Zondag met Lubach: satire met journalistieke middelen

‘Omdat ik nooit zo’n voorstander ben van het reflecteren op satire, heb ik geen behoefte om het artikel in te zien of inhoudelijk te reageren. De uitzendingen spreken voor zich, zoals ze dat ook straks weer gaan doen, vanaf 16 september, 10 weken lang iedere zondagavond om 22:10 op NPO3.’

Dit is het mailtje dat Arjen Lubach me stuurt als ik hem vraag of hij wil reageren op een stuk over Zondag met Lubach. In het stuk zullen mensen aan het woord komen die in zijn programma op de korrel zijn genomen, heb ik hem laten weten. Mensen die hebben ondervonden wat de invloed van zijn programma is.

Nee, zegt een woordvoerder van het bedrijf, laat Zondag met Lubach maar even voor wat het is.

Het was niet eenvoudig hen te spreken. Bij maaltijdpakkettenservice HelloFresh staan ze niet te springen om terug te blikken op de uitzending van Zondag met Lubach op 7 februari 2016. Na een stevige column van een blogger besprak ook Lubach de agressieve marketing van HelloFresh. Resultaat: de omzet van de service kelderde in Nederland met liefst 25 procent. Dus nee, zegt een woordvoerder van het bedrijf, laat Zondag met Lubach maar even voor wat het is.

Ook de dames van The Green Happiness, die op de hak werden genomen wegens hun tamelijk krankzinnige standpunten over voeding (‘een ei is de menstruatie van een kip’), kijken niet per se met plezier terug op hun Zondag met Lubach-avontuur. Oprichtster Tessa Moorman mailt: ‘Ik vind het heel tof dat je aan het onderzoeken bent wat voor invloed een programma als ZML (Zondag met Lubach, red) kan hebben op een bedrijf. Het is alleen dat het voor ons bedrijf op dit moment geen waarde toevoegt wanneer mensen weer opnieuw de link The Green Happiness & Zondag met Lubach gaan opzoeken.’

Koning hypothese

Het is niet geheel onverwacht. Over het algemeen valt er voor jezelf weinig te lachen als je wordt besproken in het VPRO-programma (laatste seizoen steevast rond de miljoen kijkers). EenVandaag-opiniepeiler Gijs Rademaker – hij wil er wél wat over zeggen – zat met samengeknepen billen op de bank toen hij Lubach in november 2015 een oranje EenVandaag-petje zag opzetten en op de achtergrond een foto van zichzelf zag verschijnen. Rademaker: ‘Hij noemde mij “koning hypothese” en maakte een punt over hoe hypothetisch een vraag in een peiling mag zijn. Hij deed dat op een speelse manier; dat waardeer ik zeer in de man. Je mag gerust discussiëren over die vraag, en misschien gaan we soms te ver. Met de methode waarop hij dat duidelijk maakt heeft hij een mooi evenwicht te pakken tussen entertainment en journalistiek.’

Dat het programma ook invloed en verantwoordelijkheid heeft op journalistiek vlak, ontkent Lubach niet, maar is een bijkomstigheid.

Daarmee heeft Rademaker de basis van het programma te pakken. Zondag met Lubach is een mix tussen entertainment en journalistiek, en zo oogt het ook. Een man achter een desk die vertelt hoe ingewikkelde zaken in elkaar steken. En als het even kan met een kwinkslag. Maar het stempel van journalistiek laat Lubach zich niet al te makkelijk aanwrijven. Zondag met Lubach is satire. Komedie. En dat heeft Lubach, getuige zijn mailtje, vaak genoeg uitgelegd. Dat het programma ook invloed en verantwoordelijkheid heeft op journalistiek vlak, ontkent Lubach niet per se, maar is, in de eerste plaats, een bijkomstigheid. Toen Lubach in 2017 te gast was bij College Tour zei hij daarover: ‘Zodra wij inzien dat wij die rol hebben, of wij onszelf als journalist zien, of serieus nemen, dan vrees ik dat de komedie daaronder lijdt.’ Kortom: er moeten grappen gemaakt worden, de rest volgt wel.

Bovendien zou claimen dat Zondag met Lubach ‘journalistiek’ is, verplichtingen met zich meebrengen. Dingen als hoor en wederhoor, maar ook: het uitleggen van keuzes en verantwoording afleggen voor de manier waarop een verhaal wordt opgebouwd. Satire heeft geen spelregels. De vorm, een nieuwsshow, geeft het programma extra gewicht. Items ogen gedegen, met een zweem van ‘de waarheid’. Met een beetje goede wil: satire vermomd als journalistiek.

De vorm, een nieuwsshow, geeft het programma extra gewicht. Items ogen gedegen, met een zweem van ‘de waarheid’. Met een beetje goede wil: satire vermomd als journalistiek.

Dat is niet nieuw, de vergelijking met Amerikaanse voorbeelden als Jon Stewart en John Oliver is veel gemaakt. Vooral de vergelijking met Oliver gaat goed op: ook Oliver houdt vaak gloedvolle betogen over maatschappelijke kwesties, met af en toe activistische trekjes.

Politieke invloed

Het werkt: geduldig en met precisie slaagt het VPRO-programma er al acht seizoenen in ingewikkelde situaties begrijpelijk te maken en worden ragfijn tekortkomingen en hypocrisie blootgelegd. Grappig is het ook: iedereen herinnert zich het America first, The Netherlands second-filmpje dat viraal ging (op YouTube inmiddels 37 miljoen views). Met iets als het boycotten van Facebook – een druppel op een gloeiende plaat – komt Lubach eenvoudig weg. Dat uiteindelijk slechts tienduizend mensen hun Facebookpagina opzegden (steekproef Nu.nl, red.) is van ondergeschikt belang; Lubach stond ergens voor.

Lubach zelf is, zo zei hij in juni tijdens een interviewbijeenkomst in De Balie, zelf een minder grote fan van de meest activistische items van zijn programma. ‘Omdat ik het in de basis niet per se mijn rol vind. Maar soms raak je aan een verhaal waardoor het zwakker is er niet iets mee te doen, dan er wel iets mee te doen.’ Lubach had het toen over het sleepwet-referendum, een onderwerp waarbij hij zijn politieke invloed liet gelden.

Kort nadat Zondag met Lubach een item maakte over die zogeheten sleepwet, de Wet op de inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (wiv), schoot het aantal handtekeningen van mensen die vóór een referendum waren binnen no-time van 120.000 naar 400.000.

Sjoerd van Heck van marktonderzoeksbureau Ipsos verwees in juni na het ‘mislukte’ donorreferendum naar de media-aandacht die rond het sleepwetreferendum wél op gang kwam. Van Heck nu: ‘Feit is dat er rond het donorreferendum minder media-aandacht was. Het gaat wat ver om het succes van het referendum over de sleepwet een-op-een toe te schrijven aan Zondag met Lubach, maar duidelijk is dat de vele media-aandacht impact heeft gehad.’

Dat Lubach zich heus bewust is van zijn politieke invloed – ook al maakt hij satire – bewijst het feit dat hij vóór de uitzending waarin hij de sleepwet besprak al contact opnam met de hosts van sleepwet.nl. Zij moesten ervoor zorgen dat de website een grote toestroom van mensen aankon, berichtte NRC. Lubach laat dat soort dingen niet aan het toeval over.

Farao der Nederlanden

Of neem het item over Sander Spijker, zorgconsultant en echtgenoot van voormalig minister Edith Schippers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport). Lubach zei in september 2016 in zijn programma dat Spijker zijn geld bij adviesbureau P5COM verdient door huisartsen te adviseren bij het optimaliseren van inkomsten uit behandelingen. Dat kan, maar doordat Lubach de opmerkelijke link legde met ‘de grootste uitdaging’ van echtgenote Schippers als minister – het beteugelen van de zorgkosten – kwam Spijker vol in de spotlights te staan. Het was voor Spijker genoeg om op te stappen.

Schippers probeerde Lubach een paar dagen later bij Pauw nog onzorgvuldig werk aan te wrijven, maar dat ontzenuwde Lubach onmiddellijk. Nee, hij maakt geen journalistiek, maar er was wel gedegen en uitgebreid onderzoek voorafgegaan aan het item. ‘Juist omdat het zo’n persoonlijke en gevoelige kwestie was, hebben we uitgebreid gesproken met experts, journalisten en (soms anonieme) bronnen,’ luidde de reactie.

De  rol van opinieleider en activist neemt Lubach maar zeer zelden en dan nog tegen wil en dank op zich. Liever is hij het jongetje dat belletje trekt.

De items over de sleepwet en Sander Spijker – journalistieke onderwerpen – hebben een blijvende impact gehad. In de sleepwet zijn (kleine) dingen aangepast en Spijker is opgestapt.

Maar de rol van opinieleider en activist neemt Lubach maar zeer zelden en dan nog tegen wil en dank echt op zich. Liever is hij het jongetje dat belletje trekt, waarna de deur opengaat en anderen – serieuze journalisten! – verder in de dossiers moeten duiken. Door niet zelf de (onderzoeks-)journalistieke richting te kiezen, houdt Lubach de ruimte om zelf aan de knoppen te draaien bij het bepalen van invalshoeken en te gebruiken bronnen. Hij kan selectiever zijn in wat hij wel en niet gebruikt om een punt te ondersteunen. Hij wil laten zien hoe het burgerinitiatief werkt, maar zet het vervolgens niet in om een serieus politiek punt in te brengen, nee: hij probeert zich te laten kronen tot Farao der Nederlanden (2015). Want grappig.

In de eerste plaats komiek

Maakt hem dat een wegloper? Misschien een wegloper van het cynisme. Verder lijkt het, in zijn ambitie naar het grootste podium voor zijn programma, simpelweg de enige juiste keuze. Media als Follow the money en Geenstijl blijven keihard beuken op (politieke) deuren en proberen knuppels in hoenderhoeken te gooien – of liever nog te smijten. Soms met succes, maar ze vervreemden in die drift ook grote delen van het publiek van hen. Omdat eeuwigdurende onderzoeken en kruimels uit grote dossiers nu eenmaal weinig sexy zijn.

Bart Nijman, adjunct-hoofdredacteur van Geenstijl en aanjager van onder meer het Oekraïnereferendum, erkent dat, als ik hem vraag wat hij vindt van Lubach. ‘Lubach wil vermakelijk zijn, waarbij hij af en toe een zinnig punt maakt. Daarin is hij effectiever dan wij, denk ik. Hij gaat er alleen soms te makkelijk vanuit dat die politici het allemaal niet zo slecht bedoelen. Bij het item Bye Bye Facebook was hij principieel, stond hij ergens voor, maar dat zie ik bij politieke items minder. Als hij een kwartier uittrekt om een ingewikkelde privacywetgeving inzichtelijk te maken, zou je hem eigenlijk een veer in zijn reet willen douwen, maar je hoopt dat iemand die op het punt is dat hij dát interessant kan maken, doorpakt en niet alleen een referendum aanjaagt.’

In plaats daarvan maakt Lubach een ludiek rapnummer met Famke Louise of tovert hij een gek geluidje uit zijn soundboard. Hij is, hij zei het zelf al, in de eerste plaats komiek.

En, eerlijk is eerlijk, hij handelt daar ook naar. In 2019 maakt Zondag met Lubach nog maar één reeks afleveringen in het najaar (tegenover twee losse seizoenen in 2018, in voor- en najaar), al wil producent Human Factor dat niet bevestigen of ontkennen. Lubach, maar ook mensen uit zijn team – Diederik Smit, Tex de Wit en Jonathan van het Reve – gaat zich toeleggen op andere zaken. Lubach is bezig met try-outs voor een uitgebreide theatertour en Smit, De Wit en Van het Reve hebben een pilot opgenomen voor een satirisch sportprogramma voor de VPRO.

Op die manier is het inderdaad onmogelijk de rol van journalistieke waakhond te vervullen. Dus moeten we het doen met satire. En met genoegen. In tijden waarin Stef Blok waanzinnige teksten uitslaat en ING 775 miljoen boete krijgt omdat het jarenlang faalde in het bestrijden van witwaspraktijken – en de topman gewoon kan blijven zitten – is een lach op zondagavond een zeer welkome pijnstiller.