Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips

Interview

Amia Srinivasan ontvangt in haar werkkamer: een statige, met hout gelambriseerde zaal in de universiteit van Oxford, waar ze doceert als hoogleraar politieke en sociale theorie. Ze draait haar laptop om te laten zien hoe groot de tafel is waaraan ze zit. ‘Er kunnen zestien studenten aan zitten,’ zegt ze, ‘of ik kan er al mijn boeken op uitspreiden.’ Wegens corona zijn we veroordeeld tot het scherm, maar dat maakt het gesprek niet minder indrukwekkend.
Srinivasan geldt sinds de verschijning van haar essaybundel The Right to Sex in augustus 2021 als feministisch fenomeen. In zes baanbrekende essays laat ze zien waarom we niet genoeg over seks denken, of liever: niet op de goede manier. Ze geeft een nieuwe dimensie aan het gesprek over MeToo door te laten zien dat het niet alleen gaat over gewilde versus ongewilde seks, maar over hoe dat wat wij willen wordt gevormd door kapitalistische mechanismen. Ze blaast het debat over prostitutie nieuw leven in met argumenten die zowel de voors als de tegens in een ander licht plaatsen, en geeft een pijnlijk inkijkje in de sekslevens van jongeren die worden gevormd door wat ze in porno zien. Kalm maar vastbesloten legt ze bloot hoe misogynie is verweven met onze systemen en hoe geweld vooral de vrouwen treft die het mainstream feminisme nogal eens geneigd is te vergeten. Een ongemakkelijke waarheid misschien, maar feminisme, schrijft ze, is niet gemaakt om makkelijk te zijn. Feminisme, zal ze vertellen op de laconieke toon die haar eigen blijkt, is gemaakt om radicaal te veranderen.
<blockquote>‘Wanneer je over seks nadenkt, moet je onvermijdelijk ook nadenken over klasse, afkomst, kapitalisme.’</blockquote>
De ondertitel van uw boek luidt: ‘Feminisme in de 21 eeuw’. Is seks voor het moderne feminisme wat abortus was voor de tweede feministische golf en stemrecht voor de eerste?
‘Ik begrijp waarom je dat suggereert, maar ik geloof niet dat seks de focus moet zijn van het huidige feministische discours. Ik vind wel dat het feministische debat, zeker in het kielzog van MeToo, veelal gaat over seks – seksuele toestemming, seksueel geweld, seksuele vrijheid, sekspositiviteit. Wat ik in mijn boek probeer aan te tonen, is dat wanneer dit je preoccupatie is, je onvermijdelijk ook moet nadenken over issues als klasse, afkomst, kapitalisme, over de bredere behoeftes aan vrijheid waar een echt radicaal feminisme volgens mij over moet gaan. Seks moet in die zin niet het uiteindelijke doel zijn, juist niet. Liever zou ik zeggen dat wanneer je begint met nadenken over seks, als een zeer persoonlijk thema dat ook politiek is, dan blijkt dat dit de poort is naar al het andere waar feminisme voor moet strijden.’
In uw boek is seks de aanleiding om het onder andere te hebben over seksuele onvrijheid. Zou u zeggen dat we een nieuwe seksuele revolutie nodig hebben?
‘Zonder de eerste seksuele revolutie te willen veroordelen, denk ik inderdaad dat het werk niet helemaal gedaan is. Het was goed en bevrijdend dat de sociale stigma’s rondom seks voor het huwelijk en homoseksualiteit werden opgeheven. Maar tegelijkertijd kwam er een nieuwe moraal voor in de plaats die bepaalde dat vrouwen het leuk moesten vinden om heel veel seks te hebben met heel veel mannen. De ene set patriarchale normen werd zo gewoon vervangen door een andere set. En nog steeds dicteert de norm dat mensen hetero zijn, dat ze ofwel man of vrouw zijn, dat ze monogaam zijn en een gezin hebben met een of meer kinderen. Maar ik zou niet zeggen dat we een tweede seksuele revolutie nodig hebben, volgens mij hebben we een socialistische revolutie nodig. Wat deze hopelijk zou brengen, is meer tijd en ruimte om na te denken over wat seksuele vrijheid betekent.’
<blockquote>‘Ik denk dat keuzevrijheid de compensatie is die het neoliberalisme ons geeft in ruil voor alle vormen van onvrijheid.’</blockquote>
Vrijheid betekent voor veel jonge feministen de vrijheid om te kiezen. Je zou zeggen dat we die vrijheid al steeds meer hebben, maar u vraagt zich in uw boek retorisch af hoe vrij onze keuzes echt kunnen zijn in een patriarchale samenleving.
‘Dat klopt. Ik denk dat keuzevrijheid de compensatie is die het neoliberalisme ons geeft in ruil voor alle vormen van onvrijheid. We hebben geen tijd, geen ruimte, we hebben een geprivatiseerde leefomgeving die in brand staat, we hebben stagnerende lonen, slechte carrièreperspectieven, geen democratische controle over de werkvloer, maar we kunnen wel uit honderden verschillende soorten shampoo kiezen, en dankzij Instagram kun je ook kiezen welk merk je wilt zijn, je kunt kiezen hoe de buitenwereld je ziet. Ik wil niet beweren dat deze keuzes niets voorstellen en niet echt zijn, ik geloof alleen dat ze dienen als een dekmantel voor een fundamenteler gebrek aan keuzevrijheid.’
<blockquote>‘Vooral mannelijke studenten verbazen zich over de mate waarin de mannelijke kwetsbaarheid en angsten onderwerp van feministische zorg zijn.’</blockquote>
Dit gebrek treft niet alleen vrouwen.
‘Zeker niet, we leven allemaal in een fundamenteel onvrije wereld. En ik denk dat feminisme daarom ook aan mannen moet denken. Veel feministische literatuur focust hier ook op, tot verbazing van mijn studenten. Vooral mannelijke studenten verbazen zich over de mate waarin de mannelijke kwetsbaarheid en angsten onderwerp van feministische zorg zijn. Ze zijn opgevoed met het idee dat feministen mannen haten, en natuurlijk is dat tot op zekere hoogte waar, laten we dat niet ontkennen. Mannen hebben vrouwen genoeg reden gegeven om ze te haten. Niettemin is de vrijheid van vrouwen onlosmakelijk verbonden met die van mannen.’
De vrijheid van vrouwen is zoals u schrijft onder andere in het geding door maatschappelijke patronen die seksueel geweld en een dubbele seksuele moraal in de hand werken. Zou u zeggen dat diezelfde patronen ook mannen onvrij maken?
‘Ja, ik denk dat we mannen niet alleen als daders moeten zien, maar ook als mensen die evengoed worden beteugeld door deze sociale scripten. Ik zeg niet dat die niet in hun voordeel zijn en dat ze er soms niet ook van genieten, maar ik denk dat er ook veel mannen zijn die zich gedwongen voelen om dominant te zijn en initiatief te tonen, en dat ze dat op een andere manier dan vrouwen als onderdrukking ervan.
De feministische schrijfster Adrienne Rich schreef de worsteling tussen mannen en vrouwen toe aan een mannelijke angst voor afhankelijkheid. Mannen vinden het erg moeilijk om toe te geven dat ze afhankelijk zijn van vrouwen, überhaupt dat ze in sociaal opzicht afhankelijk zijn van anderen, want mannelijkheid vereist perfecte onafhankelijkheid. Volgens Rich komt veel geweld en onderdrukking door mannen voort uit een besef van kwetsbaarheid en de angst hiervoor. De oplossing schuilt in een universeel menselijk erkennen dat we allemaal kwetsbaar zijn en elkaar nodig hebben.’
Kunnen dit soort maatschappelijke wetten veranderen, denkt u?
‘Absoluut, maar niet door mensen te vertellen dat ze moeten veranderen. Ik denk dat er al veel interessants gebeurt in het onderwijs, waar jongens worden aangemoedigd na te denken over wat het betekent om een man te zijn. Je ziet ook dat traditionele noties van mannelijkheid ter discussie staan. Misschien betekent kracht niet dat je een vrouw overmeestert. Misschien betekent het eerder emotionele kracht, of dat je opstaat tegen vormen van geweld. Ik denk wel dat hier nog een berg te verzetten is en dat is beslist niet makkelijk.’
<blockquote>‘In de ideale betekenis van het woord biedt feminisme een compleet andere visie op de maatschappij. En het is belangrijk om mannen hierin mee te nemen en ze uit te leggen hoe bevrijdend deze maatschappij ook voor hen zou zijn.’</blockquote>
Kunnen we stellen dat het 21ste-eeuwse feminisme de focus op mannen moet leggen?
‘Ja, zeker. Ik denk dat het belangrijk is te beseffen dat feminisme radicaal is. Het gaat niet om zomaar een beetje hervormen of grenzen verleggen of een loonkloof dichten, al zijn we daarin zeker geïnteresseerd. In de ideale betekenis van het woord biedt feminisme een compleet andere visie op de maatschappij. En het is belangrijk om mannen hierin mee te nemen en ze uit te leggen hoe bevrijdend deze maatschappij ook voor hen zou zijn. Want als je het mij vraagt, vinden veel mannen het uitputtend om de baas te moeten zijn, en trekt het hen emotioneel gezien helemaal leeg om altijd maar stoïcijns en ongevoelig te moeten zijn.’
Hoe zou een feministische toekomst eruitzien?
‘Ik denk dat er meerdere feministische toekomsten mogelijk zijn. Maar er zal alleen een toekomst zijn, feministisch of niet, als we allemaal beseffen dat we iets moeten doen aan de catastrofale klimaatverandering. Dat is óók een feministisch thema, want het zijn de arme vrouwen in het zuiden die de ergste gevolgen van klimaatverandering ondervinden. Zij worstelen nu al om het veranderende land te bewerken en hun kinderen te voeden. Dus elke feministische toekomst begint met de zorg om deze vrouwen en hun kinderen.’
Is dat waarom u pleit voor een socialistische revolutie?
‘Ja. Het kapitalisme heeft ons veel vooruitgang gebracht, maar mijn vraag is: wat nu? Kapitalisme blijkt niet duurzaam. Het neigt naar extreme ongelijkheid, het privatiseert alles wat publiek zou moeten zijn, het heeft geen antwoord op de grote crises waar de wereld voor staat, het werkt massale exploitatie in de hand. Feminisme wordt van oudsher gedreven door de overtuiging dat we het zoveel beter kunnen doen als mensheid. En ik denk dat dat de uitdaging is in de 21ste eeuw: hoe kunnen we het veel beter doen?’
<div class="info-box">
<h5>Amia Srinivasan</h5>
Amia Srinivasan (1984) werd geboren in Bahrein, India. Haar vader was bankier, haar moeder danseres. Vanwege het werk van haar vader verhuisde het gezin veel; ze groeide op in Taiwan, Singapore, New York en Londen voor ze uiteindelijk ging studeren aan Yale. Hier studeerde ze in 2007 summa cum laude af met filosofie als hoofdvak. Ze kreeg een beurs voor Oxford en ging daar filosofie studeren. Ze is er nooit meer weggegaan. Na haar afstuderen ging ze er promoveren en lesgeven en sinds 1 januari 2020 bekleedt ze de prestigieuze Chicele-leerstoel voor Sociale en Politieke Theorie, als eerste vrouw, als eerste persoon van kleur en als jongste ooit.
Ze schrijft regelmatig voor de London Review of Books en voor het academische tijdschrift Mind. The Right to Sex(2021, Commonwealth by Bloomsbury) is haar eerste boek.
</div>

Maartje Laterveer

Amia Srinivasan: ‘Seks is de poort naar al het andere waar feminisme voor moet strijden’

Hoe we vervreemd raken van onszelf en intimiteit steeds schaarser wordt

Millennials willen meer Marx. Maar waarom?

De seksrobot heeft altijd zin

Zo dun is het duurzame laagje van de mode-industrie