Staatsraad Jan Franssen (VVD) heeft zijn nevenfunctie als voorzitter van de Vereniging van gecertificeerde Incasso-ondernemingen (NVI) niet opgegeven. De belangenclub riep het kabinet onlangs op haast te maken met de Wet incassodienstverlening, een wet waarover de Raad van State ook zal adviseren.

Franssen, oud-commissaris van de koningin in Zuid-Holland, heeft deze nevenfunctie al sinds 2014, blijkt uit onderzoek van Vrij Nederland. Ook ‘vergat’ hij zijn bijbaan als toezichthouder bij EDventure (een cluster adviesbureaus voor onderwijs en jeugdhulp) te melden in de registers van de Raad van State.

‘Wij nemen integriteit zeer serieus’

Vicepresident Thom de Graaf zegt in een reactie dat Franssen dit wel had moeten doen. De Graaf controleert, samen met twee anderen, of nevenfuncties niet botsen met de belangen van de Raad van State. Maar dan moeten de functies wel zijn opgegeven. ‘Wij nemen integriteit zeer serieus.’ Inmiddels zijn de functies wel verwerkt.

Toen de Raad van State zich hier vervolgens over boog, verschoonde Franssen zich.

Franssen kwam eerder in het nieuws wegens nevenfuncties. In 2014 schreef NRC over zijn bijbanen bij meerdere loterijorganisaties. Terwijl de Raad van State adviseerde over nieuwe loterijwetgeving − waarover destijds een felle lobbyoorlog woedde. Een woordvoerder zei dat Franssen niet in de sectie-Justitie zetelde waar het advies werd voorbereid. Maar alle adviserende staatsraden samen bepalen uiteindelijk de vaststelling van een advies.

Bovendien zit Franssen wel in onder andere de secties Onderwijs en Financiën, die dus raakvlakken kunnen hebben met zijn − niet opgegeven − nevenfuncties. Als (de schijn van) belangenverstrengeling op de loer ligt, kunnen staatsraden zich onthouden van stemmen en vergaderingen. Dat gebeurt ook af en toe, zegt De Graaf.

Alleen is dit niet te controleren. De afdeling advisering van de Raad van State vergadert en stemt achter gesloten deuren, net zoals de rechtspraak het geheim van de raadkamer kent. Waar de notulen van de wekelijkse ministerraad na twintig jaar openbaar worden gemaakt, blijven die van de bijeenkomsten van adviserende staatsraden verborgen.

‘collegiale’ controle

De Raad van State kent ‘een collegiale’ controle en door de besloten vergaderingen is voor buitenstaanders niet te controleren of er sprake is van conflicterende belangen. De Graaf verzekert dat een advies niet een-twee-drie is te belobbyen. ‘Er zijn meer dan twintig staatsraden die adviseren, je moet wel van heel goeden huize komen om die zomaar te overtuigen in een plenaire vergadering.’

Het is niettemin een keer voorgekomen dat in een noot van een advies kwam te staan dat een staatsraad zich onthield van stemmingen. Dit betrof ook Franssen. In 2018 schreef hij in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken een vernietigend rapport over financieel wanbeheer op Sint-Eustatius. Toen de Raad van State zich hier vervolgens over boog, verschoonde Franssen zich.

Maar het is geen gebruik dat dit in een noot bij het advies wordt opgenomen. Staatsraden adviseren wel vaker de overheid als extra klus. Voormalig topambtenaar Richard van Zwol (Algemene Zaken en Binnenlandse Zaken) bijvoorbeeld onderzoekt in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat de toekomst van de geborgde zetels (de bestuursfuncties die automatisch worden bezet door boeren, bedrijven en natuurorganisaties) in de waterschappen. Dat doet hij dus náást zijn onafhankelijke werk als staatsraad.

Mocht zijn onderzoek leiden tot aanpassingen van wetgeving, dan kan het zomaar zijn dat hij over zijn eigen bevindingen adviseert. Of hij zich dan wel of niet verschoont, wordt in principe niet openbaar.