Mensen die jagen zijn een beetje zoals mensen met een jacht: alles heeft opeens een andere naam. Een touw is een tros en een druppel is een stoep.
‘Bij de hoge vlucht wordt de vogel als aanwachter gevlogen. De hond gaat rivieren door het veld.’
‘Als de hond een fazant tegenkomt, dan maakt hij een punt en zet zo het wild vast. De huif wordt afgedaan en de vogel schroeft omhoog. Als de vogel genoeg hoogte heeft, dan geeft de valkenier een seintje. De hond flusht het wild, dat komt los en wil klimmen. De vogel valt in een stoep naar beneden en slaat het wild. Daarna probeert ze het wild gelijk weer te binden om met de valkentand de atlas van de draaier te scheiden.’
Komt-ie nog een keer, nu met vertaling voor simpele landrotten:
Bij de hoge vlucht wordt de vogel als aanwachter gevlogen&#8230; de slechtvalk vliegt tot wel vijfhonderd meter hoog los in de lucht en wacht daar tot het wild opvliegt – anders dan de ‘lage vlucht’, waarbij een havik vanaf de hand van de valkenier op het wild duikt.
De hond gaat rivieren door het veld&#8230; de fazanten zitten verscholen tussen het hoge gras of begroeiing. De jachthond is afgericht om het hele veld systematisch in een meanderend patroon af te speuren.
Als de hond een fazant tegenkomt, dan maakt hij een punt&#8230; de hond gaat strak staan met zijn neus in de richting van het wild &#8230;en zet zo het wild vast&#8230; de fazant blijft van schrik muisstil zitten zo lang de hond niet beweegt.
De huif wordt afgedaan en de vogel schroeft omhoog&#8230; de valk heeft een kapje op dat werkt als een blinddoek. Zolang de valk niets ziet, kan hij nergens van schrikken en blijft hij rustig zitten. Als de valkenier het kapje eraf haalt en de valk loslaat, dan vliegt de vogel op en cirkelt de lucht in.
Als de vogel genoeg hoogte heeft&#8230; als de valk hoog genoeg vliegt om een goede duik te kunnen maken &#8230;dan geeft de valkenier een seintje&#8230; (aan de hond).
De hond flusht het wild&#8230; de hond beweegt en laat de fazant schrikken &#8230;dat komt los&#8230; de fazant vliegt op &#8230;en wil klimmen&#8230; de fazant probeert weg te vliegen van de hond, omhoog dus.
De vogel valt in een stoep naar beneden&#8230; De valk houdt in zijn duikvlucht zijn vleugels op een bepaalde manier naar achter zodat hij de vorm krijgt van een waterdruppel. Op die manier kan hij een snelheid van 380 kilometer per uur halen &#8230;en slaat het wild&#8230; de valk duikt op de opvliegende fazant.
Daarna probeert ze het wild gelijk weer te binden&#8230; de fazant raakt bewusteloos (of is gelijk dood) door de impact van de valk en valt uit de lucht. De valk probeert de fazant zo snel mogelijk weer te pakken &#8230;om met de valkentand de atlas van de draaier te scheiden&#8230; een valk heeft twee scherpe puntjes aan de zijkant van zijn snavel. Een valk dood zijn prooi door met zijn snavel de nekwervels te breken.
<figure id="attachment_388754" aria-describedby="caption-attachment-388754" style="width: 1280px" class="wp-caption alignleft"><img decoding="async" class="size-image_1280 wp-image-388754" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/04/89471456-1280x983.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/04/89471456-320x246.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/04/89471456-640x491.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/04/89471456-1280x983.jpg 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/04/89471456-1920x1474.jpg 1920w" alt="valkerij" width="1280" height="983" /><figcaption id="caption-attachment-388754" class="wp-caption-text">Een valk met een huif over zijn kop. Foto: EyeEm Mobile GmbH</figcaption></figure>
<h5>Samenwerking tussen mens en dier</h5>
De valkerij is – ook zonder verklarend woordenboek – een schitterend schouwspel. Het is een innige samenwerking tussen mens en dier. De natuur in werking. Tegelijkertijd is het de meest omslachtige manier om iets te eten te bemachtigen. En dat maakt het juist zo mooi.
Je kunt er een hoop van vinden als iemand iets dood wil maken. Iedereen mág daar in principe ook iets van vinden. Ik mag op mijn beurt dan weer vinden dat je daar alleen iets van mag vinden als je zelf geen vlees eet. Ik mag ook vinden dat u daar alleen iets van mag vinden als u zelf net zo veel van de natuur weet en daar examen voor heeft gedaan. Maar dat is mijn mening. Daar mag u het niet mee eens zijn. In principe. Ik vind eigenlijk van niet. Maar dat terzijde. Wat u ook van jagers vindt, één ding kunt u niet vinden: valkeniers zijn de laatsten die u ervan kan betichten dat ze gewoon lekker op arme beestjes willen knallen.
<h5>Mee op konijnenjacht</h5>
Ik mocht mee op konijnenjacht met de havik, met wildbioloog en internationaal roofvogelexpert Willem Vrijenhoek. Hij is bestuurslid bij de International Association of Falconry and Bird Conservation (IAF) en tevens een van de vijftien speciale officers van de IAF. Hij is de interpol liaison officer – als er ergens op de wereld een misdrijf wordt gepleegd met roofvogels (denk aan stropen of smokkelen), dan kan Willem een telefoontje verwachten.
Nederland heeft een lange en sterke valkerijtraditie. De Brabantse heidevelden rond Valkenswaard lagen precies op de trekroute van de slechtvalk. Een ideale plek om ze te vangen. Brabantse valkeniers werden tot ver na de Middeleeuwen ingehuurd aan de Europese vorstenhuizen om vogels te trainen. Willem Vrijenhoek wordt nog steeds regelmatig ingevlogen als expert op congressen van Ierland tot Centraal-Azië. Mij nam hij mee naar een bungalowpark nabij Wanroij.
<h5>Een schoon stukje vlees</h5>
Havikiers en valkeniers worden vaak gevraagd om te komen jagen rondom vakantieparken en sportvelden – plekken waar men liever geen kinderen met een verdwaalde huls ziet spelen, maar waar de wildpopulatie toch een beetje in bedwang moet worden gehouden.
We verzamelden ’s ochtends vroeg in een manege in de buurt, waar na een kop koffie en wat overleg een bonte verzameling vilten hoeden en leren huifjes zich in groepjes opsplitst. De valkeniers richting open veld, de havikiers het bos in.
<blockquote>&#8216;De valkerij is de meest omslachtige manier om eten te bemachtigen. En dat maakt het juist zo mooi. De natuur in werking.’</blockquote>
Slechtvalken jagen in de lucht: iets met 380 kilometer per uur van de grond proberen te pakken is pure kamikaze. Een havik is een bosvogel, die is gewend om dicht bij de grond tussen de bomen door te scheren. Een havikswijf is groot genoeg om ook op hazen te jagen. Met een tarsel, een mannetjeshavik, jaagt men doorgaans op eenden. En dus op konijnen.
Dat gaat zo. Met de hond aan de lijn en de vogel op de handschoen zoeken we naar gaten in de grond: konijnenholen. Als eerste is de hond aan de beurt, die kan ruiken of het hol bewoond is. Als die aangeeft dat er konijnen in het hol zitten, mag de havik los. Die zoekt dan een strategisch plaatsje op een tak in de buurt, waarvandaan hij goed overzicht heeft. Dan haalt de jager een klein pluizig bolletje uit zijn jaszak: de fret. Het snelle, lange, dunne beestje schiet het hol in. Even is het stil. Plots stuift er ergens uit een van de andere gaten een konijn weg.
Ogenblikkelijk duikt de vogel van de tak achter het konijn aan. Een korte en hevige krachtmeting volgt: wie is wendbaarder, wie is sneller? Beide maken goede kans. Elke keer opnieuw. Als de havik wint, dan slaat hij de grote ‘duimnagel’ van zijn klauw vanachter dwars door de schedel van het konijntje. Dat is op slag dood. De havik gaat vervolgens rustig op de grond dat konijn zitten plukken. Hij moet dus vrij snel weer op de handschoen gelokt worden met een schoon stukje vlees, anders begint hij alvast aan het diner van de jager.
<h5>Over vier schijven</h5>
Mens, hond, fret, vogel – de jacht over vier schijven. Je moet er nogal wat voor over hebben om op die manier een konijntje te jagen. En dan kan er ook nog van alles misgaan.
Het kan namelijk gebeuren dat de fret zelf ergens diep onder de grond dat konijn al te pakken krijgt. Dan gaat-ie eten. En na het eten gaat een fret slapen. Dan kun je fluiten naar je fret. Maar een getrainde fret is kostbaar, daar zit een hoop werk in. Daarom heeft de fret een zendertje om. En de jager een schep bij zich – om ’m uit te graven.
Het kan ook gebeuren dat er toch geen konijn in het hol zit. Dan komt de fret onverrichterzake op z’n dooie gemak ergens aan de andere kant weer naar boven. Dan moet je als de donder je fret weer te pakken zien te krijgen. Want die havik wil gewoon jagen.
<h5>Zeeg maken</h5>
Verreweg de meeste tijd en moeite zit in het mak maken – ‘zeeg maken’ – van de vogel zelf. Die moet héél langzaam wennen aan de valkenier, legt Vrijenhoek uit. Ze moeten uren samen doorbrengen. Eerst leest de valkenier een boek in de hoek bij kaarslicht. Steeds maakt hij het iets lichter en komt hij iets dichterbij. Daar kunnen makkelijk acht weken overheen gaan.
Het ergste wat er kan gebeuren, is dus dat je vogel wegvliegt. Het blijven wilde beesten. Daarom heeft elke valk of havik een zendertje aan de poot of de staart. Daarom ook zie je af en toe een verloren valkenier langs de rand van het bos struinen en met gestrekte arm een zelfgeknutselde antenne van links naar rechts zwaaien – als je opa die bereik zoekt met z’n nieuwe mobieltje.
‘Hey Piet, vogel kwijt?’ 
‘Ja, ja. Komt wel goed. Komt wel goed&#8230;’
De valkerij. Wat een prachtig theater.

Joël Broekaert

Met een halve boerderij op jacht: wat de valkerij zo mooi maakt

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel

Cultuur

Weg met de ‘lokale producten’-religie, lang leve de gentech!