Literaire Kroniek: Hoe Trump zich als Houdini uit de boeien van de waarheid werkte

Wanneer Donald Trump de Amerikaanse bevolking vraagt om wat meer ‘civility’ bij het uitvechten van hun geschillen is weer een wapenfeit toegevoegd aan zijn gesol met de taal. Trump die vraagt om enige beleefdheid en beschaving…nadat hij zojuist weer een staaltje van zijn ‘hateful rhetoric’ heeft geleverd. Hij vroeg het naar aanleiding van de reacties in de pers op de bombrieven die zijn fan Cesar Sayoc had gestuurd naar twaalf democratische politici, onder wie Hillary Clinton en Barack Obama.

Het was onvermijdelijk dat in de commentaren op deze griezelige daad zou worden gewezen op de aanhoudende opgefokte taal die Trump uitslaat richting prominente democraten. De democratische miljardair Tom Steyer, een van doelwitten van de bombrieven, werd door Trump nog maar eens ‘a crazed & stumbling lunatic’ genoemd. Dan begint er toch een sfeer te ontstaan waarin ruimte is voor escalatie.

Het stokpaardje van de populariteit

In haar boek Het einde van de waarheid. Leugens in het tijdperk van Trump kan Michiko Kakutani niet doen alsof het helemaal nieuw is wat we meemaken. Ze grijpt van tijd tot tijd terug op de manier waarop in het verleden onder politici met de waarheid werd omgegaan. Ook in de Amerikaanse begintijd, aan het einde van de achttiende eeuw, waren er politici die niet wilden deugen. En ook daar werd fel tegen gewaarschuwd. Zoals door senator Alexander Hamilton in 1792. De grondwettelijke structuur van Amerika was gebaseerd op checks and balances. Dat was om te voorkomen, zo zei hij, dat ooit ‘een man gespeend van principes’ en ‘brutaal van karakter’ zou op staan en ‘het stokpaartje van de populariteit’ zou gaan berijden. Zo iemand zou ‘vleien en bijval betuigen aan alle nonsens van de zeloten van het moment.’

Kennelijk is dit soort mannen van alle tijden, of was Hamilton een visionair gezien het presidentschap van Trump? Een visionair is hij dan samen met een andere founding father, George Washington. Die waarschuwde vier jaar later voor de opkomst van de ‘geslepen, ambitieuze mannen zonder principes’ die zouden kunnen proberen ‘de teugels van de macht in eigen handen te nemen en daarna precies die instrumenten te vernietigen die hen naar hun onrechtmatige heerschappij hebben getild.’ Washington beschrijft hier in één zin wat ik een ‘democratuur’ noem, de staatsvorm waarbij iemand met dictatoriale neigingen aan de macht komt via democratische verkiezingen, zoals nu in Rusland, Hongarije, Polen, Brazilië, de Filipijnen en Turkije het geval is.

‘Democratuur,’ de staatsvorm waarbij iemand met dictatoriale neigingen aan de macht komt via democratische verkiezingen, zoals nu in Rusland, Hongarije, Brazilië en Turkije het geval is.

In een democratuur wordt de waarheid per definitie niet meer serieus genomen. De pers wordt aan banden gelegd, gecensureerd of, zoals in het geval van Trump, wordt dagelijks door de president hoogstpersoonlijk voor melaats verklaard als verspreider van ‘nepnieuws.’ Ondertussen telde de Washington Post dat Trump tot september van dit jaar 5000 valse of misleidende beweringen heeft gedaan, in het eerste jaar zo’n 6 per dag.

Het einde van de waarheid is een opeenstapeling van de manieren waarop de waarheid de laatste vijftig jaar niet serieus werd genomen. Van Jacques Derrida, die met zijn deconstructie-filosofie alles zo relatief maakte dat het op nihilisme ging lijken, tot Donald Trump die ging beweren dat Barack Obama niet in Amerika was geboren en daarom geen president mocht worden. Of hoe in Rusland Vladimir Soerkov een vermaarde spil was in het verspreiden van desinformatie. Alle kampen moesten tegen elkaar worden uitgespeeld zodat het Kremlin uiteindelijk aan de touwtjes kon trekken.

Donald Trump is in het boek zonder meer degene die het hardst wordt aangepakt. Volgens Kakutani had een romanschrijver deze ‘kolossale, opgepompte incarnatie van narcisme, leugenachtigheid, vooroordeel, botheid, demagogie en tirannieke aandriften’ niet kunnen bedenken. De waarheid gaat bij hem ten onder in een ‘verbijsterende janboel van beledigingen, uitroepen, opschepperij, zijpaden, onlogische gevolgtrekkingen, kwalificaties, aansporingen en insinuaties.’ En niet pas sinds zijn presidentschap. Al in 2004 speelde Trump een prominente rol in The Post-Truth Era: Dishonesty and Deception in Contemporary Life van Ralph Keyes. Er ontstond in die tijd al een ethische schemerzone waarin routinematig niet de waarheid werd verteld. Er ontstonden woorden waaruit de elasticiteit van de waarheid bleek: ‘enrich the truth’, ‘stretch the truth’, ‘tell more than the truth’, soften the truth.’ Keyes gebruikte Trump als een voorbeeld van de geleidelijke erosie van het vertellen van de waarheid.

Toen Trump tot president werd gekozen werd duidelijk dat zijn aanhangers niet speciaal hechten aan het vertellen van de waarheid. Ze vinden het belangrijker dat hij voor hun belangen opkomt en voor de gewenste verandering in de samenleving zorgt. Dan is het ondergeschikt dat Trump bijvoorbeeld bij herhaling verklaarde dat hij 2003 tegen de oorlog in Irak was, terwijl er bewijzen te over zijn waaruit het tegendeel blijkt. Hetzelfde met het liegen over zijn vermogen. Dat zou hij zelf bij elkaar hebben gedeald, maar in werkelijkheid kwam het beginkapitaal van zijn vader. Hetzelfde met het niet openbaar maken van zijn belastingaangiften: het wordt allemaal geslikt voor het hogere doel van de macht.

Radicaal twijfelen

Het waarheidsbederf begon in de jaren zestig en zeventig met het postmodernisme dat een radicale twijfel verspreidde over de mogelijkheid om de waarheid over iets te achterhalen. Ook al brengt Kakutani het postmodernisme ter sprake, het gaat haar vooral om het verval van de huis-tuin-en-keuken waarheid: dat mensen geen vertrouwen meer hebben in experts, in mensen die ergens verstand van hebben. Dus worden experts die iets van het klimaat afweten niet vertrouwd alleen omdat ze democraten of ‘links’ zijn. Gevolg van de minachting voor deskundigheid is dat men zijn heil zoekt bij gelijkgezinden die ook niets van de opwarming van de aarde willen weten. Men haalt zijn kennis bij de geestverwanten van Fox News, Breitbart of bij gelijkgestemden op sociale media, zodat men wordt bevestigd in zijn vooroordelen.

Uiteindelijk gaat men ‘in steeds nauwere, raamloze silo’s leven’, schrijft Kakutani, en worden andere ideeën tot een product van de vijand. Men gaat doen als Donald Trump: een verschil van mening beschouwt hij al gauw als verraad. Je kunt geen verschil van mening meer hebben zonder van gebrek aan loyaliteit beticht te worden. De polarisatie in Amerika heeft zo’n vorm aangenomen dat men alleen nog maar vertrouwde meningen toelaat: men leeft in echokamers waarvan de muren alleen maar dikker worden. Iets anders dan de eigen waarheid en mening en die van de groep waarbij je wilt horen dringt er niet in door. Woorden als tolerantie, consensus, empathie, algemeen belang, overeenstemming of begrip komen niet meer voor in de louter nog partijdige manier van denken.

De polarisatie in Amerika heeft zo’n vorm aangenomen dat men alleen nog maar vertrouwde meningen toelaat.

De escapades van Trump nemen zulke groteske vormen aan dat kritiek erop verspilde moeite aan het worden is. Er ontstaat een soort gelaten droefheid wanneer kritische stukken in The New York Times of The Washington Post steevast door Trump worden afgedaan als ‘nepnieuws.’ Dit dédain voor de media verspreidt zich als een lopend vuurtje. Andere regimes voelen zich erin gesteund de pers aan banden te leggen, zoals gebeurt in Turkije, Rusland, China en Hongarije. Kakutani kan alleen maar het verleden in de persoon van Thomas Jefferson aanroepen om te laten zien dat het in het begin van Amerika anders was.

Uitgangspunt van de jonge republiek Amerika was dat zij geregeerd zou moge worden door ‘rede en waarheid.’ Kennelijk waren de rede en de waarheid ook toen al voortdurend in gevaar. Vandaar dat Jefferson zijn voorzorgen nam: ‘Ik beschouw het (…) als zeker, dat het openen van de deuren van de waarheid, en het versterken van de gewoonte om alles aan de hand van de rede te toetsen, de effectiefste boeien zijn die we om de handen van onze opvolgers kunnen slaan om te voorkomen dat ze het volk de boeien om doen met eigen instemming.’ Als Houdini heeft Donald Trump zich uit de boeien van rede en waarheid gewerkt.