Groetjes uit Engelen

Nederland breekt in tweeën

Verhaal van de Week

AfD wordt gevaarlijker

Duitsland

De Oranjezomer

Teun van de Keuken

Olie op het vuur

Hans against the machine

Ontsnappen aan onszelf

Essay escapisme

Bestaat 75 jaar

VN-Vluchtelingenverdrag

Oorlog Iran

Versterken het Iraanse regime

Aanvallen van Amerika

Zo raszuiver

Chard van den Berg

Het succes van ‘The Odyssey’

Cultuurstrijd

Opnieuw relevant

<div class="info-box">
<h5>Opnieuw relevant, want</h5>
Vanavond is de eerste aflevering van de driedelige serie Het zaad van Karbaat te zien op NPO 2. De documentairereeks gaat over vruchtbaarheidsarts Jan Karbaat die zijn eigen zaad gebruikte om vrouwen te insemineren. We spraken in 2018 met maakster Miriam Guttmann (ze maakte al eerder een korte film over het onderwerp) en een van de kinderen.
</div>
Ruim een jaar geleden, op 23 maart, vond Joey Hoofdman (31) de moed om zijn moeder de vraag te stellen die hem al zijn hele leven had beziggehouden: waar kom ik eigenlijk vandaan? Al in zijn jonge jaren had Hoofdman sterk de gedachte dat er bij hem thuis iets niet klopte. Hij verschilde zo enorm van zijn jongere zus en oudere broer en ook zijn vader was anders: timide, teruggetrokken, terwijl Joey zelf juist ondernemend en zelfstandig was. De band verslechterde nadat hij al op zijn vijftiende uit huis ging. Op verjaardagen kwam het met vrienden steeds vaker ter sprake. Wat als je denkt dat je niet van je vader bent?
In 2012 raakte Joey Hoofdman depressief, kort nadat zijn opvoedvader overleed. ‘Ik dacht eerst dat het verliezen van een dierbare de depressie had veroorzaakt, maar na een jarenlang traject met verschillende hulpverleners weet ik dat dat gekoppeld was aan de onzekerheid over mijn afkomst. Dat heeft ontzettend diep gezeten.’
En toen zat hij daar dus, na een stevig gesprek met zijn psychiater, met zijn vriend Mark in de tuin bij zijn moeder. Om eindelijk, struikelend over zijn woorden, die vraag te stellen. Hoofdman: ‘Er was vaak gezegd dat het de grootste moeite had gekost om mij te krijgen, maar wat dat betekende wist ik niet. Mijn moeder vertelde toen dat ze niet naar een ziekenhuis, maar naar een privékliniek was geweest. Veel details wist ze niet meer. Het was aan een dijk in Barendrecht en de arts was ook boer. Het klonk voor mij heel absurd. Mark zat meteen te googelen: boer, arts, dijk, sperma. Toen kwam de Bijdorp-kliniek van dokter Karbaat naar voren.’
Op dat moment waren in de media al meerdere berichten verschenen over mogelijke schandalen rond de vruchtbaarheidskliniek. Donorkind Monique Aarts, die uiteindelijk niet van dokter Karbaat bleek te zijn, deed namelijk ook onderzoek naar haar afkomst. Hoofdman: ‘Mijn moeder sloeg dicht. Het overviel haar. Later belde ik haar nog vanuit de auto, maar ze nam niet meer op. Ik was helemaal hyper, voelde me gesterkt in mijn overtuiging dat er iets niet klopte. Dezelfde dag heb ik via Facebook Messenger contact gezocht met Monique.’
<h5>Duizelingwekkende reis</h5>
Het was het begin van een duizelingwekkende reis. Via snelle DNA-testen bleek dat Joey inderdaad slechts een ‘halfje’ van zijn tot dan veronderstelde volle broer en zusje. Na enige terughoudendheid hadden zij meegewerkt, onder de voorwaarde dat Joey het krankzinnige idee daarna los zou laten.
Op dat moment was het nog niet duidelijk of Hoofdman ook aan Karbaat viel te linken. Dat werd nog lastiger toen de dokter in april 2017 overleed. Andere donorkinderen die wilden weten of ze genetisch verwant waren aan Karbaat, wilden ook meer informatie.
<blockquote>‘We zijn een colaatje gaan drinken en hebben wangslijm van elkaar afgenomen. En ja, we waren halfbroer en -zus.’</blockquote>
In juni 2017 oordeelde de rechter dat er beslag mocht worden gelegd op spullen van de dokter om zo zijn DNA veilig te stellen. Joey Hoofdman: ‘Tijdens die rechtszaak kwam ik Moniek Wassenaar tegen. We hadden elkaar nog nooit gezien, maar raakten in gesprek en hielden in de rechtszaal elkaars hand vast. Wij werden ontzettend rustig van elkaar en zagen de gelijkenis. Dan weet je nog niets, maar je voelt wel iets. We zijn een colaatje gaan drinken en hebben wangslijm van elkaar afgenomen. En ja, we waren halfbroer en -zus. Dat was een heel emotioneel moment.’
Zo rolde het balletje verder. Meerdere DNA-testen volgden. Meerdere matches volgden. En toen een wettig kind van Karbaat, tegen de laatste wens van diens vader in, in mei 2017 zijn DNA afstond, vielen de eerste kinderen te linken aan de dokter. Voor 99 procent althans. In de zomer van dit jaar komt er een bodemprocedure die het mogelijk moet maken het DNA van dokter Karbaat rechtstreeks te vergelijken met het DNA van donorkinderen die vermoeden dat Karbaat hun biologische verwekker is.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-396449" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/06/zvk_stills_tiff_1.1.12-2-1280x720.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/06/zvk_stills_tiff_1.1.12-2-320x180.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/06/zvk_stills_tiff_1.1.12-2-640x360.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/06/zvk_stills_tiff_1.1.12-2-1280x720.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="720" />
<h5>Sensationeel</h5>
Ook aanwezig bij de rechtszaak in juni: Miriam Guttmann. Ze stond op dat moment aan de vooravond van haar laatste jaar aan de Filmacademie en werd gegrepen door een kort artikel over ‘de sjoemelende spermadokter Karbaat’. Tijdens de rechtszaak, die kort na het overlijden van Karbaat plaatsvond, stapte Guttmann op zoveel mogelijk betrokkenen af, op zoek naar het verhaal achter het nieuws.
In filmmuseum Eye gaat op 26 juni haar indrukwekkende korte film Het zaad van Karbaat in première. Guttmann: ‘Ik heb het geluk dat ik ouders heb die nog bij elkaar zijn, maar ik identificeerde me na het lezen van die artikelen meteen met de kinderen. Hoe moet het zijn als je je hele leven hebt gedacht dat je vader niet je biologische vader is en dat inderdaad zo blijkt te zijn? De teneur van de berichtgeving was toentertijd tamelijk sensationeel. Ik had het gevoel dat er een interessant verhaal schuilging achter het idee van een masturberende vruchtbaarheidsarts: ik wilde laten zien wat het met de levens van heel veel mensen heeft gedaan.’
Joey Hoofdman: ‘Ik dacht in eerste instantie: wat moet zij van ons? Tegelijkertijd was ik enorm bezig met het feit dat deze zaak groter was dan ikzelf. In die tijd dacht ik, redelijk naïef, dat er misschien wel acht of negen kinderen van Karbaat zouden zijn. Ik wilde er voor hen zijn.’
<h5>Hoi halfbroertje</h5>
Het aantal (donor)kinderen van Karbaat staat inmiddels op 43 volgens het <a href="https://fiom.nl/?gclid=CjwKCAjwsJ3ZBRBJEiwAtuvtlBZVLABS54D5LKhycTv-kc2S8v58wXbXCkA0umatTNFc01VaC17SvxoCzFcQAvD_BwE" target="_blank" rel="noopener noreferrer">FIOM</a>, het instituut dat zich bezighoudt met afstammingsvragen en verschillende DNA-databanken bijhoudt. De kinderen zitten samen in een WhatsAppgroep waarin ze elkaar op de hoogte houden. Joey Hoofdman: ‘Ik ben er vanaf het begin bij betrokken geweest, toen het nog heel klein was. We vonden makkelijk steun bij elkaar. De band was heel close en er was veel te ontdekken aan elkaar. Maar de groep werd zo groot dat dat steeds moeilijker werd. Het is nu bijna abstract.’
<blockquote> ‘Je kunt in je eentje niet 43 halfbroers en -zussen opvangen en contact met ze onderhouden.’</blockquote>
Het aantal kinderen is nu al even stabiel op 43, maar het is mogelijk dat er nog meer bij komen. In de WhatsAppgroep zijn onderlinge afspraken over wie toenadering zoekt tot nieuwe donorkinderen – er is inmiddels ruime ervaring in wat het met je doet als je wereld wordt opgeschud. Joey Hoofdman: ‘Je kunt in je eentje niet 43 halfbroers en -zussen opvangen en contact met ze onderhouden. Doordat het er zo veel zijn, kan het ook verstikkend werken. Op papier is het dan familie, gevoelsmatig is dat natuurlijk niet bij alle 43 zo. Het is heel dubbel allemaal. Soms krijg ik een mailtje dat begint met “Hoi halfbroertje van me”. Dat vind ik heel heftig, terwijl diegene het goed bedoelt.’
Het verhaal van Joey Hoofdman is ook anders dan dat van het gros van zijn nieuwe halfbroers en -zussen. In de jaren tachtig en negentig kwamen veel vrouwen bij Karbaat voor een anonieme spermadonor. Karbaat zou Joeys moeder daarentegen helpen met het zaad van haar eigen man, Joeys opvoedvader. Die was minder vruchtbaar geworden nadat hij zich liet steriliseren na zijn eerste huwelijk, en had dat later ongedaan had laten maken.
Maar Karbaat gebruikte zijn eigen zaad.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-396451" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/06/zvk_stills_tiff_1.1.11-2-1280x721.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/06/zvk_stills_tiff_1.1.11-2-320x180.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/06/zvk_stills_tiff_1.1.11-2-640x360.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/06/zvk_stills_tiff_1.1.11-2-1280x721.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="721" />
<h5>Puinhoop</h5>
Miriam Guttmann: ‘Het is voor het beeld dat je van Karbaat vormt belangrijk dat je de tijdsgeest meeneemt. Ik heb met een donor gesproken die vertelde dat hij twee jaar lang gewoon een potje zaad buiten op zijn trap zette en dat er dan een scootertje langskwam om het op te halen. Dat kun je je nu niet meer voorstellen. Karbaat was in die jaren de Rolls-Royce onder de vruchtbaarheidsartsen. Er was bovendien een tekort aan donoren en de vrouwen die bij Karbaat kwamen, hadden zo’n vurige kinderwens dat ze ook instemden met anonieme donoren.
Je kunt je afvragen waarom sommige vrouwen nu zó boos zijn op Karbaat. Als je akkoord gaat met een anonieme donor, stem je in beginsel met iédereen in. Waarom dan nu klagen als de anonieme donor de behandeld arts blijkt te zijn? Anderzijds is het volgens mij heel invoelbaar dat er hier op zijn minst sprake is van gebroken vertrouwen. Dat laat zich nog steeds voelen.’
<blockquote>‘Ik ben er van overtuigd geraakt dat er veel kinderen rondlopen die niet weten dat ze een donorkind zijn.’</blockquote>
De puinhoop bij de Bijdorp-kliniek was groot. Karbaat gebruikte niet alleen zijn eigen zaad, ook de donorpaspoorten klopten niet, het archief was niet op orde en ook na 2004 – het jaar waarin de mogelijkheid tot een anonieme spermadonor werd verboden – werd er met anoniem zaad gewerkt. Vrouwen die na een eerste donorkind nog een tweede of derde wilden van dezelfde donor, werden geïnsemineerd met het zaad van een ander.
Miriam Guttmann: ‘Ouders werd op het hart gedrukt dat ze er nooit met hun kinderen over mochten praten. Ik ben er daardoor van overtuigd geraakt dat er veel kinderen rondlopen die niet weten dat ze een donorkind zijn. Sommige kinderen krijgen pas op het sterfbed van hun ouders horen dat ze genetisch niet hun kind zijn. Of het geheim gaat mee het graf in. Mannelijke onvruchtbaarheid was en is een gigantisch taboe. Er zijn in Nederland tot 2004 naar schatting van het FIOM 40.000 geregistreerde donorkinderen geboren, maar dat aantal zou veel hoger kunnen liggen.’
<h5>De herkenning</h5>
Joey Hoofdman wantrouwt stambomen inmiddels stelselmatig. ‘Ik spreek weleens mensen die hun hele stamboom hebben uitgewerkt. O, wat heerlijk naïef. Voor mij is het duidelijk: stambomen zijn slechts een prettige manier om bepaalde lijnen te zien, maar DNA liegt niet. Is dat cynisch? Ik raad iedereen die meer te weten wil komen over zichzelf aan een DNA-test te doen. Maar wees je bewust van wat het kan aanrichten.’
De laatste maanden is er meer rust gekomen in het leven van Joey Hoofdman. Als hij in de telecomwinkel staat waar hij werkt, is er niet meer die constante vragenstroom in zijn hoofd. ‘Vorig jaar was die rust er niet. Ik heb toen tijd voor mezelf genomen om alles te verwerken. Nu kan ik er goed mee dealen. Je moet proberen het met open vizier aan te gaan, denk ik. Bij mij overheerst de opluchting. Voor mij is gebleken dat je intuïtie je niet in de steek laat. Je kunt erop vertrouwen. Daar ben ik blij mee.’
Miriam Guttmann: ‘Het is bijzonder hoe Joey het echt aangaat. Niet iedereen durft dat op zo’n manier. Hij kan ook de mooie dingen zien, zoals de herkenning in de halfbroers en -zussen die hij nooit heeft gehad.’
<blockquote>‘Voor mijn moeder is familie het gezin waarin je bent opgegroeid. Als ik het over “mijn halfbroers en -zussen” heb, gaat dat te ver voor haar.’</blockquote>
De band met zijn moeder is voor Hoofdman nog moeizaam. Hier en daar zijn er deuken opgelopen, maar ze proberen er voor elkaar te zijn. ‘Het moeilijke is dat je een loyaliteitsconflict met je eigen familie krijgt. Je bent er opgegroeid, maar zij voelen een bepaalde dreiging. Ik deel nu het DNA met 43 halfbroers en -zussen, maar volgens mijn moeder is het “maar” dna. Voor haar is familie het gezin waarin je bent opgegroeid. Zo staat ze er nog steeds in. Als ik het over “mijn halfbroers en -zussen” heb, gaat dat te ver voor haar. Ik respecteer dat, maar ik zie het anders. Daarom heb ik tijdens de zoektocht even geen contact met haar gehad. Ik wilde het zonder vooroordelen aangaan en niet bij voorbaat afstand creëren.’
<h5>Grootheidswaanzin</h5>
Met het neerdalen van het stof verdwijnt langzaam Joey Hoofdmans boosheid op Karbaat. Want natuurlijk was die er. Hoe kun je in godsnaam zo onethisch te werk gaan? Hoe kun je zo’n grootheidswaanzin hebben dat je denkt dat je de mensheid helpt door zo te handelen? ‘Ik heb mezelf daardoor moeten herdefiniëren. Wat heb ik van hem? Ik ben niet zoals hij, maar heb ik wel trekjes van hem? Ben ik ook manipulatief? Karbaat schijnt later in zijn leven problemen te hebben gekregen met zijn gezondheid; krijg ik die ook? Dat gaf een enorme onzekerheid over mezelf.’
Die gevoelens blijven de komende jaren in beweging, denkt Joey Hoofdman. Voor Miriam Guttmann reden om na haar afstuderen te gaan werken aan een lange film waarin ze meer aandacht wil besteden aan Karbaat in de context van zijn tijd. Joey Hoofdman: ‘Nu ik de boosheid langzaam heb kunnen parkeren zie ik andere dingen. Ik krijg grijze slapen, dat had hij ook al op jonge leeftijd. Ik ben heel nieuwsgierig naar hem, eigenlijk. Maar ja, hij is dood.’

Joep School

De tientallen kinderen van Jan Karbaat

Rob Wijnberg heeft eindelijk een appartement gevonden in Manhattan, zegt hij via Skype. Hij verblijft al zo’n tien maanden in New York om daar, met mede-oprichter en uitgever van De Correspondent Ernst-Jan Pfauth, te werken aan internationale uitbreiding van het journalistieke platform. Ook Pfauth heeft inmiddels een woning, in Brooklyn. Tot voor kort verbleven ze in hotels.
Op weg naar The Correspondent worden ze bijgestaan door de vooraanstaande Amerikaanse mediaprofessor Jay Rosen (New York University). Al in 2013 beschreef Rosen De Correspondent als <a href="https://twitter.com/jayrosen_nyu/status/321262723595898880">interessantste journalistieke startup</a> van het jaar. Met speels gemak kreeg hij een half miljoen dollar losgepeuterd bij Amerikaanse fondsen om te onderzoeken of het verstandig is om De Correspondent in Amerika uit te rollen.
<blockquote>‘We nemen veel hooi op onze vork, ja. Maar ik geloof niet dat dingen echt beter worden door het rustig aan te doen.’</blockquote>
Een exacte datum heeft Wijnberg nog niet, maar het is de bedoeling dat ‘binnen afzienbare tijd’ een grote campagne wordt opgestart om The Correspondent, net als eerder in Nederland, met leden te lanceren. Founding members heet dat dan, in Amerika. Wijnberg: ‘We nemen, in combinatie met de ontwikkeling van De Correspondent in Nederland, veel hooi op onze vork, ja. Maar ik geloof niet dat dingen echt beter worden door het rustig aan te doen.’
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-405109" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondent1-1280x1920.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondent1-320x480.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondent1-640x960.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondent1-1280x1920.jpg 1280w" alt="de correspondent" width="1280" height="1920" />
<h5>Openbaar notitieboekje</h5>
Terug naar 30 september 2013, de dag dat De Correspondent in Nederland live ging en het eerste artikel verscheen; <a href="https://decorrespondent.nl/40/de-terugkeer-van-de-muur/2665520-ab2f5ba4">De terugkeer van de Muur</a>, geschreven door Dick Wittenberg. Het artikel vond de bijna 20.000 leden die, op voorhand, hun vertrouwen (en zestig euro) aan De Correspondent hadden gegeven.
Wijnberg en consorten wilden niet alleen stukken maken die ‘voorbij de waan van de dag’ gingen, ze wilden de manier van journalistiek bedrijven veranderen. Geïnspireerd door Joris Luyendijk, sinds kort onder meer podcasthost van De Correspondent, moeten journalisten hun leercurve delen. In plaats van verhalen publiceren wanneer ze ‘af’ zijn, zoals bij kranten gebruikelijk is, biedt het internet de mogelijkheid om ook de weg ernaartoe met lezers te delen: eventuele intentie, brongebruik, maar ook twijfel en blinde vlekken. Een openbaar notitieboekje, in Correspondent-pr-taal.
Nu voegt Wijnberg toe: ‘We willen niet alleen maar zenden – zoals traditionele media doen – maar ook ontvangen. Je hebt meningen op Twitter, foto’s op Instagram, persoonlijke vriendenanekdotes op Facebook, cv’s op LinkedIn, maar er is niet echt een plek waar je expertise deelt. Journalistiek is in onze ogen ook het faciliteren van een omgeving waar het uitwisselen van kennis en ervaringen de ruimte krijgt. Een los artikel lezen kán, maar het ideaal is dat verhalen de behoefte wekken om een hele zoektocht te volgen.’
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-405113" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondentkantoor2-1280x1920.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondentkantoor2-320x480.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondentkantoor2-640x960.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondentkantoor2-1280x1920.jpg 1280w" alt="de correspondent" width="1280" height="1920" />
Om de relatie met de leden te accentueren is in april 2018 Gwen Martèl aangesteld als ‘gespreksredacteur’. Ze probeert actief mensen uit te nodigen hun expertise te laten spreken. Een voorbeeld van een serie die op die manier tot stand kwam, is de serie van Jelmer<a href="https://decorrespondent.nl/jelmermommers"> Mommers</a> over Shell en klimaatverandering. Ook Dick Wittenbergs serie <a href="https://decorrespondent.nl/collectie/nieuw-in-nederland">‘Nieuw in Nederland’</a> (2016/2017, met correspondent Greta Riemersma) kwam met de hulp van leden tot stand.
Wittenberg: ‘We wilden statushouders gedurende langere tijd volgen. We hebben aan leden gevraagd wie er minimaal een half jaar lang contact wilde onderhouden met vluchtelingen met een verblijfsstatus in hun omgeving. Uiteindelijk deden driehonderd mensen uit het hele land mee. Elke maand stuurden we een aantal vragen rond. Met de informatie die daaruit voortkwam, slaagden we erin om terugkerende problemen te herkennen. In mijn woonplaats Dordrecht had ik al een aantal bijzondere verhalen ontdekt, maar nu konden we gericht naar andere steden om mensen te portretteren.’
<h5>Ledenstijging</h5>
Sinds na het beginjaar 65 procent van de leden van het eerste uur hun lidmaatschap verlengde, steeg het ledenaantal van De Correspondent ieder jaar gestaag. Van 32.000 in 2014 naar 37.000 in 2015 tot 59.000 in 2017. Dit jaar kwam er voor het eerst een zekere stagnatie in: De Correspondent telt nu ruim 60.000 leden. 78 procent van de inkomsten – De Correspondent doet het nog altijd zonder inmenging van investeerders die winstuitkeringen vragen en zonder advertenties – komt via hen binnen.
<blockquote>‘Ik wil vooruitgang niet alleen in abonnees meten. De vraag moet zijn: wat voor soort informatie moeten we maken om de wereld beter te begrijpen.’</blockquote>
Voor Wijnberg, die zich vanuit New York niet meer bemoeit met dagelijkse praktijk bij De Correspondent, is de afnemende ledengroei geen reden tot paniek. ‘Na vijf jaar zie je dat De Correspondent een gevestigd medium wordt. Vanaf dat moment krijg je dezelfde uitdagingen als bestaande media. We hebben dit jaar ook voor het eerst sinds de oprichting onze prijs verhoogd, van zes euro naar zeven euro per maand.
Daardoor zeggen mensen op, dat gebeurt altijd. Feit is dat we moeten blijven verbeteren. Met het aantrekken van topauteurs als Joris Luyendijk, Micha Wertheim en Hiske Versprille gebeurt dat ook. We zijn ook druk bezig met technische verbetering aan de site.’
Vorig jaar refereerde Wijnberg in een ‘zelfbevlekkingspodcast’ op De Correspondent nog aan de terugloop van abonnees bij traditionele media. Daarbij zei hij, licht spottend, dat die uitgingen van het principe ‘flat is the new up’: als abonneecijfers gelijk blijven, zijn de meeste kranten allang blij. Wijnberg: ‘Als het gaat over De Correspondent, zul je mij dat principe nooit horen bezigen. Wij moeten blijven groeien. Overigens juich ik het alleen maar toe dat het bij sommige kranten, zoals de Volkskrant, weer vooruitgaat.’
<img decoding="async" class="alignnone wp-image-405119 size-image_1280" style="font-size: 1.25rem;" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondentkantoor5-1280x1920.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondentkantoor5-320x480.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondentkantoor5-640x960.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondentkantoor5-1280x1920.jpg 1280w" alt="de correspondent" width="1280" height="1920" />
Op de vraag of er een plafond zit aan het aantal leden dat De Correspondent kan binden, wil Wijnberg niet antwoorden. ‘Dat is een rare vraag. Waarom zou je nadenken over waar je &#8220;plafond&#8221; ligt? Dat is hetzelfde als jezelf afvragen hoe oud je gaat worden. Iedereen gaat op een gegeven moment dood, dat staat vast, maar wil jij nu al weten wanneer?
Ik vind 60.000 geen gek aantal, zeker als je het vergelijkt met bladen als HP/de Tijd, De Groene Amsterdammer of Vrij Nederland. Ik wil, maar dat is wellicht mijn filosofische achtergrond, vooruitgang ook niet alleen in abonnees meten. De vraag moet zijn: wat voor soort informatie moeten we maken om de wereld beter te begrijpen.’ Het idealisme spreekt.
<h5>Iets te exotisch </h5>
De in 2014 opgerichte boekenuitgeverij is ondertussen een belangrijke pijler van De Correspondent geworden, valt te lezen in het financieel jaarverslag over 2017, dat op 26 september verschijnt.
Het afgelopen jaar werd onder meer Thuis ben je van Arnon Grunberg uitgebracht en er komen nog altijd inkomsten binnen van de wereldwijde bestseller Gratis geld voor iedereen van Rutger Bregman – het boek verschijnt in 31 talen. En deze week komt Dit was het nieuws niet uit, met de belofte van verhalen die het nieuws niet haalden, maar wel een dieper inzicht geven in hoe de wereld werkt.
In 2018 hoopt De Correspondent voor het eerst break-even te draaien. In 2017 werd op een omzet van 3,8 miljoen 240.000 euro verlies geleden. Geen reden voor paniek; het is niet ongebruikelijk voor startups dat in de beginjaren verlies wordt geleden. Tekorten worden gedekt door al afgesloten lidmaatschappen.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-405115" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondentkantoor3-1280x1920.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondentkantoor3-320x480.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondentkantoor3-640x960.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondentkantoor3-1280x1920.jpg 1280w" alt="de correspondent" width="1280" height="1920" />
Toch gaan er bij De Correspondent ook dingen mis. De diverse ‘tuinen’, waar het platform aanvankelijk op gestoeld was en waarin correspondenten hun thema’s uitdiepten, mislukten; de stekker is uit het sprekersbureau gegaan en er worden geen grote evenementen meer georganiseerd – volgens uitgever Pfauth omdat het veel tijd kost en uiteindelijk afleidt van de kern.
<blockquote>‘Mijn probleem met De Correspondent is dat je het niet hóeft te lezen. Je kunt het ook overslaan.’</blockquote>
Maar vooral: na vijf jaar valt er op het gebied van impact maken nog wel wat te winnen voor De Correspondent, vindt ook Nieuwsuur-hoofdredacteur Joost Oranje.
Oranje kent Wijnberg van een gedeelde tijd bij NRC Handelsblad – ‘Rob was daar al een scherpe geest die je aan het denken kon zetten’ – en volgt De Correspondent zodoende met grote interesse. ‘Deels heeft dat gebrek aan impact te maken met hun afkeer van de actualiteit en het Haagse wereldje,’ zegt Oranje.
‘Uiteindelijk had ik toch gehoopt dat De Correspondent meer de onderzoeksjournalistiek in zouden duiken. Ik ben ervan overtuigd dat de kwaliteitsjournalistiek haar unique selling point het beste kan laten zien door gedegen onderzoek. Zoals Follow the Money deed bij VVD-voorzitter Henry Keizer, of breng eens in kaart hoe Forum voor Democratie zich toekomstbestendig gaat maken. En dan niet op afstand, maar echt drie maanden binnendringen bij de partij. Mijn probleem met De Correspondent is dat je het niet hóeft te lezen. Je kunt het ook overslaan. Dat wil niet zeggen het niet interessant is, ik denk alleen dat ze soms journalistiek meer dwingende stukken moeten maken. Het is voor mij soms iets te exotisch.’
<h5>Scoops</h5>
Ook Wittenberg herkent daar, zeker van de beginfase, wel iets in. ‘Misschien schoot De Correspondent in de beginperiode te ver door in het voorbijgaan aan de waan van de dag. Voorbij de waan van de dag betekent in mijn ogen dat je je niet vergaapt aan futiele onderwerpen, maar het moet niet betekenen dat een primeur vies is. Als je iets hebt uitgezocht omdat er een maatschappelijk belang in het geding is, moet je je daarop laten voorstaan en ermee op de trom slaan. Dat gaat inmiddels beter, denk ik.’
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-405111" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondentkantoor1-1280x1920.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondentkantoor1-320x480.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondentkantoor1-640x960.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/sarahvanrijcorrespondentkantoor1-1280x1920.jpg 1280w" alt="de correspondent" width="1280" height="1920" />
Het type onderzoeksjournalistiek waar Oranje op wijst, zal voor De Correspondent echter nooit de hoofdmoot zijn, zegt Wijnberg. ‘Joost is een van de beste onderzoeksjournalisten van Nederland, maar onze kern is niet het type schandpaaljournalistiek waar hij van houdt – de fraude van Keizer, het bonnetje van Rutte. Daarbij wordt gezocht naar de uitzondering op de regel – de corrupte politicus. Het Watergate-schandaal als hoogst haalbare. Dat is niet onze kern. Wij richten ons op het in kaart brengen van alledaagse structuren, zoals de manier waarop in Nederland met schuldenaars wordt omgegaan.’ (Correspondent Jesse Frederik bracht uiteindelijk een <a href="https://decorrespondent.nl/7407/onderteken-dit-manifest-en-maak-nederland-schuldvrij/445614741693-b6824438">manifest</a> met oplossingen naar de Tweede Kamer, red.)
Toch wil Wijnberg wel gezegd hebben dat De Correspondent wel degelijk scoops heeft gehad die ‘journalistiek dwingend’ waren. ‘Met onderzoeksgroep Bellingcat brachten we het datalek in de fitnessapp van Polar aan het licht waardoor ministeries van Defensie over de hele wereld de app verboden voor militairen en we schreven ook als eerste over de geheime ontmoetingen van Thierry Baudet met extreemrechtse figuren. Nee, ik vind nooit dat we genoeg impact hebben, maar we maken dit soort verhalen wel.’
<blockquote>‘Ik pretendeer niet dat wij het antwoord hebben op hoe het wél moet – wij denken ook nog te veel in artikelen – maar we zijn goed op weg.’</blockquote>
De term ‘schandpaaljournalistiek’ zit Oranje overigens niet lekker. ‘Dat label doet onrecht aan juist de diepere lagen die onderzoeksverhalen vaak óók hebben. Het onderzoeksproject over het bonnetje van Teeven had veel meer effect dan het aftreden van drie bewindslieden en een Kamervoorzitter. Het legt bloot hoe er in dit geval in Den Haag met de waarheid wordt omgegaan en hoe diep dat ingesleten zit in de politiek. In die zin gaat het dus óók over dagelijkse structuren. Door het af te doen als ‘schandpaaljournalistiek’ miskent Rob die diepere laag.’
Overigens spreekt Nieuwsuur-hoofdredacteur Oranje ook met bewondering over het platform. ‘In de versplinterde Nederlandse opiniepers is het ontzettend moeilijk je te ontwikkelen. Het is jaloersmakend om te zien hoe Rob en zijn team het jeugdig enthousiasme vasthouden. Ze rusten niet op hun lauweren en kiezen geen makkelijke weg.
De methode waarbij leden worden ingeschakeld blijft interessant, ook voor media als Nieuwsuur. Gebieden als duurzaamheid, zorg en wetenschap raken iedereen en samen weet je meer dan alleen. Het past in mijn idee dat journalistiek een bescheiden vak is: je komt er tijdens een onderzoek voortdurend achter hoe weinig je in het begin wist.’
Meer dan over losse verhalen of invalshoeken, moet het de komende jaren bij De Correspondent over de aard van de informatie blijven gaan, vindt Wijnberg. Vijf jaar geleden was dat ook de aanzet tot het platform, toen Wijnberg en Pfauth zich afvroegen wat de grootste fout van kranten is als het gaat om internet als medium.
Wijnberg: ‘Traditionele media hebben al snel na het ontstaan van internet bedacht dat het een distributiekanaal is, een alternatieve manier om te bezorgen wat zij maken: een krant of een tv-programma. Daar zijn op redacties alle strategieën op aangepast. Daarmee is over het hoofd gezien dat internet ons de mogelijkheid geeft ons werk anders te doen. Ik pretendeer niet dat wij het antwoord hebben op hoe het wél moet – wij denken ook nog te veel in artikelen – maar we zijn goed op weg.’

Ze wilden de journalistiek veranderen. Is dat De Correspondent gelukt?

‘Omdat ik nooit zo’n voorstander ben van het reflecteren op satire, heb ik geen behoefte om het artikel in te zien of inhoudelijk te reageren. De uitzendingen spreken voor zich, zoals ze dat ook straks weer gaan doen, vanaf 16 september, 10 weken lang iedere zondagavond om 22:10 op NPO3.’
Dit is het mailtje dat Arjen Lubach me stuurt als ik hem vraag of hij wil reageren op een stuk over Zondag met Lubach. In het stuk zullen mensen aan het woord komen die in zijn programma op de korrel zijn genomen, heb ik hem laten weten. Mensen die hebben ondervonden wat de invloed van zijn programma is.
<blockquote>Nee, zegt een woordvoerder van het bedrijf, laat Zondag met Lubach maar even voor wat het is.</blockquote>
Het was niet eenvoudig hen te spreken. Bij maaltijdpakkettenservice HelloFresh staan ze niet te springen om terug te blikken op de uitzending van Zondag met Lubach op 7 februari 2016. Na een stevige column van een blogger besprak ook Lubach de agressieve marketing van HelloFresh. Resultaat: de omzet van de service kelderde in Nederland met liefst 25 procent. Dus nee, zegt een woordvoerder van het bedrijf, laat Zondag met Lubach maar even voor wat het is.
Ook de dames van The Green Happiness, die op de hak werden genomen wegens hun tamelijk krankzinnige standpunten over voeding (‘een ei is de menstruatie van een kip’), kijken niet per se met plezier terug op hun Zondag met Lubach-avontuur. Oprichtster Tessa Moorman mailt: ‘Ik vind het heel tof dat je aan het onderzoeken bent wat voor invloed een programma als ZML (Zondag met Lubach, red) kan hebben op een bedrijf. Het is alleen dat het voor ons bedrijf op dit moment geen waarde toevoegt wanneer mensen weer opnieuw de link The Green Happiness &amp; Zondag met Lubach gaan opzoeken.’
<h5>Koning hypothese</h5>
Het is niet geheel onverwacht. Over het algemeen valt er voor jezelf weinig te lachen als je wordt besproken in het VPRO-programma (laatste seizoen steevast rond de miljoen kijkers). EenVandaag-opiniepeiler Gijs Rademaker – hij wil er wél wat over zeggen – zat met samengeknepen billen op de bank toen hij Lubach in november 2015 een oranje EenVandaag-petje zag opzetten en op de achtergrond een foto van zichzelf zag verschijnen. Rademaker: ‘Hij noemde mij “koning hypothese” en maakte een punt over hoe hypothetisch een vraag in een peiling mag zijn. Hij deed dat op een speelse manier; dat waardeer ik zeer in de man. Je mag gerust discussiëren over die vraag, en misschien gaan we soms te ver. Met de methode waarop hij dat duidelijk maakt heeft hij een mooi evenwicht te pakken tussen entertainment en journalistiek.’
<blockquote>Dat het programma ook invloed en verantwoordelijkheid heeft op journalistiek vlak, ontkent Lubach niet, maar is een bijkomstigheid.</blockquote>
Daarmee heeft Rademaker de basis van het programma te pakken. Zondag met Lubach is een mix tussen entertainment en journalistiek, en zo oogt het ook. Een man achter een desk die vertelt hoe ingewikkelde zaken in elkaar steken. En als het even kan met een kwinkslag. Maar het stempel van journalistiek laat Lubach zich niet al te makkelijk aanwrijven. Zondag met Lubach is satire. Komedie. En dat heeft Lubach, getuige zijn mailtje, vaak genoeg uitgelegd. Dat het programma ook invloed en verantwoordelijkheid heeft op journalistiek vlak, ontkent Lubach niet per se, maar is, in de eerste plaats, een bijkomstigheid. Toen Lubach in 2017 te gast was bij College Tour zei hij daarover: ‘Zodra wij inzien dat wij die rol hebben, of wij onszelf als journalist zien, of serieus nemen, dan vrees ik dat de komedie daaronder lijdt.’ Kortom: er moeten grappen gemaakt worden, de rest volgt wel.
Bovendien zou claimen dat Zondag met Lubach ‘journalistiek’ is, verplichtingen met zich meebrengen. Dingen als hoor en wederhoor, maar ook: het uitleggen van keuzes en verantwoording afleggen voor de manier waarop een verhaal wordt opgebouwd. Satire heeft geen spelregels. De vorm, een nieuwsshow, geeft het programma extra gewicht. Items ogen gedegen, met een zweem van ‘de waarheid’. Met een beetje goede wil: satire vermomd als journalistiek.
<blockquote>De vorm, een nieuwsshow, geeft het programma extra gewicht. Items ogen gedegen, met een zweem van ‘de waarheid’. Met een beetje goede wil: satire vermomd als journalistiek.</blockquote>
Dat is niet nieuw, de vergelijking met Amerikaanse voorbeelden als Jon Stewart en John Oliver is veel gemaakt. Vooral de vergelijking met Oliver gaat goed op: ook Oliver houdt vaak gloedvolle betogen over maatschappelijke kwesties, met af en toe activistische trekjes.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_640 wp-image-403607" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/AL_02_preview-640x905.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/AL_02_preview-320x453.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/09/AL_02_preview-640x905.jpg 640w" alt="Lubach" width="640" height="905" />
<h5>Politieke invloed</h5>
Het werkt: geduldig en met precisie slaagt het VPRO-programma er al acht seizoenen in ingewikkelde situaties begrijpelijk te maken en worden ragfijn tekortkomingen en hypocrisie blootgelegd. Grappig is het ook: iedereen herinnert zich het America first, The Netherlands second-filmpje dat viraal ging (op YouTube inmiddels 37 miljoen views). Met iets als het boycotten van Facebook – een druppel op een gloeiende plaat – komt Lubach eenvoudig weg. Dat uiteindelijk slechts tienduizend mensen hun Facebookpagina opzegden (steekproef Nu.nl, red.) is van ondergeschikt belang; Lubach stond ergens voor.
Lubach zelf is, zo zei hij in juni tijdens een interviewbijeenkomst in De Balie, zelf een minder grote fan van de meest activistische items van zijn programma. ‘Omdat ik het in de basis niet per se mijn rol vind. Maar soms raak je aan een verhaal waardoor het zwakker is er niet iets mee te doen, dan er wel iets mee te doen.’ Lubach had het toen over het sleepwet-referendum, een onderwerp waarbij hij zijn politieke invloed liet gelden.
Kort nadat Zondag met Lubach een item maakte over die zogeheten sleepwet, de Wet op de inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (wiv), schoot het aantal handtekeningen van mensen die vóór een referendum waren binnen no-time van 120.000 naar 400.000.
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/ELD2AwFN9Nc?feature=oembed" frameborder="0" allow="autoplay; encrypted-media" allowfullscreen></iframe>
Sjoerd van Heck van marktonderzoeksbureau Ipsos verwees in juni na het ‘mislukte’ donorreferendum naar de media-aandacht die rond het sleepwetreferendum wél op gang kwam. Van Heck nu: ‘Feit is dat er rond het donorreferendum minder media-aandacht was. Het gaat wat ver om het succes van het referendum over de sleepwet een-op-een toe te schrijven aan Zondag met Lubach, maar duidelijk is dat de vele media-aandacht impact heeft gehad.’
Dat Lubach zich heus bewust is van zijn politieke invloed – ook al maakt hij satire – bewijst het feit dat hij vóór de uitzending waarin hij de sleepwet besprak al contact opnam met de hosts van sleepwet.nl. Zij moesten ervoor zorgen dat de website een grote toestroom van mensen aankon, berichtte NRC. Lubach laat dat soort dingen niet aan het toeval over.
<h5>Farao der Nederlanden</h5>
Of neem het item over Sander Spijker, zorgconsultant en echtgenoot van voormalig minister Edith Schippers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport). Lubach zei in september 2016 in zijn programma dat Spijker zijn geld bij adviesbureau P5COM verdient door huisartsen te adviseren bij het optimaliseren van inkomsten uit behandelingen. Dat kan, maar doordat Lubach de opmerkelijke link legde met ‘de grootste uitdaging’ van echtgenote Schippers als minister – het beteugelen van de zorgkosten – kwam Spijker vol in de spotlights te staan. Het was voor Spijker genoeg om op te stappen.
Schippers probeerde Lubach een paar dagen later bij Pauw nog onzorgvuldig werk aan te wrijven, maar dat ontzenuwde Lubach onmiddellijk. Nee, hij maakt geen journalistiek, maar er was wel gedegen en uitgebreid onderzoek voorafgegaan aan het item. ‘Juist omdat het zo’n persoonlijke en gevoelige kwestie was, hebben we uitgebreid gesproken met experts, journalisten en (soms anonieme) bronnen,’ luidde de reactie.
<blockquote>De  rol van opinieleider en activist neemt Lubach maar zeer zelden en dan nog tegen wil en dank op zich. Liever is hij het jongetje dat belletje trekt.</blockquote>
De items over de sleepwet en Sander Spijker – journalistieke onderwerpen – hebben een blijvende impact gehad. In de sleepwet zijn (kleine) dingen aangepast en Spijker is opgestapt.
Maar de rol van opinieleider en activist neemt Lubach maar zeer zelden en dan nog tegen wil en dank echt op zich. Liever is hij het jongetje dat belletje trekt, waarna de deur opengaat en anderen – serieuze journalisten! – verder in de dossiers moeten duiken. Door niet zelf de (onderzoeks-)journalistieke richting te kiezen, houdt Lubach de ruimte om zelf aan de knoppen te draaien bij het bepalen van invalshoeken en te gebruiken bronnen. Hij kan selectiever zijn in wat hij wel en niet gebruikt om een punt te ondersteunen. Hij wil laten zien hoe het burgerinitiatief werkt, maar zet het vervolgens niet in om een serieus politiek punt in te brengen, nee: hij probeert zich te laten kronen tot <a href="https://www.youtube.com/watch?v=dIfkShfUPhk" target="_blank" rel="noopener">Farao der Nederlanden</a> (2015). Want grappig.
<h5>In de eerste plaats komiek</h5>
Maakt hem dat een wegloper? Misschien een wegloper van het cynisme. Verder lijkt het, in zijn ambitie naar het grootste podium voor zijn programma, simpelweg de enige juiste keuze. Media als Follow the money en Geenstijl blijven keihard beuken op (politieke) deuren en proberen knuppels in hoenderhoeken te gooien – of liever nog te smijten. Soms met succes, maar ze vervreemden in die drift ook grote delen van het publiek van hen. Omdat eeuwigdurende onderzoeken en kruimels uit grote dossiers nu eenmaal weinig sexy zijn.
Bart Nijman, adjunct-hoofdredacteur van Geenstijl en aanjager van onder meer het Oekraïnereferendum, erkent dat, als ik hem vraag wat hij vindt van Lubach. ‘Lubach wil vermakelijk zijn, waarbij hij af en toe een zinnig punt maakt. Daarin is hij effectiever dan wij, denk ik. Hij gaat er alleen soms te makkelijk vanuit dat die politici het allemaal niet zo slecht bedoelen. Bij het item <a href="https://www.youtube.com/watch?v=ysa-SzNepsA" target="_blank" rel="noopener">Bye Bye Facebook</a> was hij principieel, stond hij ergens voor, maar dat zie ik bij politieke items minder. Als hij een kwartier uittrekt om een ingewikkelde privacywetgeving inzichtelijk te maken, zou je hem eigenlijk een veer in zijn reet willen douwen, maar je hoopt dat iemand die op het punt is dat hij dát interessant kan maken, doorpakt en niet alleen een referendum aanjaagt.’
In plaats daarvan maakt Lubach een ludiek rapnummer met <a href="https://www.youtube.com/watch?v=hnq8-2-NikU" target="_blank" rel="noopener">Famke Louise</a> of tovert hij een gek geluidje uit zijn soundboard. Hij is, hij zei het zelf al, in de eerste plaats komiek.
En, eerlijk is eerlijk, hij handelt daar ook naar. In 2019 maakt Zondag met Lubach nog maar één reeks afleveringen in het najaar (tegenover twee losse seizoenen in 2018, in voor- en najaar), al wil producent Human Factor dat niet bevestigen of ontkennen. Lubach, maar ook mensen uit zijn team – Diederik Smit, Tex de Wit en Jonathan van het Reve – gaat zich toeleggen op andere zaken. Lubach is bezig met try-outs voor een uitgebreide theatertour en Smit, De Wit en Van het Reve hebben een pilot opgenomen voor een satirisch sportprogramma voor de VPRO.
Op die manier is het inderdaad onmogelijk de rol van journalistieke waakhond te vervullen. Dus moeten we het doen met satire. En met genoegen. In tijden waarin Stef Blok waanzinnige teksten uitslaat en ING 775 miljoen boete krijgt omdat het jarenlang faalde in het bestrijden van witwaspraktijken – en de topman gewoon kan blijven zitten – is een lach op zondagavond een zeer welkome pijnstiller.
<div class="info-box">
Aanvulling 11/09: De VPRO en Lubach bevestigen dat Zondag met Lubach in 2019 alleen in het najaar wordt uitgezonden.
<div class="gpdr-overlay-wrapper">
 <script type="text/plain" class="gpdr-iframe gdpr-service-twitter">
<blockquote class="twitter-tweet" data-width="500" data-dnt="true">
Ter info! Zoals in &#39;t Vrij Nederland-stuk al werd aangestipt: in het voorjaar van &#39;19 is er even geen ZML. Ik maak een uitstapje naar een van m&#39;n andere passies: theater. Uiteraard is het de bedoeling dat we na de tour in &#39;19 weer gewoon terugkomen met nieuwe ZML-afleveringen.
&mdash; Arjen Lubach (@arjenlubach) <a href="https://twitter.com/arjenlubach/status/1039459114383028224?ref_src=twsrc%5Etfw">September 11, 2018</a></blockquote>
<script async src="https://platform.twitter.com/widgets.js" charset="utf-8"></script> </script>
<div class="row">
<div class="col-sm-12">
<div class="gdpr-content">
<h4>Twitter</h4>
Deze dienst is alleen beschikbaar wanneer alle cookies zijn geaccepteerd
 <a href="javascript: Cookiebot.renew()" class="gdpr-settings btn btn--primary button--primary">Wijzig cookie voorkeur</a>
 </div>
</div>
</div>
</div>
</div>

Zondag met Lubach: satire met journalistieke middelen