Op 29 januari 2025, negen dagen na zijn inauguratie, stuurde Trump een e-mail naar 2 miljoen federale ambtenaren. Het aanbod: vrijwillig opstappen tegen betaling tot eind september. Ga je niet akkoord? Dan ‘geen volledige garantie met betrekking tot je positie’. Twaalf aanklagers die Trump vervolgd hadden: ontslagen. Inspecteurs-generaal die toezicht hielden: per e-mail weg. Binnen drie maanden had Trump ruim 100 van de 293 doelstellingen uit Project 2025 gerealiseerd.

Die 293 doelstellingen komen uit een negenhonderd pagina’s dik draaiboek dat de conservatieve denktank Heritage Foundation in 2022 ontwikkelde als complete gebruiksaanwijzing voor een Trump-presidentschap. Geen abstract ideologisch betoog, maar concrete stappen: hoe vervang je ambtenaren door loyalisten, welke regelgeving schrap je eerst, hoe omzeil je Congrestoezicht. Het project bouwde databanken met duizenden potentiële benoemingen, schreef juridische memo’s voor snelle implementatie en trainde een heel leger medewerkers. Trump ontkende tijdens de campagne elk verband. Zijn eerste honderd dagen volgden het script bijna letterlijk.

Of neem de benoemingen. Robert F. Kennedy Jr., de vaccincriticus die jarenlang desinformatie verspreidde over Covid-19, werd minister van Volksgezondheid. Binnen een paar weken liet hij het adviesorgaan voor vaccinaties de aanbeveling voor hepatitis B-vaccinatie bij pasgeborenen schrappen, de meest ingrijpende wijziging in het kindervacinatieschema in decennia. Pete Hegseth, Fox News-presentator zonder enige bestuurlijke ervaring, werd minister van Defensie. Pam Bondi, Trumps persoonlijke advocate, minister van Justitie.

Dit zijn geen willekeurige benoemingen van incompetente loyalisten. Het zijn chirurgische interventies in de vitale organen van de staat. Kennedy ondermijnt niet alleen het volksgezondheidsbeleid, hij ontmantelt de wetenschappelijke autoriteit die eraan ten grondslag ligt. Bondi controleert niet alleen Justitie, ze transformeert het van onafhankelijk controlemechanisme naar loyaal instrument om de beleidsagenda verder uit te rollen.

Grote omwentelingen beginnen zelden met beleid

Terwijl progressieve bewegingen blijven steken in resoluties, verklaringen en beleidsprogramma’s, toont Trump hoe echte systeemverandering werkt. De vraag is niet of je zijn agenda afschuwelijk vindt. De vraag is: waarom slaagt de radicaal-rechtse beweging wél in systeemverandering, terwijl linkse bewegingen blijven hameren op dezelfde ineffectieve strategieën?

diagnose

Grote omwentelingen beginnen zelden met beleid. Ze beginnen met een diagnose: dit is er mis, dit moet anders. Dat verhaal hoeft niet te kloppen, maar het moet overtuigen, emoties losmaken en richting geven.

In 1947 kwam rond de Oostenrijkse econoom en politiek filosoof Friedrich Hayek een kleine groep bijeen in het Zwitserse Mont Pèlerin. Gedurende decennia was deze groep actief om het neoliberale gedachtegoed in beleid te krijgen. Hun diagnose: de moderne staat was te groot geworden, individuele vrijheid stond onder druk. Het was geen massabeweging, maar een netwerk van wetenschappers, beleidsmakers en zakenmensen. Hun simpele boodschap, ‘de overheid doet te veel’, werd een ideologische hefboom die het fundament legde onder Reagan en Thatcher en daarna ook partijen links van het midden het neoliberale geloof in trok.

Wat we nu in de Verenigde Staten zien, is een duistere echo van dat proces. Waar neoliberalen het systeem wilden verkleinen, wil MAGA het onderwerpen. Waar zij de staat wantrouwden, wil de nieuwe beweging de staat heroveren en als wapen gebruiken. Maar de werkwijze is vergelijkbaar: een diagnose die eenvoudig genoeg is om miljoenen aan te spreken en breed genoeg om bijna elk beleid te rechtvaardigen.

In een The New Yorker-artikel van eind november laat journalist Joshua Rothman zien hoe achter de boze tweets van Trump een netwerk van denkers zit dat zijn emotie vertaalt naar argumenten. Conservatieve filosofen, juristen en publicisten schrijven over nationale soevereiniteit, sterk leiderschap, traditionele hiërarchie.

Neem het Claremont Institute, een conservatieve denktank in Californië die al decennia werkt aan een ideologisch fundament voor autoritair leiderschap. Hun denkers, onder wie John Eastman, die Trump adviseerde over het omverwerpen van de verkiezingsuitslag in 2021, poneren dat ‘ware soevereiniteit’ belangrijker is dan constitutionele checks and balances. In hun essays verschijnen theorieën over ‘uitzonderingsmacht’: het recht van een leider om in crisissituaties boven de wet te staan.

Wat precies een crisis is? Dat bepaalt de leider zelf.

Of kijk naar de Federalist Society, het netwerk dat generaties conservatieve juristen heeft opgeleid en gepositioneerd. Alle zes de conservatieve rechters in het huidige Hooggerechtshof zijn lid. Decennialang werkten zij aan juridische theorieën die presidentiële macht maximaliseren en het overheidsapparaat minimaliseren – theorieën die nu rechtstreeks worden toegepast in Trumps ambtenarenzuiveringen.

De Heritage Foundation gaat nog een stap verder met Project 2025: officieel een beleidsagenda, in de praktijk een ideologische diagnose die de federale overheid portretteert als vijand die moet worden ‘gezuiverd’.

Net als de intellectuelen van Mont Pèlerin destijds bouwt MAGA aan een ideologisch kader dat eenvoudig genoeg is om breed aan te slaan en scherp genoeg om radicale stappen te rechtvaardigen. Mont Pèlerin zei: ‘De overheid remt de vrije markt.’ Dat legitimeerde privatisering van overheidsbedrijven, afbraak van sociale zekerheid, deregulering van financiële markten. MAGA zegt: ‘De Deep State ondermijnt de volkswil.’ Dat legitimeerde het ontslaan van duizenden ambtenaren, het negeren van rechterlijke uitspraken, het aanvallen van onafhankelijke toezichthouders.

Olivier Heiligers

In beide gevallen geldt: wie een overtuigend verhaal heeft over wat er mis is, krijgt de macht om te bepalen wat er moet gebeuren. De diagnose wordt de rechtvaardiging. Wie dat verhaal niet heeft, blijft toeschouwer.

Voorbereiding buiten het systeem

Wie denkt dat grote omwentelingen ontstaan in parlementen of ministeries, kijkt op de verkeerde plek. Het echte werk gebeurt bijna altijd elders, buiten de schijnwerpers van officiële instituties.

De Mont Pèlerin-groep begreep al vroeg dat ideeën pas macht krijgen als ze worden gedragen door een infrastructuur. Ze richtten denktanks op zoals de Atlas Network, plaatsten hun economen op universitaire leerstoelen, de Chicago School met Milton Friedman als boegbeeld, en trainden generaties beleidsmakers die later in Reagans en Thatchers kabinetten terechtkwamen. Toen de Keynesiaanse consensus in de jaren zeventig kraakte, stond hun alternatief kant-en-klaar.

Nu zien we iets vergelijkbaars, maar met andere waarden en een ander mediatijdperk. Rond Trump is in de loop van jaren een parallel stelsel gebouwd. Conservatieve media fungeren als loyaliteitsmachine. Talkshows, podcasts en sociale media versterken dagelijks het gevoel dat ‘het systeem’ tegen de eigen achterban is. Project 2025 levert het draaiboek: honderden pagina’s die precies uitleggen welke posities vervangen moeten worden, welke bevoegdheden verschoven en welke regels teruggedraaid.

Wat deze infrastructuur zo krachtig maakt, is dat zij niet afhankelijk is van bestaande instituties. Ze staat ernaast, met eigen media, eigen juristen, eigen beleidsmachines, eigen geldstromen. Juist daardoor kan ze na een machtsgreep tégen die instituties worden ingezet.

Transitiewetenschappers beschrijven hoe transities beginnen in niches waar andere waarden worden gecultiveerd, die langzaam door de mainstream worden overgenomen. Maar de MAGA-beweging past niet in dat beeld van organische verspreiding. Dit is geen niche die experimenteert met alternatieven naast het bestaande systeem, het is een beweging die bewust feitelijkheid en democratische gelijkheid inruilt voor charismatisch leiderschap en recht van de sterkste. Het doel is niet geleidelijke adoptie, maar frontale overname.

Toch toont het mechanisme parallellen: wat in de marge wordt opgebouwd, schuift naar het centrum zodra er barsten ontstaan in de dominante orde. Het verschil is intentie en
tempo.

Systeemverandering wordt geoefend en voorbereid – soms jarenlang voordat iemand het ziet

Progressieve bewegingen hebben hier structureel moeite mee. Zij investeren veel in beleidsnota’s en conferenties, vertrouwen op overleg met ministeries. Dat is niet altijd naïviteit. Sommige progressieve denkers begrijpen dat democratisch bestuur traag, rommelig en imperfect is, maar kiezen er principieel voor democratische waarden na te leven. Het probleem: als de andere partij dat niet doet, verlies je.

Systeemverandering vraagt om een parallel netwerk met een eensluidende diagnose dat al draait voordat het politiek nodig is. Ze komt niet vanzelf. Ze wordt geoefend, voorbereid en onderhouden – soms jarenlang zonder dat iemand het ziet.

permanente campagne

In een klassieke democratie is regeren iets anders dan campagnevoeren. Campagnes zijn kort, luidruchtig en gericht op polarisatie. Besturen vraagt rust, afweging en samenwerking. Trump veegt dat onderscheid weg. Hij regeert alsof hij nooit van het podium is gestapt. Dat is geen gebrek aan professionaliteit, maar strategie.

Olivier Heiligers

Permanente mobilisatie creëert macht. Een beweging die nooit stilstaat, blijft gevoed door adrenaline, angst en urgentie. Terwijl het politieke midden vertrouwt op stilte en routine, kiest Trump voor voortdurende escalatie. Elk incident wordt een strijd. Elk onderzoek een aanval op ‘het volk’. Elk proces een bewijs dat de vijand overal zit.

Steve Bannon noemde het ‘flood the zone with shit’. Overstroom de informatieruimte met zo veel schandalen, leugens en provocaties dat niemand meer kan bijhouden wat waar is. Het doel is uitputting, in dubbele zin. Cognitief: de journalist die nog bezig is met het vorige schandaal, mist het nieuwe. De jurist die één procedure probeert te stoppen, ziet drie nieuwe verschijnen. De oppositie die met inhoudelijke tegenvoorstellen komt, wordt steeds ingehaald door het volgende incident. Maar ook moreel: onze verontwaardiging raakt uitgeput. Een soort blootstellingstherapie die onze capaciteit om ons geschokt te voelen systematisch afbreekt.

Een conservatieve strateeg vergeleek het in de The New Yorker met boksen: geen enkele stoot hoeft dodelijk te zijn, als je de tegenstander maar voortdurend op de hakken houdt.

Verandering moet slim en sneller zijn dan alles wat haar tegenhoudt

Zo wordt politiek geen beheer, maar voortdurende machtsstrijd. Progressieve bewegingen doen vaak het omgekeerde: zij proberen polarisatie te vermijden, zoeken het compromis, wachten op een gunstig moment. Maar grote systeemverandering vraagt soms juist om beweging, het doorbreken van stilte, het zichtbaar maken van conflict.

Tempo en polarisatie

Verandering hoeft niet alleen slim te zijn. Ze moet ook sneller zijn dan alles wat haar probeert tegen te houden. Trump gebruikt tempo als wapen. Voor wie toekijkt oogt het als chaos, maar het is een vorm van controle.

Deze logica kennen we uit de financiële en digitale innovatie: producten veranderen sneller dan toezichthouders kunnen bijhouden. Wie de snelheid bepaalt, bepaalt de werkelijkheid. Snelheid creëert feiten, feiten creëren onvermijdelijkheid en onvermijdelijkheid creëert macht.

Polarisatie werkt als extra motor. In veel democratieën geldt ze als probleem, voor MAGA is ze een instrument. Wie een samenleving in twee kampen verdeelt, haalt de zuurstof weg uit nuance. Twijfel wordt onmogelijk. Je hoort erbij of niet. De beweging hoeft geen meerderheid inhoudelijk te overtuigen, zolang haar eigen kamp maar maximaal gemobiliseerd blijft en het midden onbewoonbaar wordt.

Omdat de vijand inwisselbaar is – migranten, rechters, universiteiten, media, Europa – blijft de spanning hoog, ook zonder coherent programma. De emotionele lijn blijft: zij doen jullie kwaad, en alleen wij beschermen jullie. In een versimpelde wereld worden radicale keuzes makkelijker.

Wat zegt dit alles over systeemverandering voor de goede zaak?

De Amerikaanse casus laat een vorm van systeemverandering zien waar je moreel niets mee te maken wíl hebben. Toch maakt dit voorbeeld duidelijk waarom zoveel transitiepraat blijft steken in kleine stapjes.

Olivier Heiligers

Wat we in de Verenigde Staten zien, is een perverse doorwerking van transitie-inzicht. MAGA bouwt een eigen wereld van ideeën en netwerken, wacht tot het regime scheuren vertoont. Op dat moment streeft de beweging niet naar kleine verbeteringen, maar naar een andere orde.

Het cruciale verschil met Mont Pèlerin: waar die beweging geduldig institutioneel werk verrichtte, omarmt MAGA accelerationisme. Het bewust vergroten van spanningen, het normaliseren van ontwrichting als politiek middel. Chaos niet als bijproduct, maar als bestuursinstrument.

Thomas Piketty spreekt over ‘ruptures’: momenten waarop heersende ideeën hun legitimiteit verliezen en de geschiedenis een andere afslag kan nemen. Dan moeten alternatieve ideeën klaarstaan. Niet alleen als moreel appel, maar als samenhangend verhaal, als politiek project.

Precies daar wringt het aan de progressieve kant. Op papier is er geen tekort aan analyses. Maar zolang deze inzichten niet worden vertaald in een diagnose die politiek houvast geeft, blijven het slechts rapporten.

De les van Trump is niet dat progressieven dezelfde tactieken moeten kopiëren. Maar systeemverandering vraagt meer dan inhoudelijk gelijk hebben. Ze vraagt om conflict dat zichtbaar wordt gemaakt, maar wel binnen democratische grenzen. Om een diagnose die duidelijk maakt wat er fundamenteel misgaat, met een helder alternatief. Om instituties die macht anders verdelen.

Zonder die elementen blijft transitiebeleid hangen in ‘radicale taal met incrementele uitkomst’. We spreken over systeemverandering, maar leveren beleidsaanpassingen. We roepen om transities, maar organiseren pilots. Klimaatakkoorden spreken van ‘transformatie’, maar bevatten doelstellingen die markten nauwelijks raken. De woorden zijn groot, de veranderingen klein.

het progressieve Project

Toch zijn er al hoopvolle initiatieven. Denkers als Mariana Mazzucato bepleiten een andere rol voor de overheid. Burgerberaden tonen dat democratie meer kan zijn dan het nu is. Coöperaties demonstreren andere eigendomsmodellen. Concepten als welzijnseconomie en donut-economie bieden alternatieven voor groei-obsessie.

Maar wat ontbreekt is een verbindend verhaal dat deze elementen verenigt. Een progressieve equivalent van Project 2025. Een tekst die niet alleen analyseert maar richting geeft, emotie losmaakt en bewegingen samenbrengt.

Concreet vraagt dit om vier dingen.

Stel je voor: een instituut dat een alternatieve economische inrichting niet als academisch concept behandelt, maar als politiek project.

Ten eerste een infrastructuur die blijft staan als de politieke aandacht wegzakt. Denktanks, opleidingen en media die ideeën levend houden. In Nederland hebben we instellingen als de WRR, het PBL en universiteiten met transitie-expertise. Maar geen progressieve denktank. We missen een infrastructuur die bewust werkt aan één richting, die versterkend werkt in plaats van interne concurrentie genereert.

Stel je voor: een instituut dat een alternatieve economische inrichting niet als academisch concept behandelt, maar als politiek project. Dat niet alleen rapporten schrijft, maar beleidsmakers traint. Dat niet concurreert om aandacht, maar andere organisaties versterkt. Dat eigen media opbouwt, podcasts, platforms, publicaties, die het verhaal blijven vertellen ook als het niet trending is. Dat juristen opleidt in nieuwe eigendomsmodellen, economen in welzijnseconomie, ambtenaren in governance binnen grenzen.

Zo’n infrastructuur moet op afstand staan van politiek. Ze voedt professionals die in heel het land werken. Ze creëert een gedeelde taal. En als zich een politiek venster opent, een crisis, een kantelpunt, staat het alternatief kant-en-klaar.

Ten tweede een scherp verhaal over wat er misgaat en wat er anders moet. Die diagnose bestaat deels al – oneindige groei op een eindige planeet, ongelijkheid die democratie uitholt, een financieel systeem dat de economie gijzelt. Maar het blijft versnipperd.

Het verhaal moet simpel genoeg zijn om breed te dragen, maar scherp genoeg om richtinggevend te zijn. ‘De economie dient de samenleving, niet andersom’ – zo’n diagnose die privatisering, financialisering en groeidwang tegelijk benoemt als symptomen van één misser. Die uitlegt waarom klimaat en ongelijkheid en democratie dezelfde crisis zijn. Die een vijand benoemt: niet mensen, maar een systeem dat groei boven welzijn stelt.

Wie klimaat, arbeid, en democratie als aparte dossiers behandelt, mist dat ze dezelfde machtsstructuren raken.

Ten derde, het verbinden van dossiers die te vaak los worden gezien. Klimaat, ongelijkheid en democratie vormen één crisis. De klimaatcrisis is tegelijk een crisis van macht: fossiele bedrijven die de democratie ondermijnen, een financieel systeem dat korte termijn beloont, ongelijkheid die mensen kwetsbaar maakt voor demagogie.

Deze verbinding is niet alleen analytisch waar, het is ook strategisch noodzakelijk. Wie klimaat, arbeid, en democratie als aparte dossiers behandelt, mist dat ze dezelfde machtsstructuren raken. Een beweging die deze thema’s verenigt, wordt breder en sterker. Vakbonden die klimaatrechtvaardigheid omarmen. Klimaatactivisten die de arbeidersstrijd steunen. Democratische hervormers die de ongelijke verdeling van economische macht adresseren.

En als laatste een nieuwe generatie professionals die klaarstaat wanneer zich een politiek venster opent. Mensen die in ministeries, gemeenten en uitvoeringsorganisaties andere keuzes kunnen maken zodra de ruimte er is.

De Mont Pèlerin Society voedde generaties economen op die klaarstonden toen het keynesiaanse model kraakte. Waar is de progressieve equivalent? Waar worden ambtenaren getraind in budgetteren binnen ecologische grenzen? Waar leren beleidsmakers hoe democratisch eigendom werkt? Waar ontstaat de expertise die nodig is om een andere economie daadwerkelijk vorm te geven?

Dit vraagt om bewuste investeringen. Opleidingsprogramma’s voor ambtenaren. Stages bij coöperaties. Uitwisseling tussen wetenschappers en praktijk. Het opbouwen van een reservoir aan professionals die het niet alleen theoretisch snappen, maar ook praktisch kunnen uitvoeren.

Systeemverandering groeit uit honderden kleine interventies die dezelfde richting op wijzen. De geschiedenis laat zien dat geduld en intellectuele diepgang meer bereiken dan opjaagpolitiek. Mont Pèlerin bouwde invloed op door consistentie en lange adem.

Olivier Heiligers

Ongemak en opdracht

Het meest ongemakkelijke aan de Amerikaanse situatie is niet dat één politicus zoveel macht naar zich toetrekt. Het is dat hij dat kan doen omdat instituties kwetsbaar zijn, het midden leeg is en er al jaren een parallel apparaat klaar staat.

De Amerikaanse casus laat zien hoe snel systemen kunnen kantelen wanneer verhaal, macht en organisatie elkaar versterken. Voor wie werkt aan een duurzame, rechtvaardige toekomst is dat geen prettig maar wel een noodzakelijk perspectief.

Systeemverandering gebeurt niet omdat het moet. Ze gebeurt omdat iemand haar organiseert

De opdracht is tweevoudig. We moeten blijven praten over de inhoud: wat een economie is die binnen ecologische grenzen blijft, wat rechtvaardige verdeling is. Maar we moeten net zo serieus worden over de vraag hoe die veranderingen tot stand komen. Wie het verhaal vertelt. Welke infrastructuur we opbouwen. Hoe we tempo hanteren zonder ondemocratisch te worden.

Systeemverandering gebeurt niet omdat het moet. Ze gebeurt omdat iemand haar organiseert. De vraag is wie er klaarstaat wanneer het landschap verschuift: degenen die angst organiseren, of degenen die een alternatieve richting aandragen.

Als we dat laatste willen, kunnen we het ongemakkelijke werk van macht, organisatie en verhaal niet langer aan de tegenpartij overlaten. Het is tijd om systeemverandering zelf weer serieus te nemen.

Hans Stegeman is hoofdeconoom van de Triodos Bank en vooraanstaand denker over systeemverandering. Hij schrijft columns en artikelen voor Vrij Nederland op persoonlijke titel.

We bouwen aan herstel terwijl de sloop nog gaande is

Kabinet-Jetten zet 1,5 procent groei boven alles

Verslaafd hangen we aan het infuus van fossiele energie

Houd moed, bange kiezer

We blijven hopen op een technologische doorbraak (en veranderen intussen niets)

Vrede, niet oorlog, vraagt om moed

Macht maakt zichzelf onzichtbaar in taal

We zijn vergeten wat een economie moet doen

Zie hier: het playbook voor progressieve systeemverandering

Juist bangheid wordt beloond

Wie betaalt de oorlogsrekening?

De Verenigde Staten zijn ons aan het ghosten

Het klimaatprobleem is geen probleem in Davos

Verduurzaming moet voor íedereen werken

Stop met jezelf te verbeteren, help het geheel te veranderen

We zijn angsthazen geworden (en dat is goed nieuws)