Het is gewaagd om in november al met de belangrijkste gebeurtenis van het jaar te schermen, maar ik doe het toch: de uitspraak van Emmanuel Macron dat de Navo hersendood is.

Dat zei de Franse president aan de vooravond van een bezoek van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo aan Angela Merkel. Die zat met de uitspraak in haar maag, omdat ze zo door Macron gedwongen werd om te reageren en kleur te bekennen. Ook niet bepaald chic.

De al naar de uitgang schrijdende first lady van Europa had er overigens geen problemen mee om flink afstand te nemen van haar jonge Franse uitdager: ze wil absoluut geen kwaad woord over de Navo horen en onderwierp zich zelfs aan Pompeo, die reageerde met de (dubbelzinnige) woorden ‘Nato is one of the most critical strategic partnerships in all of recorded history’.

Of je met die historische kwalificatie blij moet zijn is een tweede, maar feit is dat Merkel in de armen van Pompeo werd gedreven en zich op de valreep van haar carrière moest distantiëren van Macron. Contraproductief dus, deze manoeuvre van de Franse president. Het was namelijk uitgerekend Merkel die een jaar geleden nog voor een sterker Europa pleitte nadat Trump de Europese partners en Duitsland in het bijzonder (wederom) militaire luiheid had verweten.

Vriend en vijand geven Macron eigenlijk toch ook gelijk, al was zijn timing slecht. Trump heeft de Navo inderdaad vrijwel hersendood gemaakt.

Om het nog eens duidelijk te maken dat Macron zich had misrekend, nam de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen, nota bene in het zadel geholpen door Macron, op 8 november nog eens dubbel afstand van het Franse standpunt door voor (en niet zoals Macron tegen) snelle toetreding van de resterende Balkanrepublieken en bovenal voor samenwerking in de Navo (en niet zoals Macron tegen) te pleiten.

Tijdens een vredesconferentie in Parijs op 13 november gooide hij er overigens nog een schepje bovenop door te zeggen dat het tijd is voor nieuwe allianties in de wereld.

Ongelukkig gekibbel binnen de familie dus? Niet alleen, want vriend en vijand geven Macron eigenlijk toch ook gelijk, al was zijn timing slecht.

Trump, die zonder overleg zijn Braziliaanse soort- en ambtsgenoot Jair Bolsonaro een lidmaatschapskaart aanbiedt, die een eenzijdig Iranbeleid volgt dat haaks staat op dat van de EU, die zijn troepen eerst Syrië instuurt en dan weer half terugtrekt, die de Koerden laat vallen, die Erdogan toestemming gaf om Syrië binnen te vallen zonder zich over de Europese consequenties te bekommeren, enzovoort, heeft de Navo inderdaad vrijwel hersendood gemaakt.

een loer draaien

Voor mij ligt De Gaulle’s Europe, Or Why the General Says No (niet te verwarren met De man die nee zei, van de Leidse hoogleraar Henk Wesseling uit 2012), geschreven door Lord Gladwyn Jebb – Brits ambassadeur in Parijs, de eerste secretaris-generaal van de Verenigde Naties en protagonist van het Verenigd Koninkrijk in Europa.

Macron had, precies een halve eeuw na 1969, gewoon een gaullistische oprisping.

Dat licht vergeelde boek (precies vijftig jaar oud) biedt een intieme analyse van het gaullisme, de politieke stroming vernoemd naar de legendarische Franse generaal die het vanaf de Tweede Wereldoorlog voor zijn land opnam en van 1959-1969 president van de Vijfde Republiek was.

Het boek is een erfstuk uit de nalatenschap van een tijdgenoot van Gladwyn Jebb, Ernst van der Beugel, Nederlands staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, die in Leiden colleges gaf in het vak Westelijke Samenwerking na de Tweede Wereldoorlog.

Op de eerste pagina heeft Gladwyn met een vulpen for Ernst een vriendelijke opdracht geschreven, en in het boek zelf heeft Van der Beugel met een vuurrode pen (en oortjes waarschijnlijk) lopen krassen (‘Belangrijk!’, ‘Kern!’) bij wat de Franse beweegredenen zijn om een onafhankelijke plaats voor Europa op te eisen, de Angelsaksen te wantrouwen, de Duitsers als het kan een loer te draaien, en in 1966 uit de militaire organisatie van de Navo te stappen.

Op bladzijde 79 staat: ‘if they were absolutely forced to choose between France and the United States, the Germans would opt for America’. Dat deden the Germans, tot frustratie van de Fransen, al binnen een paar dagen nadat Charles de Gaulle en bondskanselier Konrad Adenauer het beroemde Élysée-verdrag – het vriendschapsverdrag uit 1963 – hadden getekend.

Macron had, precies een halve eeuw na 1969, gewoon een gaullistische oprisping. Duitsland had vorige week gewoon de oude Amerika-reflex. Zo worden aan de vooravond van de Navo-top begin december in Londen de verhoudingen op scherp gezet.