschikking hebben. Daardoor is nu van alles mogelijk. Maar als je kijkt naar de onderliggende intelligentie: die is hetzelfde gebleven. Die is gebaseerd op algoritmen (instructies, programma’s, red.) die er dertig jaar geleden ook al waren.’ 
Waar veel nieuwe toepassingen op neerkomen: patronen herkennen in grote hoeveelheden data. Dankzij het zogeheten machine learning kunnen computers die patronen zelf ontdekken, zonder dat programmeurs aangeven hoe een patroon eruit ziet.
Volgens u heeft de huidige kunstmatige intelligentie grote beperkingen. Wat is de voornaamste? 
‘Betekenis. Alle toepassingen die nu bestaan, zijn gebaseerd op het omzeilen van betekenis. We weten namelijk niet hoe we daarmee moeten omgaan. Neem automatische vertaling, zoals Google translate. Het programma probeert niet te begrijpen wat er wordt gezegd, en dat begrip om te zetten naar een andere taal. Nee, er zijn databanken van tekstparen, gevonden op internet. Het ene stukje tekst wordt gekoppeld aan een vergelijkbaar stukje in een andere taal. Dat gebeurt op grote schaal. Soms levert dat heel rare resultaten op. “This girl is pretty” wordt vertaald als “dit meisje is vrij”, omdat pretty ook vrij kan betekenen.’
Google translate wordt steeds beter. Wat maakt het uit als de computer niet met begrip of betekenis omgaat als het resultaat in 99 procent van de gevallen juist is? 
‘Vergeet die 99 procent, die ga je nooit halen. Men zegt dat het steeds beter wordt met meer data, maar er is een limiet. De uitkomst is gebaseerd op frequente patronen. Wat frequent is, is niet per se juist. Zo worden zinnen soms in het tegenovergestelde vertaald. Er verschijnt opeens een ontkenning, een woord als “niet” of “geen”. Dat komt doordat de meeste zinnen waaruit werd geput die ontkenning bevatten. Dat probleem los je niet op met meer data.’
Kun je de algoritmen, het programma, niet verbeteren? 
‘Dan zul je toch echt rekening moeten houden met betekenis en context. Je moet dan aangeven dat in de meeste gevallen een woord of zin wordt vertaald op deze manier, maar in een andere context op een andere manier. Dat betekent dat je aan zinsontleding moet doen, diep genoeg om de juiste verbanden te leggen. Het tegendeel gebeurt. De nieuwe technieken waar bedrijven uit Silicon Valley mee pronken, zoals deep learning, vertalen teksten naar numerieke vectoren. Daar laten ze een programma overheen gaan. De compositionele structuur van taal wordt weggelaten om efficiënt te kunnen zoeken in heel grote databanken.’
Wat is een andere beperking? 
‘Er zijn er vele, maar nog een heel wezenlijke: verankering. De meeste AI-toepassingen maken gebruik van symbolen die niet zijn verankerd in de echte wereld en niet zijn verbonden met ervaring. Mensen ervaren de wereld door hun zintuigen. De beelden die we zien, de geluiden die we horen, de dingen die we voelen, zijn gekoppeld aan concepten in ons hoofd. En daar hebben we weer woorden voor. Die verbindingen zijn zo vanzelfsprekend dat we ons er nauwelijks bewust van zijn. Hoe breng je die tot stand bij kunstmatige intelligentie? Daar denken we al heel lang over na. 
Neem het concept van een deur. Als je een definitie ervan leest – een opening in een ruimte die dicht kan, met een klink, et cetera – kun je je een voorstelling maken, al heb je nog nooit een deur gezien. Dat kan een machine niet. Je kunt hem wel twintig voorbeelden laten zien, maar als hij geconfronteerd wordt met een afwijkende deur, dan weet hij niet dat dat een deur is. Wij koppelen ook acties aan begrippen: de deur opendoen. Als dat niet op de vaste manier lukt, bijvoorbeeld omdat er geen klink aan zit, verzinnen we een andere oplossing. Dat kunnen robots in de verste verte niet.’
<q class="pull-left">De computer heeft werkelijk geen enkel idee waarover je het hebt. De taal is omgezet in een numerieke structuur.</q>
Sommige collega’s van u vinden het een spannende tijd voor AI omdat twee kwaliteiten bij elkaar komen: heel snel kunnen rekenen en een zekere kennis van begrippen, concepten en relaties ertussen. Ik zeg tegen mijn computer: ‘Wat voor weer is het morgen in Amsterdam?’ Hij kan het stemcommando omzetten naar een zoekopdracht, bovendien weet hij dat Amsterdam een stad is in Nederland en dat ik niet het schip De Amsterdam bedoel. Kortom, hij begrijpt mijn vraag en komt met het juiste antwoord. 
‘Dat is allemaal fantastisch, behalve dat de computer in deze gevallen niet echt begrijpt waar het over gaat. De verbanden die worden gelegd blijven aan de oppervlakte. De computer heeft werkelijk geen enkel idee waarover je het hebt. Ook hier wordt de taal omgezet in een numerieke structuur, waar heel snel mee wordt gerekend. Vroeg of laat komt hij met vreemde antwoorden.’
Hoe belangrijk is begrip, zoals wij begrijpen, als de uitkomst meestal goed is? 
‘Het hangt er vanaf waar het om gaat. Als Chinese bedrijven de gebruiksaanwijzing van hun producten vertalen met Google translate, kan ik u verzekeren dat de Nederlandse uitkomst hilarisch is. Als je het apparaat daardoor verkeerd gebruikt, gaat het kapot. Dat lijkt me een groot probleem. Je kunt de menselijke factor er echt niet uithalen, zoals sommige bedrijven willen doen geloven. 
Watson (een supercomputer van IBM die na een spraakopdracht zoekt in encyclopedieën, websites, boeken, wetenschappelijke artikelen et cetera) zal worden ingezet bij medische diagnoses. Dat is prima, zolang de artsen het als een hulpmiddel blijven zien voor het navigeren door grote hoeveelheden informatie. Zolang ze maar goed opgeleid blijven en op grond van eigen kennis en ervaring een inschatting kunnen maken. 
Het grote gevaar van AI is niet dat er een superintelligentie ontstaat, het gevaar is dat wij ons te afhankelijk maken van technologie. Dat we erop gaan vertrouwen en onze competenties verwaarlozen.’
Hoe zou u de huidige kunstmatige intelligentie omschrijven? 
‘AIs een idiot savant. Je kunt ermee interacteren en hij kan indruk wekken dat hij twintig talen spreekt en ontzettend veel weet. Maar als je een beetje duwt en trekt, merk je direct dat hij wereldvreemd is, niet praktisch, en als er een nieuw probleem ontstaat, kan hij het niet oplossen.’
<figure id="post-139635 media-139635" class="align-none">
<figure style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/07/DSC00013.jpg" alt="" width="1280" height="720" /><figcaption class="wp-caption-text">Foto: An-Sofie Kesteleyn</figcaption></figure>
</figure>
<h5>Tamelijk knullig</h5>
De klassieke AI-wetenschap komt voort uit de informatica of computerwetenschap. Later ontstond een overlapping met psychologie en neurowetenschap. Maar de belangstelling van Steels richtte zich vanaf het einde van de jaren tachtig steeds meer op een ander terrein: de biologie. Alleen door de biologie ‘in de AI te trekken’ kunnen de grenzen van kunstmatige intelligentie verder worden opgerekt, denkt hij. 
‘Daarmee bedoel ik het inbrengen van concepten van evolutie en adaptatie. In een biologisch systeem, zoals het menselijk brein, verandert alles voortdurend. Er ontstaan steeds nieuwe connecties. Terwijl de meeste benaderingen van AI uitgaan van statische kennis. De omwenteling die Darwin teweeg heeft gebracht in de biologie moet ook in de AI plaatsvinden. We moeten nadenken over hoe intelligentie ontstaat, hoe zij evolueert, hoe zij zich steeds aanpast.’
In Barcelona geeft Steels leiding aan een groep jonge wetenschappers die de evolutie van taal onderzoekt. Taal is volgens hem de belangrijkste sleutel voor algemene intelligentie. ‘Taal is niet alleen een middel om betekenis over te dragen en te leren, taal stimuleert anderen ook om nieuwe betekenissen aan te maken. Zonder taal kun je intelligentie weliswaar simuleren, maar het open karakter van intelligentie, het nieuwe en creatieve, kun je dan niet vatten.’
Het onderzoek mondde uit in experimenten met robots die Steels doet aan de Humboldtuniversiteit in Berlijn en bij Sony in Japan. Hij geeft robots een strategie mee om zelf een taal (woorden en grammatica) te ontwikkelen. Op internet zijn filmpjes te zien waarin een robot een zelfbedacht woord uitspreekt, daarmee doelend op een object in zijn omgeving of een beweging die robots kunnen maken. Een tweede robot raadt wat de eerste bedoelt door iets aan te wijzen of een beweging te maken. Door ontkenningen of een bevestiging van de eerste, neemt de tweede robot al dan niet het woord en bijbehorend concept over. Een aldus ontwikkelde taal is over te zetten naar andere robots.
Steels oogst er veel bewondering mee. Over de hele wereld spreekt hij op wetenschappelijke congressen, op bijeenkomsten van TED en bij bedrijven die humanoids maken, mensachtige robots. Evengoed ogen de experimenten tamelijk knullig. ‘Als je alleen al weet hoeveel werk zoiets kost… jaren! Een volledig werkende, stabiele robot is een mega systeem. Het meest geavanceerde werk van tientallen vakgebieden komt erin samen. Elk terrein heeft zijn beperkingen: visueel vermogen, spraak, de batterij, het evenwicht, de communicatie tussen alle onderdelen, het operating system. Op alle onderdelen maken we heel kleine stapjes. Maar op theoretisch vlak zijn we heel ver.’
<q class="pull-right">Ik heb een kleinzoon van drie jaar. Als je ziet wat hij allemaal voor heeft op robots. Die zijn totaal geen concurrentie voor hem. </q>
Zijn er langs deze weg geen fundamentele beperkingen? 
‘We moeten nog heel veel uitzoeken en testen voordat we weten wat de beperkingen zijn. Bedenk dat kinderen zich ook moeten ontwikkelen, zeker een jaar of vijftien, in een rijke context, met leermeesters die hen voortdurend bijstaan. En dat systeem is in zekere zin al af. Wij zetten nu de eerste voorzichtige stapjes. Het is een broos proces. Toch denk ik dat dit de route is om tot een andere AI te komen. We gaan een sprong maken. Maar dan heb ik het niet over superintelligentie, hoor.’
Dat klinkt alsof u de volgende muur al weer ziet opdoemen. 
‘In elk vakgebied denken wetenschappers dat ze er bijna zijn. De klassieke natuurkunde dacht het bijna opgelost te hebben aan het einde van de negentiende eeuw. Toen kwam de relativiteitstheorie van Einstein. Later de Theorie van alles, zoals de snaartheorie. Die heeft alweer veel van zijn pluimen verloren. In de biologie net zo: we zouden het menselijk genoom gaan ontrafelen en alle ziekten oplossen. Maar hoe meer we weten, hoe ingewikkelder het blijkt te zijn. 
Zo is het ook met intelligentie. Die is oneindig complex. We kunnen denken dat we het bijna hebben, maar dan duikt er toch iets op dat niet helemaal verklaard kan worden. En daarmee gaat weer een doos open met allerlei andere dingen. Intelligentie is ook niet één geheel. Het is geen vatbaar idee. Het zijn duizenden capaciteiten die samenkomen.’
Is uw bewondering voor de menselijke intelligentie gegroeid? 
‘Ja, zeker. Alleen al een zin verstaan is ongelofelijk ingewikkeld. Er zijn mensen die zeggen dat het zo ingewikkeld niet kan zijn. Waarom niet? Biologen hebben ook vastgesteld dat zich enorm ingewikkelde processen afspelen in een menselijke cel. In het begin konden ze het nauwelijks geloven. 
Ik heb een kleinzoon van drie jaar. Als je ziet wat hij allemaal voor heeft op robots. Die zijn totaal geen concurrentie voor hem. Je hoeft maar een paar minuten naar het kind te kijken om te beseffen dat het fenomenaal is wat hij doet. Constant zoeken, pakken, om zich heen kijken, in de mond stoppen. Van elk klein beetje ervaring leert hij. 
AI heeft vaak het verwijt gekregen mensen te dehumaniseren. Maar het omgekeerde is het geval. Het vak creëert een ontzettende bewondering voor de mens.’
Een collega van u zei dat er au fond twee kampen zijn: zij die menen dat het menselijk brein in wezen een machine is, die je dus kunt nabouwen. Versus zij die menen dat het brein meer is. Hij noemde dat de religieuze vraag van onze tijd. 
‘Zo zou je dat kunnen zien. Alleen formuleer ik het liever anders. Zij die menen dat intelligentie een materiële eigenschap is, zoals de Britse natuurkundige Roger Penrose, die meent dat in onze hersenenen op het kleinste niveau kwantumgravitatie een rol speelt. Dat kun je niet niet nabouwen, dus kunnen robots volgens hem nooit intelligent zijn. Versus degenen die denken dat intelligentie een eigenschap is van een systeem. Van een heel ingewikkeld systeem, maar een systeem dat je in theorie kunt ontleden en kunt nabootsen.’
Tot welk kamp behoort u? 
‘Intelligentie is een systeemeigenschap. In beginsel kunnen we het beschrijven en nabootsen. Maar in de praktijk is het nogal lastig. Ten eerste is het brein ongelofelijk complex. Honderd miljard cellen die allemaal links hebben naar elkaar en ook nog eens veranderen. Ten tweede is intelligentie veel meer dan wat zich afspeelt in het brein. Het is ook ons lichaam dat via zintuigen allemaal prikkels krijgt. Het zijn ook de sociale relaties die ons beïnvloeden. 
Intelligentie is een emergente eigenschap van een complex en een voortdurend veranderend systeem. Je kunt het niet begrijpen door alleen naar de verschillende onderdelen afzonderlijk te kijken. Je kunt een plant uit een tropisch regenwoud proberen na te maken. Dat lukt al nauwelijks, maar stel dat het lukt, dan weet je nog niet hoe die werkt in het geheel van het regenwoud. Er is ook nog de zon, er zijn andere planten, er zijn bijen. Er is het water. Die dragen allemaal bij aan de vorming van de plant. En alles verandert voortdurend.’
Dit artikel werd gepubliceerd in Vrij Nederland #30, 25 juli 2015
&nbsp;

‘Computers zijn nog net zo dom als dertig jaar geleden’

‘De creatieven nemen de hele stad over’

‘Alles wat zij vast­zetten, gooien wij weer los’

‘Alles wat zij vastzetten, gooien wij weer los’

Verboden woorden voor ambtenaren

Sturen op zelfsturing
De regen slaat met kracht tegen de voorruit als Gejo Duinkerken in de vroege ochtend optrekt bij een tankstation langs de A4. Twee gevulde koffiebekers staan in de houders bij de handrem. De vrouwelijke stem van het navigatiesysteem loodst ons naar het centrum van Rotterdam.
‘Eigenlijk,’ zegt Duinkerken als hij de parkeergarage indraait, ‘kun je de sociale zekerheid van de afgelopen vijftig jaar in Nederland vergelijken met het systeem in de DDR.’ Nadat in 1989 de muur viel, bleken veel voormalige Oost-Duitsers volgens Duinkerken niet in staat zelf hun problemen op te lossen. Ze waren gewend dat de overheid dat deed. Terwijl men in het gewezen West-Duitsland direct de handen uit de mouwen stak. Aangeleerde hulpeloosheid noemt Duinkerken dat. ‘Een uitkering ontvangen als je geen werk hebt, is natuurlijk ook geen sociale zekerheid. Dat is economische zekerheid. Want wat gebeurt er met je als je tien jaar achter de geraniums zit?’
We steken een plein over, op weg naar het hoofdkantoor van de Dienst Werk en Inkomen, voorheen de Sociale Dienst. De wind blaast in zijn nonchalante pak. Duinkerken (58) is een energieke organisatieadviseur met veel contacten in de Nederlandse ambtenarij. Hij was ooit een van de oprichters van Radar, adviesbureau voor sociale vraagstukken, en maakt nu deel uit van het Gilde Netwerk, een clubje van zelfstandigen dat door het hele land trainingen geeft onder de titel Sturen op zelfsturing, vooral aan sociale diensten. De driedaagse cursus is voortgevloeid uit een gelijknamig rapport dat de nationale Raad voor Werk en Inkomen eind 2010 publiceerde. Gebaseerd op de laatste sociaal-psychologische inzichten, valt er meermaals in te lezen. Duinkerken was een van de auteurs, evenals medecursusleider Peter Wesdorp. Ze schreven paragrafen als ‘De klant achter het stuur’, ‘Het gebeurt tussen de oren’, ‘Verandertaal uitlokken’ en ‘Mislukkingen duiden als leermoment’.
Strenger en zakelijker
Zelfsturing is een spilbegrip geworden bij vrijwel alle gemeentelijke sociale diensten. Ze moeten iets. De bijstandsdiensten zagen hun participatiebudget (om mensen aan het werk te krijgen) slinken van 1,8 miljard euro in 2010 naar 600 miljoen nu. Onderwijl is het aantal bijstandsontvangers de afgelopen twee jaar met elf procent gegroeid naar 402.000 en moeten de gemeenten straks met hetzelfde participatiebudget ook andere inwoners helpen, zoals de verstandelijk of lichamelijk beperkte werknemers van sociale werkplaatsen en de arbeidsgeschikte jonggehandicapten die nu nog onder de Wet Wajong vallen. Gemeenten krijgen met de nieuwe Participatiewet in 2015 meer verantwoordelijkheid, maar ze lopen ook een groter financieel risico. Het betekent dat de poort naar een uitkering strenger zal worden bewaakt, en dat reïntegratie-ambtenaren alleen nog tijd steken in mensen die echt een kans maken op de arbeidsmarkt. En dus ook dat deze werkzoekenden het zoveel mogelijk zelf moeten gaan doen. Zichzelf moeten gaan sturen.
Tegelijkertijd kun je zelfsturing beschouwen als een manifestatie van wat misschien wel de religie is van de individuele, liberale samenleving: de psychologie. Of meer to the point: de self help. Ook bijstandsgerechtigden kunnen het. Als ze maar willen. Met de juiste gedachten. Met de juiste houding. Just do it.
Al langer zijn de sociale diensten bezig om strenger en zakelijker te worden. ‘Maar werkloosheid als een mindset framen, dat is heel recent,’ zegt Duinkerken in de lift naar de zevende etage waar vandaag de cursus plaatsvindt. Het afgelopen jaar hebben trainers als hij het er druk mee gehad. Dit nieuwe jaar wordt nog drukker. Naar schatting dertig procent van de gemeentelijke sociale diensten onderwerpt hun medewerkers aan trainingen als Sturen op zelfsturing – er zijn naast het Gilde Netwerk meerdere bureaus die dit doen. Het idee van zelfsturing is alomtegenwoordig, maar de gemeenteambtenaren moeten nog wel worden getraind in hoe ze die zelfsturing moeten aanzwengelen.
Een andere school
Het allereerste gesprek dat een nieuwe uitkeringsgerechtigde heeft, de intake, is als een slechtnieuwsgesprek. Regel nummer één bij een slechtnieuwsgesprek: direct beginnen met het slechte nieuws.
In het midden van een U-opstelling van tafels oefent klantmanager Nicole Schouten haar welkomstmonoloog op de verslaggever, die schrikt van haar strengheid en voorwaarden.
U bent hier omdat U digitaal een aanvraag heeft ingediend voor een bijstandsuitkering, begint ze. Die aanvraag ligt bij collega’s die de rechtmatigheid controleren. Zelf richt ze zich op de doelmatigheid: U moet zo snel mogelijk aan het werk. Ze zal enkele vragen stellen voor een snelle diagnose en de klant zal het gesprek verlaten met ‘werkgerelateerde afspraken’: solliciteren, of als dat nog niet gaat, het maken van een CV of het wegwerken van een belemmering (naar een huisarts gaan bijvoorbeeld). De klant heeft drie weken om dat plan uit te voeren en dient zelf een tweede afspraak te maken waarin de klantmanager beoordeelt of hij zijn plan heeft uitgevoerd. Zo niet, dan volgt mogelijk de eerste maatregel: het korten van de eerste uitkering met dertig procent.
‘Ja, er is het nodige veranderd,’ zegt Schouten later. Ze is sinds 2002 klantmanager. ‘Toen was het: “Kom maar binnen, jeetje wat een ellende allemaal, hoe kunnen we je helpen?”’
In de herinnering van Luciënne Kuil, 33 jaar in dienst, stonden de belangen en rechten van burgers altijd centraal. Zij en haar collega’s zochten uit of iemand die parttime werkte en daarnaast een uitkering ontving niet teveel loonbelasting afdroeg. Ze wezen op de mogelijkheden van de Bijzondere Bijstand, die bepaalde kosten vergoedde. Als nu een ouder vraagt om Bijzondere Bijstand omdat de basisschool van een kind de aanschaf van een iPad verlangt, luidt het antwoord: dan moet uw kind maar naar een andere school; daar is de bijstand niet voor bedoeld.
Ergens in die cultuuromslag is de burger klant gaan heten. De meeste medewerkers zijn zich daar nauwelijks van bewust. De overgang waarmee ze worstelen, is dat de klant niet langer de klant is. Inmiddels is de potentiële werkgever de klant. Sociale diensten fungeren steeds meer als een uitzendbureau. Op elke tien medewerkers van de werkteams van Werk en Inkomen in Rotterdam zijn drie externe krachten ingehuurd, intercedenten van uitzendbureaus die de weg moeten wijzen. Zoals Jasper Wolterbeek, een jonge man met een spijkerbroek en een baardje. ‘Het verschil is,’ zegt hij, ‘dat je bij een uitzendbureau de beste kandidaten eruit pikt. Hier moet je het doen met de mensen die zich aandienen. Je moet aan hun motivatie werken.’ Daarom komt deze cursus goed van pas, zegt hij.
Wij, helpen, samen: verboden
We lopen drie dagen mee met Sturen op zelfsturing, bij drie verschillende teams van ongeveer vijftien medewerkers. Pre-matchers (die de eerste gesprekken voeren met de bijstandsgerechtigden) en matchmakers (die de uitkeringsontvangers als een soort intercedent naar de nieuwe klanten uitzenden). Wat opvalt: niemand maakt wezenlijk bezwaar tegen de vereiste houding. Sommigen vinden dat het nog strenger kan en dat de bijstandsontvangers nog meer eigen verantwoordelijkheid moeten krijgen. Misschien kan het ook niet anders, na zoveel reorganisaties. De huidige medewerkers hebben zelf op deze functies gesolliciteerd. Als er nog medewerkers bestaan die zouden willen vasthouden aan de oude aanpak, dan zijn die allang uit de teams verdwenen.
Enkele levensmotto’s die de ambtenaren op de eerste cursusdag opschreven: ‘Waar een wil is, is een weg.’ ‘Voor niets gaat de zon op.’ ‘Neem je leven in eigen hand.’
Op de vraag wat ze nou eigenlijk doen, geven de werkconsulenten van de gemeente Rotterdam sterk uiteenlopende antwoorden.
‘Ik stoom u klaar voor de arbeidsmarkt,’ zegt Narimane tegen een denkbeeldige klant.
‘Ik?’ vraagt cursusleider Peter Wesdorp.
‘Wij gaan u proberen te helpen om&#8230;,’ begint een collega.
‘Als ik helpen hoor,’ corrigeert Wesdorp, ‘dan denk ik dat ik achterover kan leunen.’
‘We gaan kijken wat de mogelijkheden zijn,’ probeert Marieke.
‘We?’
Het zijn de grote zonden. De woorden die bij de reïntegratie-ambtenaren voorin de mond liggen, zijn verboden bij zelfsturing: wij, helpen, samen. Zelfs ‘ik’ moeten ze zien te vermijden. ‘Want het gaat helemaal niet om jou,’ hamert Gejo Duinkerken op de tweede cursusdag. ‘Je moet jezelf er helemaal buiten laten. Het gaat om de klant. Hij moet het doen.’
Ter verduidelijking gebruiken de cursusleiders de metafoor van de voetbalcoach die gebarend langs de zijlijn staat terwijl de spelers op het veld zich in het zweet werken. En vaker die van de meelevende bijrijder die naast de bestuurder in de auto zit en door ‘zijn raam’ mee naar buiten kijkt. Het is de allereerste taak van de bijrijder om op ‘de vangrails’ te wijzen. De regels. Dat een bijstandsgerechtigde verplicht is passend werk te accepteren en dat hij kan worden gekort als hij zich niet aan de afspraken houdt.
Vervolgens dient de bijrijder mee naar buiten te kijken, door het raam van de klant. Wat is daar te zien? De ideale werkconsulent is empathisch, stelt open vragen, humt mee, stuurt bij door middel van reflecties en bekrachtigt het verhaal van de bestuurder, zo luidt de theorie. Alles om ervoor te zorgen dat de bijstandsgerechtigde een zogenaamd zelfgekozen weg aflegt. ‘Ondertussen is de bijrijder enorm sturend,’ zegt Duinkerken. ‘De methode is een wolf in schaapskleren.’
Bij wijze van grondbeginsel gebruiken de cursusleiders een citaat van de zeventiende-eeuwse Franse denker Blaise Pascal: ‘Mensen raken doorgaans veel beter gemotiveerd door de beweegredenen die zij zelf hebben ontdekt en uitgesproken, dan door de redenen die anderen opsommen.’ Om die motivatie bloot te leggen, moeten de medewerkers van de sociale diensten gesprekstechnieken toepassen die zijn ontwikkeld door Amerikaanse psychologen en hun effect hebben bewezen in de verslavingszorg.
Bijstandsgerechtigden krijgen, in de ideale situatie, te maken met een motivational interviewer. Met een coach die kan achterhalen wat voor hen van belang is. Hen zo kan prikkelen dat ze er zin in krijgen, in beweging komen. ‘Het moet bij de klant in zijn hoofd gaan schuren, hij moet gaan lopen en positieve taal gaan uitslaan,’ houdt Duinkerken zijn cursisten voor. ‘Nooit vervloeien met mensen en hun problemen.’
‘Zorg ervoor dat je discussie en strijd vermijdt. Je moet de bal steeds bij de klant neerleggen. Wat gaat u daar zelf aan doen?’
De pijn vergroten
Het is de psychologie van de participatiesamenleving, zou je kunnen zeggen. Het is de laatste stap in het afscheid van de verzorgingsstaat. De dominante politieke opvatting is veranderd, de financiering en organisatie van het sociale systeem worden aangepast, en nu moeten de medewerkers zich anders leren opstellen, anders leren praten. Met als beoogde gevolg dat ook denken en doen van bijstandsgerechtigden zich voegen naar het idee dat iedereen zijn lot in eigen handen heeft.
Alleen, hoe pas je dat toe op iemand van halverwege de vijftig die de afgelopen jaren talloze malen heeft gesolliciteerd en nog steeds geen baan heeft gevonden? Op iemand die ooit van goede wil was, maar gedesillusioneerd is geraakt?
Dat is een lastige. Maar je kunt er bijvoorbeeld ‘onder’ gaan zitten, oppert Duinkerken. ‘Dus het maakt allemaal niet meer uit?’ Dat zal hem prikkelen. Misschien vertelt hij over zijn kinderen of over zijn partner die belangrijk is voor hem. Er is altijd iets van waarde. Dat moet een werkconsulent aangrijpen.
Pijn of onvrede met de huidige situatie, herhalen de trainers vaak, is een krachtiger drijfveer dan een ideaalbeeld van de toekomst. Dus als je wilt dat iemand werkelijk in beweging komt, moet je de pijn vergroten. ‘Wat je water geeft groeit,’ herhaalt Peter Wesdorp vaak. ‘U zegt dat u het goede voorbeeld wilt geven aan uw kind? Maar wat is zijn voorbeeld als u over twee jaar nog steeds thuis zit?’
Manier van ‘framen’
Uiteindelijk is iedere bijstandsontvanger in beweging te krijgen, is de overtuiging van Duinkerken. ‘Als jou dat niet lukt, teken je een brevet van onvermogen.’
Matchmaker Yvonne: ‘Ik heb laatst drie mensen aangebracht bij een werkgever. Maar ze zijn niet aangenomen. Heb je iemand zo ver gekregen, is hij er helemaal klaar voor, wordt hij afgewezen omdat hij te oud is.’
Matchmaker Edith: ‘Ik stuur binnenkort een 51-jarige naar een werkgever. Maar ik hou mijn hart vast.’
Gejo Duinkerken erkent dat bij werkgevers veel vooroordelen leven over bijstandstrekkers. Ook die kant moet psychologisch bewerkt worden.
‘Je manier van framen is belangrijk,’ zegt Peter Wesdorp. ‘Hoe je de dingen verwoordt bepaalt of iemand in standje actie schiet of in standje lijdzaamheid.’
‘Je moet draaien aan die knoppen in die hoofden. Uiteindelijk is het allemaal psychologie.’
Je kunt je afvragen of het gepast is om werkloosheid als een individueel, psychologisch probleem te benaderen, juist in jaren van afnemende werkgelegenheid, veroorzaakt door maatschappelijke, macro-economische factoren. ‘Natuurlijk is in de bijstand verkeren geen psychologie,’ reageert Marco Florijn, de jonge PvdA-wethouder (Werk en Inkomen) onder wiens enthousiaste leiding de cursus Sturen op zelfsturing werd ingevoerd. ‘Maar het is wel van belang om vanuit je eigen kracht te werken, of het nou hoog- of laagconjunctuur is.’
Volgens Florijn is het aanjagen van zelfsturing ‘geen sneue peptalk’ maar ‘een respectvolle benadering waarin de eigen waarden en drijfveren van mensen centraal staan.’ Voorheen dienden medewerkers van Werk en Inkomen targets halen en zetten zij bijstandsgerechtigden in groten getale ‘op traject’: ze moesten dezelfde cursus doen. ‘Het was one size fits all. Daar is het bijstandsbestand veel te divers voor. Je moet vanuit de mensen denken, die zoveel mogelijk hun eigen regie laten voeren.’
Veel oefening
Inmiddels zijn ze in Rotterdam zo enthousiast over zelfsturing en de bijbehorende cursus dat ook medewerkers van andere diensten als Maatschappelijke Ontwikkeling eraan onderworpen zullen worden. Sturen op zelfsturing moet het uitgangspunt worden voor alle ambtenaren die met de Rotterdamse burger in aanraking komen. Eigen trainers van de gemeente hebben de cursus onder hun hoede genomen en moeten ervoor zorgen dat het gedachtegoed van blijvende aard is.
Het is nog te vroeg om in Rotterdam de effecten te kunnen beoordelen, maar alleen al uit de rollenspellen op de laatste cursusdag blijkt hoe weerbarstig de praktijk is. Open vragen stellen, goed luisteren en het verhaal van een bijstandsgerechtigde in eigen woorden samenvatten – los van de vraag of het werkt, is het gewoon heel moeilijk uitvoerbaar. Een andere houding aannemen, anders leren praten, vergt veel oefening.
De meeste bijstandsontvangers, tweederde of meer, willen best werken, zeggen de medewerkers van Werk en Inkomen. Ze zijn daartoe ook in staat – degenen die niet kunnen werken, zitten in andere regelingen zoals de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO). Maar er is ook een groepje dat het allemaal niet zo ziet zitten. Mensen met een klein lichamelijk gebrek bijvoorbeeld, met weinig of geen opleiding, die al vele tijdelijke baantjes hebben gehad en alleen nog een vaste baan zeggen te accepteren omdat ze minimaal een jaarcontract nodig hebben om hun echtgenoot uit het buitenland over te laten komen.
Krijg je die in enkele gesprekken van hooguit een uur gemotiveerd voor werk dat vrijwel altijd tijdelijk is, vaak parttime, en meestal in een sector als de glastuinbouw, terwijl dat ternauwernood meer oplevert dan hun huidige uitkering? En hoe pak je het aan bij een weggesaneerde manager van 45 jaar die verbitterd en moedeloos is geraakt door recente gebeurtenissen in zijn leven?
‘Oh, zo één,’ reageren de werkconsulenten, als Ria hem als rolmodel voordraagt. Elk voorbeeld van de één roept herkenning op bij de ander. Ria speelt de oud-manager met verve. Ze heeft last van haar rug, zegt ze. Komt door het vegen bij de schoonmaakdienst – het kabinet wil zo’n tegenprestatie landelijk verplicht stellen per 1 juli 2014. ‘Gaat u dat zelf eens doen,’ zegt ze tegen haar collega’s die als coaches de denkbeeldige cliënt één voor één op het zelfsturende pad proberen te krijgen. ‘Wat heeft dat nou voor zin?’ reageert ze, onderuitgezakt. ‘Als u een goede baan voor me heeft, prima.’ Verder gelooft ze er niet meer in, wil ze niet meer en zal het allemaal wel. Een voor een staken haar collega’s het zelfsturende gesprek na enkele minuten. Ze komen er niet doorheen. Er rest weinig meer dan op de wet te wijzen: U moet solliciteren.
‘Onze gesprekstechnieken zijn makkelijk te snappen maar lastig om uit te voeren,’ zegt Peter Wesdorp. ‘Maar het gaat fout als jullie ook gaan ja-maren.’
Misschien is het individu wel net zo onmaakbaar als de samenleving.
Niettemin zijn de meeste cursisten aardig te spreken over sturen op zelfsturing. ‘Al is dit wel iets waar je de tijd voor moet nemen,’ zegt Edith. ‘En die hebben wij niet.’
Aan het einde van de middag vertelt matchmaker Gerard over een vrouw uit zijn case load. Ze heeft een onmogelijke man die wel eens verdwijnt en om wie ze zich grote zorgen om maakt. Ze loopt bij een psycholoog, lijdt aan slapeloosheid en is de laatste maanden slecht voor rede vatbaar, of speelt dat overtuigend. Ze houdt zich niet aan haar afspraken. Gerard wil haar daarom korten op haar uitkering. ‘Dus morgen heb ik een zelfsturend gesprek met haar.’
Hilariteit in het cursuslokaal. ‘Die gaat huilen,’ zegt een collega. ‘Zeker weten,’ zegt een ander.
Gerard speelt haar op licht hysterische wijze, met een samengeknepen stem, zwaaiende armen en veel misbaar. Ook op haar krijgen de collega’s geen vat. ‘Deze vrouw is helemaal niet zelfstuurbaar!’ roept een van hen.
‘Tegen de vangrail laten aanlopen is ook zelfsturing,’ zegt Wesdorp. ‘Maar frame dat dan wel als haar keuze en confronteer haar daarmee. “Hoe is dat nou voor je?”’
Nee
Enkele medewerkers die alleen met voornaam zijn genoemd, hebben om privacyredenen een andere naam gekregen.

De maakbaarheid van de bijstandstrekker

Gentrificatie: nu is Rotterdam aan de beurt

‘Computers zijn nog net zo dom als dertig jaar geleden’

‘De creatieven nemen de hele stad over’

‘Alles wat zij vast­zetten, gooien wij weer los’

‘Alles wat zij vastzetten, gooien wij weer los’

Verboden woorden voor ambtenaren

De maakbaarheid van de bijstandstrekker

‘Alles wat zij vastzetten, gooien wij weer los’