Bondgenoten tegen wil en dank: hoe Zelensky en de Oekraïense oligarchen nu zij aan zij vechten

Het was op een maandagavond in februari en de Oekraïense president Volodymyr Zelensky stond de verzamelde pers nog in pak te woord – de week erop al zou hij zich in legerkleuren kleden. Naast hem in de barokke zaal van het Mariinskipaleis in Kiev stond de nieuwe bondskanselier, Olaf Scholz. Eerder was Emmanuel Macron al geweest. En Boris Johnson. De Russische invasie was op handen – of juist niet. Maar heel even ging het daar niet om.

Het ging erom dat vliegtuigmaatschappijen hadden besloten hun reizen naar en van Kiev te staken. Want ergens in die week zou volgens de VS de Russische aanval beginnen. Waarna, vlak voor Scholz’ bezoek, vanaf een hoofdstedelijk vliegveld een recordaantal chartervliegtuigen was opgestegen. En privéjets. Duur spul. Al snel regende het berichten op de Oekraïense nieuwssites: ‘Oligarchen en zakenlui verlaten Kiev’.

Zelensky wilde hier iets over zeggen. ‘Een burger is niet iemand die een paspoort heeft. Dat is iemand die zich vandaag in Oekraïne bevindt,’ klonk het afgemeten. Aan boord van de toestellen bevonden zich ook Oekraïense volksvertegenwoordigers. ‘Ik wil ze persoonlijk vragen om binnen vierentwintig uur terug te keren,’ bitste de president hen toe.

Ook had hij een paar strenge woorden voor de leden van de steenrijke Oekraïense zakenelite die zich in de toestellen bevonden. ‘Ze namen deel aan de privatisering. De staat heeft hen dus iets gegeven. Rotte appels vluchten. De burgers van Oekraïne blijven.’

Het waren Zelensky’s laatste verbale uithalen in het kader van een hele andere oorlog in Oekraïne. Niet die tegen het Rusland van Vladimir Poetin, maar een binnenlands politieke. Een ‘kruistocht’, hadden sommige critici deze strijd genoemd: Zelensky had het op de oligarchen van Oekraïne gemunt. Er was vorig jaar zelfs een speciale wet voor aangenomen.

‘Gevestigde zakenbelangen’

Want niet alleen Rusland, ook Oekraïne heeft oligarchen. En ze vormen er net zozeer een probleem. Het IMF, kritische vriend en belangrijkste kredietverstrekker van de voormalige Sovjetrepubliek, wil de letterlijke term ‘oligarchen’ mijden en spreekt diplomatiek over ‘gevestigde zakenbelangen’ van politiek invloedrijke superrijken. Ze zouden corruptie bestendigen, de vrije markt hinderen, ware hervorming tegenhouden. Ook Chatham House mijdt de term ‘oligarchen’. Deze Britse denktank beschrijft het fenomeen in Oekraïne als een wijdverbreid, veerkrachtig ‘systeem’ waarbij feitelijk miljoenen mensen in het land betrokken zijn.

Om iets van dit ‘systeem’ te begrijpen, moeten we eerst het verleden induiken. Net als die van de Russische oligarchen gaat de geschiedenis van de Oekraïense terug tot in de jaren negentig, een paar jaar na de instorting van de Sovjet-Unie. De economie leek in een vrije val. Voor velen dreigde honger. Jongetjes op straat verdienden met ramen wassen van auto’s meer dan hun ouders op hun werk. Een woord dat al in de late Sovjettijd circuleerde, kreeg ineens vleugels: ‘baksi’ (dollars).

Overal in het land gonsde het in die tijd van ‘verdelingen’ en ‘verdelinkjes’ van overheidsbezit. Informele kooprechten overheersten het proces van privatisering. Verdeeld werd er door de ‘rode directeuren’ van fabrieken en bedrijven, door overheidsdienaren in tal van organen, hoog en laag, nationaal en regionaal. Begunstigd werden familieleden, vrienden, vrienden van vrienden.

Om een en ander ook rendabel te maken, was echter veel meer nodig: hyperambitieus ondernemerschap, meedogenloos winststreven. Een jonge generatie van zakenlui, vaardig en bikkelhard, liet zich nu zien. Ze hadden een belangrijk voordeel: de overheid was zacht en beïnvloedbaar. Businessimperia ontstonden waarbij het recht van de sterkste gold. Of de hardste. Er werd soms ook gevochten. Letterlijk. In maffiastijl. Met bendes en shoot outs.

Rond 1995 was ongeveer een derde van alle industrie geprivatiseerd, in 1999 bijna 85 procent. En warempel, rond 2000 kwam er economische groei.

Vriendenkapitalisme

De essentie van het vriendenkapitalisme in Oekraïne: voor een appel en een ei productiemiddelen in handen krijgen. Bij voorkeur in de metaalindustrie, de energie- en transportsector. De belangrijkste, meest kapitaalintensieve onderdelen van de economie. Connecties en privileges waren natuurlijk niet iedereen gegeven. Maar ze werden wel de standaard. Een gouden standaard.

Hele partijen werden door Oekraïense superrijken opgericht en in het besluitvormingsproces ingeschakeld. Met niet zelden wetgeving op bestelling tot gevolg.

In de jaren die volgden werden de informele contacten tussen overheid en bedrijfsleven geconsolideerd. Een aantal winnaars van het spel reikte zelf naar politieke macht. Als volksvertegenwoordiger vonden ze dekking onder parlementaire immuniteit. Anderen verwierven macht middels ‘eigen’ volksvertegenwoordigers. Soms individueel, soms in facties, zaten deze dan ‘in hun zak’. Wat zoveel betekende als dat ze waren ‘gekocht’. Ook hele partijen werden door Oekraïense superrijken opgericht en in het besluitvormingsproces ingeschakeld. Met niet zelden wetgeving op bestelling tot gevolg.

De-oligarchisatie

Natuurlijk begonnen deze praktijken gewone Oekraïners op te vallen. Geleidelijk groeide de verontwaardiging. Ook al zag men dat het wilde, corrupte kapitalisme de economie geen windeieren legde. De boosheid vertaalde zich in politieke onrust. Een voorbeeld was de prowesterse Oranjerevolutie in 2004. Maar de gehoopte omslag bleef uit.

Euromaidan, de burgeropstand in de winter van 2013-2014, bracht wel verandering, maar niet genoeg. Tijdens de regeerperiode van Petro Porosjenko (2014-2019), Zelensky’s voorganger, waren er activiteiten die tot een gedeeltelijke ‘de-oligarchisatie’ moesten leiden. Een parlementaire commissie hield zich een tijd lang bezig met onderzoek naar de wettigheid van een aantal verdachte privatiseringen in 2004 en onder het bewind van de naar Moskou gevluchte pro-Russische ex-president Viktor Janoekovytsj (2010-2014). Een van de problemen: de president zelf was weliswaar prowesters, maar eigenlijk ook een oligarch.

Een nog groter probleem: de oosterbuur beviel het allemaal niks. Poetin pleegde in 2014 landjepik door de Krim te annexeren. Tijdens deze ‘Russische lente’ wakkerde hij in de Donbas, het op Rusland georiënteerde, oostelijke mijnbouwgebied, ook het gewapend separatisme aan. Het Kremlin zei hierin ‘geen partij’ te zijn maar zat in werkelijkheid jarenlang achter het stuur. De oorlog in de Donbas (ongeveer veertienduizend doden) was voor Moskou deels een wapen. Een stok in het rad van de hervormingen in Kiev.

Oligarchenwet

In 2016 werd een betrekkelijk succesvolle stap naar de-oligarchisatie in Oekraïne gezet met de online overheidsdienst ‘Prozorro’, een met steun van westerse donoren opgericht platform dat was voortgekomen uit een burgerinitiatief. Met revolutionair elan wilde men het grote probleem van vriendjespolitiek bij openbare aanbestedingen aanpakken. Prozorro bindt overheid en bedrijfsleven wettelijk aan één en hetzelfde elektronische systeem en dwingt zo tot vrije concurrentie en transparantie. De Oekraïense schatkist zou er jaarlijks, omgerekend, zo’n twee miljard euro mee opschieten.

Centraal in de wet staan vier criteria die als uitgangspunt dienen voor het predicaat ‘oligarch’: aanwezigheid van een monopolie, van activiteit in de politiek, van een invloedrijke positie in de massamedia en van een vermogen van minstens een miljoen keer het minimumloon.

De nieuwe, ambitieuze ‘oligarchenwet’ van Zelensky stamt van april vorig jaar. In september stemde het Oekraïense parlement met de wet in. De naam van deze wet spreekt de betrokkenen expliciet aan en appelleert zelfs aan de staatsveiligheid: ‘Over de preventie van bedreigingen van de nationale veiligheid in verband met overmatige invloed op de samenleving van personen (oligarchen) met significant economisch en politiek gewicht’.

Centraal in de wet staan vier criteria die als uitgangspunt dienen voor het predicaat ‘oligarch’: aanwezigheid van een monopolie, van activiteit in de politiek, van een invloedrijke positie in de massamedia en van een vermogen van minstens een miljoen keer het minimumloon. Beantwoordt iemand aan minimaal drie van deze criteria, dan volgt een officiële registratie. Aldus tot ‘oligarch’ bestempelde personen zullen volledig worden uitgesloten van het financieren van politieke bewegingen en van mededinging bij privatiseringen.

Een stelletje extreem rijken

Zelensky zelf, zijn bevlogen regeringsteam, partijgenoten, bondgenoten: ze namen iedere gelegenheid te baat de wet te promoten. ‘We zijn een land aan het bouwen zonder oligarchen. We maken een einde aan het hele idee van een oligarchisch systeem,’ riep de president in het voorjaar van 2021.

De-oligarchisatie betekende definitief ‘geen invloed meer op de massamedia, op de politiek, op ambtsdragers’. Na de ondertekening van de wet, in november, benadrukte de president: ‘Geen enkel succesvol land in Europa kent een machtsfactor zoals die van de oligarchen. De staat is er in dienst van de burgers en niet van een stelletje extreem rijken.’

De grootste jubelzang kwam van Oleksiy Danilov, secretaris van de Veiligheids- en Defensieraad, het orgaan dat met de uitvoering van de wet is belast en de finale beslissing neemt. Na de stemming in het parlement sprak Danilov van de ‘belangrijkste dag in de moderne geschiedenis van Oekraïne’. Hij verwachtte dat de wet op minimaal dertien personen van toepassing zou zijn.

Westerse partners van Oekraïne moesten eveneens notie nemen van de wet. Gloedvol prezen Zelensky’s woordvoerster en later ook de president zelf het plan vorig jaar aan op de site van de denktank Atlantic Council. ‘Om succesvol te zijn, moet Oekraïne een democratische rechtstaat worden die zich voor de belangen van velen inzet en niet voor die van weinigen,’ stond in zijn stuk te lezen. Sinds de jaren negentig zou ‘een handvol Oekraïners’ economie en politiek overheersen. ‘We kennen allemaal de namen van deze mensen.’

Grote vaderlandse oorlog

Het is nog lang niet zeker of de Oekraïense oligarchenwet in de huidige vorm in werking zal treden. Afgesproken is te wachten op het oordeel van de Commissie van Venetië, het adviesorgaan van de Raad van Europa. In mei zou dan een zitting van Danilovs Veiligheids- en Defensieraad moeten plaatsvinden, waar volgens hem ‘de eerste oligarchen’ (of hun officiële vertegenwoordigers) kunnen verschijnen om bezwaar aan te tekenen.

Mei is nog ver weg. Zeker voor een land in oorlog. Poetins militaire aanslag op democratisch Oekraïne zet de bijl aan de grondslagen van de soevereine staat als zodanig. Een existentiële bedreiging van historische proportie. Oekraïense media spreken van een ‘grote vaderlandse oorlog’ – de sovjetbenaming voor de heroïsche strijd van het Rode Leger tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Het is begrijpelijk dat Zelensky’s oligarchenwet tegen deze achtergrond op het tweede plan komt. ‘Als er geen militaire escalatie zou dreigen, was dit prioriteit nummer een,’ antwoordde de president eerder dit jaar al op een vraag van een journalist over de strijd tegen de oligarchen. Hij liet er geen misverstand over bestaan: veiligheid en economie hadden prioriteit.

Oekraïense oligarchen: als groep gehekeld, individueel bewierookt

 ‘Ik ben een gewone man die gekomen is om dit systeem te breken,’ waren de woorden van Volodymyr Zelensky tijdens zijn presidentscampagne drie jaar geleden. Armoedebestrijding, digitalisering met ‘de overheid in je telefoon’, directe democratie middels referenda behoorden tot de plannen. Maar het belangrijkste woord was ‘systeem’.

Iedere Oekraïner kon zich iets bij dit woord voorstellen: straffeloze, grootschalige corruptie, achterkamertjespolitiek, de oppermachtige positie van oude, bekende gezichten – zoals rivaal Porosjenko – en de in weelde levende, politiek invloedrijke superrijken. Een aansprekend initiatief om hun macht te breken, of tenminste te beperken, was voor de nieuwe president een must.

Drakendoder

Tijdens dezelfde verkiezingscampagne ging in de Donbas het slepende conflict met de door Poetin gesteunde ‘volksrepublieken’ zijn vijfde jaar in. Wekelijks, soms dagelijks, waren er doden te betreuren. Zelensky dankte zijn verkiezingssucces daarom ook aan een andere belofte: vrede.

Samen met zijn kersverse partij Dienaar van het Volk won hij een historische dubbelslag: het presidentschap en een absolute meerderheid in het parlement. ‘Ik heb de Oekraïners altijd aan het lachen gebracht – nu wil ik ze minder laten huilen,’ sprak de ex-komiek tijdens zijn inauguratie in het Oekraïense parlement.

Zelensky deed denken aan de spreekwoordelijke redder in nood, de piepjonge, goedlachse drakendoder uit het sprookjesboek, niet bevangen door welke vrees ook. Belager van al het kwaad dat Oekraïne bedreigde.

Een mens van vlees en bloed

Maar drie jaar later zijn verkiezingsbeloftes als corruptie- en armoedebestrijding – deels door de coronapandemie – nauwelijks ingelost. Erger nog: de hoopvolle woorden van de president over vrede lijken inmiddels afkomstig van een andere planeet.

Op 24 februari is in de Oekraïense geschiedenis een nieuwe bladzijde opengeslagen. Waren er voor het Russisch oorlogsgeweld begon nog altijd inwoners met een Ruslandvriendelijk wereldbeeld, vooral in het oosten en onder de oudere generatie, nu is deze groep tot een minimum gereduceerd. In het zwaar gebombardeerde Charkov bijvoorbeeld, in grootte de tweede stad van het land en slechts twintig kilometer van Rusland, overheerst inmiddels ongekende Ruslandhaat.

Het contrast tussen Zelensky en de koele, gebunkerde, door marmer en kroonluchters omgeven robot in het Kremlin kan niet groter zijn.

De nieuwe bladzijde geldt ook Zelensky’s populariteit. Eind 2020, begin 2021 was deze dramatisch gedaald – al voerde de ex-komiek de peilingen nog nipt aan. Vorig jaar klom hij, weinig overtuigend, uit het dal. Maar volgens de meest recente peilingen, van na de invasie, levert zijn strijdbaarheid tegenover de Russische agressie Zelensky niet minder dan zo’n 90 procent steun op. Daarmee lijkt het Kremlin in Oekraïne iets voor elkaar te hebben gekregen dat weinig Oekraïense politici tot dusver is gelukt: eensgezindheid.

Oekraïners en niet-Oekraïners overal ter wereld zien een politiek leider die zich door de Russische aanval niet uit het veld laat slaan. Die gewonde militairen in ziekenhuizen bezoekt. Die zich vanaf dag één met bemoedigende videoboodschappen tot het volk richt – soms ’s nachts, soms buiten op straat in de vroege ochtend – en woorden kiest zoals Oekraïners ze van hem gewend zijn: vlijmscherp, met vileine dubbelzinnigheden, vol kwinkslagen. Ze zien een jonge vent in de kracht van zijn leven, een open blik, een mens van vlees en bloed. Zoals zijzelf. Het contrast met de koele, gebunkerde, door marmer en kroonluchters omgeven robot in het Kremlin kan niet groter zijn.

Land ‘in gijzeling’

Oekraïners zien ook een president die zich op zijn werkplek in de hoofdstad bevindt. Die op zijn post is. In tegenstelling tot de passagiers in zeer goeden doen die hun land in allerijl leken te ontvluchten, waar Zelensky het enkele weken geleden tijdens de persconferentie met Scholz over had.

In de informatie-oorlog die nu, parallel aan de reële, eveneens in volle hevigheid is losgebarsten, is publiekslieveling Zelensky daarom precies de juiste man op de juiste plaats.

De enorme vluchtelingenstroom en de massaal gedeelde beelden van het geweld laten er geen twijfel over bestaan: op de eerste plaats komt nu het voor iedere Oekraïner urgente probleem van veiligheid. Maar de economie baart eveneens zorgen. Al voor het begin van de invasie.

En hier dienen de Oekraïense oligarchen zich weer aan. In die economie, een van de kwetsbaarste van Europa, is hun positie uitzonderlijk. Sommige westerse economen spreken van een ‘absolute dominantie’, onvergelijkbaar met andere voormalig communistische landen in Europa. Volgens onderzoek uit 2015 hadden de politiek meest geprivilegieerde bedrijven in Oekraïne, één procent van het totale aantal, toegang tot meer dan twintig procent van alle kredieten. Van alle bedrijfseigendom bezaten ze meer dan een kwart. In de sleutelsectoren metallurgie, energie en transport zelfs de helft.

Volgens The Economist kwam in 2016 zo’n 85 procent van de welvaart van de Oekraïense miljardairs uit sectoren die zouden worden gekenmerkt door rentseeking – het uitmelken van informele connecties met politiek en overheid door bedrijven. Daarmee nam de voormalige Sovjetrepubliek op de wereldindex van crony-capitalism de derde positie in.

Een duidelijk signaal werd in september vorig jaar nog afgegeven door Julian Parts, lid van de Europese Rekenkamer. Op bezoek in Kiev oordeelde de ex-premier van Estland dat een kleine groep Oekraïense superrijken het hele land ‘in gijzeling’ heeft.

De namen liggen op ieders lippen

Hoeveel miljardairs kent Oekraïne eigenlijk? Op de nieuwe, onlangs gepubliceerde ranglijst van Forbes staan er negen. Eén meer dan Polen. Per miljoen inwoners tellen de buurlanden er ongeveer evenveel. Het bruto nationaal product per hoofd van de bevolking in Oekraïne echter is zeker drie keer zo laag.

De miljardairs en multimiljonairs met politieke macht zijn, zoals Zelensky vorig jaar schreef in zijn artikel voor de Atlantic Council, inderdaad algemeen bekend in Oekraïne. Dat geldt al helemaal voor de hoofdstad. Het blijkt bijvoorbeeld als je in Kiev een lift krijgt in de auto van een inwoner. Al pratend wordt op een winkelketen gewezen. ‘Kijk, dit hoort toe aan Tymosjenko,’ hoor je dan. Je rijdt langs een bank ‘van Achmetov’. Een museum voor moderne kunst: ‘Pintsjoek’. Soms lijkt het maar van horen zeggen, vaak is niet helemaal duidelijk of het echt om eigendom gaat – zoals Porosjenko’s glitterende gordel van snoepwinkels – of dat er een ander lijntje loopt. In dat geval gebruikt de chauffeur de term: ‘gecontroleerd door’. Op je vraag over wat dat dan betekent, volgt een wegwerpgebaar. Of een zucht. ‘Ach, wat is het verschil.’

De namen liggen sinds jaar en dag in Oekraïne op ieders lippen: Porosjenko, de multimiljonair, ex-president en huidig prowesters oppositieleider, Joelia Tymosjenko, de heldin van de Oranjerevolutie en voormalig politiek gevangene, Rinat Achmetov, staalmagnaat uit Donetsk en Viktor Pintsjoek, weldoener, jetsetter en schoonzoon van ex-president Leonid Koetsjma (1994–2005). De gangbare reactie op deze en andere steenrijke, politiek machtige Oekraïners: leuk is het niet, maar het went.

Alledaagse realiteit

Opinieonderzoek bevestigt het beeld. Als sociale klasse wordt de aloude, geprivilegieerde toplaag met negatieve associaties omgeven. Want de happy few en hun kinderen, de ‘gouden jeugd’ in de volksmond, zouden in een ander sterrenstelsel leven. Boven een glazen plafond. Losgezongen van de werkelijkheid. Bevoorrecht in alles.

Anderzijds vormen ze een historisch gegroeide, alledaagse realiteit. Betrekkelijk betrouwbare werkgevers van honderdduizenden. Hogere salarissen betalend dan welke overheidsdienst ook. Lokaal en individueel niet zelden bewierookt.

Menig Oekraïner kan ze op zijn vingers aftellen, de coryfeeën. Na Porosjenko, Achmetov en Pintsjoek volgt dan vaak de naam van Ihor Kolomojsky, de miljardair en voormalig grootbankier uit Dnipro, en die van Vadym Novinsky, de in Sint-Petersburg geboren volksvertegenwoordiger en zakenpartner van Achmetov.

Een volgende bekende naam is die van Poetins belangrijkste man in Oekraïne, de leider van de pro-Russische oppositie Viktor Medvedtsjoek. De uiterst omstreden multimiljonair Medvedtsjoek, wiens dochter een petekind is van de Russische president, kreeg vorig jaar een proces aan zijn broek en bevindt zich onder huisarrest.

Al lange tijd behoort Dmytro Firtash eveneens tot het rijtje. Acht jaar geleden werd deze uit het westen van Oekraïne afkomstige tycoon wegens vermeende omkoping op Amerikaans verzoek gearresteerd in Wenen. Op borgtocht lieten de Oostenrijkers hem vrij en sindsdien weten zijn advocaten uitlevering te voorkomen. Firtash is vooral bekend om zijn extreem winstgevende samenwerking met het Russische overheidsbedrijf Gazprom, tussen 2004 en 2009, en een nagenoeg monopolistische positie op de Oekraïense markt voor huishoudgas.

Commercieel opportunisme

Wat voor Firtash geldt, geldt voor meer Oekraïense miljardairs en multimiljonairs: enerzijds gelinkt aan Ruslandvriendelijke politici, anderzijds aan (pro)westerse organisaties, van welke aard dan ook. Zo is bij Firtash sprake van een zakennetwerk in onder meer Oostenrijk en Hongarije. De gasmagnaat heeft daarnaast aan een reputatie gewerkt als filantroop en vrijgevig beschermheer van Oekraïense cultuur en wetenschap.

‘Onze oligarchen leggen hun gouden eitjes graag in verschillende nesten.’

Een dubbel beeld dus dat voortkomt uit zakelijke behoedzaamheid. Politiek commentatoren in Oekraïne zeggen: commercieel opportunisme. ‘Onze oligarchen leggen hun gouden eitjes graag in verschillende nesten’ is een uitspraak die vaak wordt gehoord.

Misschien is de conclusie nog te vroeg maar ook in dit geval lijkt in Oekraïne een nieuwe bladzijde te worden omgeslagen. De oorlog maakt alles anders. Ook voor miljardairs met bekendheid en politieke macht. Er moet kleur worden bekend. 

De Oekraïense oligarchen, de president en hun gemeenschappelijke vijand

Marioepol aan de Zee van Azov is een van de belangrijkste industrie- en havensteden van Oekraïne. Vanuit het centrum is de zware industrie indrukwekkend goed te zien: aan de horizon van de kaarsrechte, kilometerslange Avenue van de Metallurgen, stijgen zware rookwolken op van reusachtige omvang. Ook elders in de stad wemelt het van de industriecomplexen, hoogovens en schoorsteenpijpen. De meeste horen bij Metinvest, eigendom van Rinat Achmetov en de grootste onderneming van Oekraïne.

Inmiddels hangen er andere wolken boven de huizen van Marioepol. De stad, omvang Utrecht, is nu al wekenlang van de buitenwereld afgesneden door het Russische leger. Meer dan honderd bommen zijn erboven afgegooid. Een begin van evacuaties lijkt eindelijk gemaakt maar geregeld vinden nog beschietingen plaats. Gas, stroom en kraanwater zijn afgesloten. De flats, voor bijna de helft bewoond door gepensioneerden, zijn onverwarmd. De stad is door zijn reservevoorraad aan levensmiddelen en drinkwater heen. Door het oorlogsgeweld ontbreekt het aan tijd om de doden waardig te begraven. Een adviseur van de burgemeester liet weten hun aantal op twintigduizend te schatten. Hij voorzag, als de blokkade voortging, een nog veel grotere ramp. ‘Alles wijst erop dat ze de mensen bewust in de stad hebben opgesloten en bezig zijn hen te vernietigen.’

Marioepol is enige stad in het mijnbouwgebied die nog niet aan de ‘Russische wereld’ toebehoort.

Als dat klopt, dan hangt Marioepol eenzelfde lot boven het hoofd als dat van het door de nazi’s uitgehongerde Leningrad. Of de door Rusland tot overgave gebombardeerde Tsjetsjeense hoofdstad Grozny. Want er staat veel op het spel. De industrie- en havenstad, sinds 2014 deels nog gemoderniseerd tot een soort vitrine van het nieuwe Oekraïne, ligt midden op de door Poetin zo vurig gewenste landcorridor naar de Krim. Voor hem is ze de ontbrekende schakel. Voor Kiev een symbool van hoopvolle opbouw en ongebroken verzet. De enige stad in het mijnbouwgebied die nog niet aan de ‘Russische wereld’ – een benaming die opgang heeft gemaakt onder Poetin – toebehoort.

Kleurbekenning

Ook voor staalmagnaat Achmetov, in het verleden wel de ‘koning van de Donbas’ genoemd, is Marioepol van levensbelang. Nu Donetsk is bezet vormt de frontstad zijn belangrijkste economische basis in Oekraïne. En de band beperkt zich niet tot Metinvest. Net als vele andere inwoners werkte de burgemeester een groot deel van zijn leven voor Achmetovs fabrieken en bedrijven. Andere lokale politici zijn eveneens met de miljardair verbonden. In 2014 bleef de stad onder Oekraïense controle nadat Achmetov, de regering Porosjenko en het omstreden, rechts-extreme vrijwilligersbataljon Azov hun krachten hadden gebundeld. Al was het succes van korte duur en brachten de Minsk-akkoorden begin 2015, meer soelaas.

De politiek machtige superrijken in Oekraïne, zo menen tal van journalisten en politiek waarnemers, onderscheiden zich door hun vermogen tot overleving. Dit zou ook kunnen gelden voor Achmetov.

In 2004 behoorde de miljardair nog tot de belangrijkste tegenstanders van de prowesterse Oranjerevolutie die Kiev een winter lang in haar greep hield. De staalmagnaat, ooit Europa’s rijkste man en eigenaar van voetbalclub Sjachtar Donetsk, was prominent bondgenoot van Poetins gedroomde presidentskandidaat Viktor Janoekovytsj. Algemeen werd hij gezien als hoofdsponsor van diens op Rusland georiënteerde Partij van de Regio’s.

Achmetovs politieke affiliatie heeft een aardige metamorfose ondergaan, zoveel is duidelijk.

Ruim tien jaar later – na Euromaidan, de Russische annexatie van de Krim en het begin van de oorlog in de Donbas – nam Achmetov een middenpositie in. Hij weigerde het gewapende separatisme te veroordelen, maar sloot ook een deal met Porosjenko. Weldra verloor de miljardair in het bezette deel van ‘zijn’ Donbas de controle over mijnen en fabrieken. Waarna, toeval of niet, in 2018 een met hem geassocieerde Ruslandvriendelijke partij afstand nam van de meer uitgesproken pro-Russische partij rond Medvedtsjoek, Poetins man in Oekraïne.

Eind vorig jaar volgde de finale kleurbekenning. In een verklaring op Telegram nam Achmetov alle twijfel en onduidelijkheid weg. ‘Mijn positie was, is en zal zijn: een onafhankelijk, democratisch, met de Krim en mijn geboortestreek de Donbas verenigd Oekraïne.’

Achmetovs politieke affiliatie heeft een aardige metamorfose ondergaan, zoveel is duidelijk. Saillant in dit verband is ook de vermelding van System Capital Management, het multinationale moederbedrijf van de staalmagnaat, als een van de topdonoren van de Atlantic Council, de Amerikaanse denktank die in 2019 door het Kremlin tot ‘onwenselijke organisatie’ werd bestempeld.

Chantagemiddel

Vandaag zet Poetin Achmetov, president Zelensky en meer dan driehonderdduizend inwoners van Marioepol het mes op de keel. Behalve om de strategische ligging van de stad is het hem daarbij te doen om de verdedigers: het ook in het Westen omstreden extreemrechtse vrijwilligersbataljon Azov. Parallel aan de vredesonderhandelingen vormt de blokkade van Marioepol – hoe moorddadig ook – een voor het Kremlin in verschillende opzichten uitgelezen chantagemiddel.

Wat de Russische president wellicht minder bevalt: Achmetov en Zelensky lijken weer samen op te trekken. Dat was eind vorig jaar wel anders. Om uiteenlopende redenen rolden de miljardair en de president maandenlang bijna vechtend over straat. De dagelijkse realiteit van de binnenlandse Oekraïense politiek namelijk is weinig zachtzinnig. En het was een andere tijd. Vredestijd. Formeel tenminste. Het was de tijd van de veelbesproken wet over de oligarchen. De net op tijd herstelde eendracht binnen de Oekraïense machtselite is daarmee een ander voorbeeld van hoe Poetins militaire agressie, als een deus ex machina, de zaken in het land heeft veranderd.

Politieke macht

De nood is aan de man. En nood breekt wet. Ook Zelensky’s oligarchenwet. Er is nog meer reden te denken dat president en miljardairs hun strijdbijl hebben begraven. Sterker: dat, in het aangezicht van het Russische gevaar, de hele Oekraïense zakenelite zich achter de president heeft geschaard. De Oekraïense oligarchen inbegrepen.

In de week van de invasie, aan de vooravond zelfs, kwam het nieuws in Oekraïne dat het kruispunt bij het presidentieel kantoor in het centrum van Kiev ineens volstond met glanzende limousines. De paparazzi deden hun werk en legden de ene na de andere voor topberaad uitgenodigde oligarchen en captains of industry vast.

Op voorwaarde van anonimiteit tekende de nieuwssite Oekrajinksa Pravda dit op uit de mond van één van hen: ‘Ik heb met een aantal, laat ik zo zeggen, collega’s gesproken. Onder wie ook mensen van Rinat Leonidovytsj (Achmetov, red.). In essentie zijn ze allen bereid te helpen. Met alles. Ze zijn zelfs bereid de beledigingen te vergeten. Daarvoor is het nu niet de tijd.’

Zelden was het fenomeen van politieke macht onder de Oekraïense zakenelite zo zichtbaar. Ja, tijdens het hoogtepunt van de covidcrisis, zo memoreerde een van de aanwezige journalisten fijntjes. Ook toen riep president Zelensky de vertegenwoordigers van de vijftig belangrijkste Oekraïense ondernemingen bijeen om een beroep te doen op hun hulpvaardigheid.

Lege bierflessen inzamelen

Hulp is geboden in Oekraïne. En niet een beetje. De wereld weet het. Iedereen is er getuige van hoe de Russische oorlogsmachine zich klaarmaakt om een kwetsbare, soevereine staat volledig te gronde te richten als die zich niet overgeeft. In een van de meer rampzalige scenario’s zou het een Grozny in veelvoud betekenen.

‘Vandaag zijn wij allen vrijwilligers,’ stak Zelensky zijn landgenoten recentelijk een hart onder de riem. ‘Juist ons vermogen om ons bij uitdagingen ogenblikkelijk te verenigen, een gemeenschappelijke taal te vinden, samen te strijden vormt ons karakter.’

In sommige steden gaan er verhalen over daklozen en dronkenlappen die lege bierflessen inzamelen en naar centra brengen waar vrijwilligers ze gebruiken voor de vervaardiging van molotovcocktails. Maar ook aan de ijle top van de maatschappelijke piramide lijken er vrijwilligers te vinden. Het presidentiële topberaad met de captains of industry, vlak voor het begin van de oorlog, is een indicatie. Bekend is inmiddels dat Pintsjoek en Achmetov zich, ieder via eigen humanitaire organisaties, bezighouden met grootschalige noodhulp. De twee zeggen ook de Oekraïense krijgsmacht en andere gewapende eenheden van militaire goederen te voorzien en financieel te ondersteunen. Hetzelfde geldt voor een aantal van de – minder prominente – multimiljonairs die Oekraïne telt.

Miljardenfortuin in westerse landen

Een zeer duidelijk wapenfeit onder Oekraïnes machtige superrijken doet zich voor in de nieuwsvoorziening. Iedereen in het land weet: al jaren domineren ze de media. Vijf namen – Achmetov, Firtash, Kolomojsky, Pintsjoek en Porosjenko – bezitten liefst twee derde van alle televisiekanalen. Op dag één van de Russische invasie begonnen vier van de bij deze machtigen horende commerciële omroepbedrijven een gezamenlijke uitzending. Sindsdien worden de oorlogsgebeurtenissen onder de naam ‘Verenigd nieuws’ door Oekraïners in binnen- en buitenland middels één enkele stream gevolgd. Live, vierentwintig uur per dag en in het Oekraïens. Ook op dit vlak slaat Oekraïne, vechtend voor haar toekomst, rigoureus een bladzijde om.

Hier komt bij dat Oekraïense journalisten van een aantal van hen – onder wie Achmetov – de expliciete uitspraak hebben vastgelegd dat Poetin zich schuldig maakt aan oorlogsmisdaden.

Onduidelijk is in welke mate de daden en woorden van de Oekraïense oligarchen (mede) zijn ingegeven door het besef dat hun miljardenfortuin zich voor een groot deel in westerse landen bevindt. En wat de werkelijke aard en omvang is van de oorlogsinspanningen die deze oligarchen zich getroosten.

Op sociale media stellen gewone Oekraïners zich dezelfde vraag. Commercieel manager Aleksandr Stasjevsky bijvoorbeeld. Russischtalig en geboren in Tsjerkasy. Die deelde vorige week een flink gelikete openbare post op Facebook. ‘Als onze eurobroeders ons echt geen MiG’s (gevechtsvliegtuigen, red.) willen geven, misschien kunnen onze oligarchen ze dan kopen?’

Zouden de twintig allerrijkste Oekraïners ieder een bedrag ophoesten van zo’n zeventig miljoen dollar, gezien hun vermogens geen utopie, dan zou de noodlijdende Oekraïense luchtmacht volgens deze Stasjevsky zomaar in het bezit kunnen komen van zeventig tweedehandse gevechtsjagers.