Nu Europa heeft gefaald, zijn vluchtelingen aan hun lot overgelaten

Migratie dreigt de Europese Unie om zeep te helpen. En dan niet zoals de rechtse populisten het presenteren: we worden niet onder de voet gelopen, van onze banen beroofd of geannexeerd door niet-westerse culturen. Nee, het is de onbeweegbaarheid van de Europese leiders op het migratiedossier dat de broosheid van de EU genadeloos heeft blootgelegd.

Ondanks jaren van migratietoppen is het niet gelukt een gezamenlijk migratiebeleid op te zetten uit angst voor de eurosceptische populisten die hiermee ze in eigen land om de oren zouden slaan. Hierdoor is de Europese Unie allang wat de nationalistische partijen in hun campagne voor de Europese verkiezingen voor ogen hebben: een unie van losse naties waar alleen het eigen nationale belang geldt en niemand elkaar iets op kan leggen.

Door het eindeloze geruzie lijkt migratie een onoplosbaar probleem. Het onderwerp is gekaapt door rechts-populistische partijen die cijfers tomeloos overdrijven en kiezers nodeloos angst aanjagen. Zij domineren nu het migratiedebat en presenteren zich met succes als de enige politieke stroming die de migratie serieus wil aanpakken. Steeds meer kiezers kunnen zich vinden in de plannen om de muren rond en binnen Europa zo hoog mogelijk op te trekken. Het enige dat telt is het buiten de deur en uit het zicht houden van migranten. Mededogen is in een paar jaar tijd een linkse hobby geworden.

Reddingsmissies

Terug naar 2015. Op de Griekse stranden kwamen duizenden vluchtelingen per dag aan. In de havens van Italië gingen er duizenden per week van boord. Via Hongarije, Oostenrijk en Duitsland staken honderdduizenden per maand de grens over. Toeterend reden honderden Duitse auto’s naar de grens om mensen op te pikken. In de publieke opinie werd het leiderschap van Angela Merkel geroemd die de vluchtelingen binnenhaalde met een geruststellend ‘wir schaffen das’. Het lijkt een eeuwigheid geleden.

In datzelfde tijdperk, in 2013, werden er reddingsmissies op de Middellandse Zee opgetuigd. De Italiaanse regering vond samen met de rest van Europa dat iedereen die in een gammel bootje de Middellandse Zee overstak, het verdiende gered te worden. ‘Dit nooit meer’ klonk het na de schipbreuk in de herfst van 2013 voor de kust van Lampedusa waarbij 350 migranten om het leven kwamen. Met afgrijzen berichtten journalisten van over de hele wereld vanaf het eilandje over ‘onschuldige mensen die waren gestorven, in de zoektocht naar een beter leven.’

Niemand die het weet

In vijfeneenhalfjaar tijd is het weer behoorlijk omgeslagen.

De EU besloot deze maand de huidige Europese reddingsoperatie, genaamd Operatie Sophia (ooit vernoemd naar een Somalisch meisje, geboren vlak na een reddingsactie op zee) op de Middellandse Zee te staken. En niet omdat er geen doden meer te betreuren zijn. Vorig jaar stierven nog ruim tweeduizend migranten op de Middellandse Zee op weg naar Europa; gemiddeld zes per dag.

De dodenaantallen van dit jaar zullen moeilijk te achterhalen zijn. De EU heeft de regie op de Middellandse Zee namelijk volledig overgedragen aan de Libische kustwacht. Hoeveel er nu vertrekken en of ze dat overleven, niemand die het weet. Het gebeurt buiten het zicht van Europa.

Het einde van ‘Operatie Sophia’ is het voorlopige sluitstuk van een aaneenschakeling van loze pogingen en valse beloften om gezamenlijk op te trekken in het migratiedossier. Ondanks jaren van eindeloze discussies en talloze EU-tops zijn de nationale regeringen het nooit eens geworden over hoe de geredde migranten moesten worden verdeeld over de lidstaten, hoe het asielsysteem moet worden hervormd en in welk land de asielaanvraag moet worden gestart.

De bereidheid om migranten op te halen uit Zuid-Europa bleek na zo’n top vies tegen te vallen.

Meebetalen aan reddingsacties was voor de lidstaten nog wel bespreekbaar, maar het overnemen van migranten uit de landen van aankomst bleek dat voor veel landen niet. Landen als Hongarije en Polen waren onvermurwbaar, waardoor afgesproken quota nooit verplicht zijn geworden. En de bereidheid om migranten op te halen uit Zuid-Europa bleek na zo’n top vies tegen te vallen.

Terug bij af

Het gapende gat tussen woord en daad maakte de tientallen Europese tops waarop de afgelopen jaren migratie werd besproken lachwekkend en treurig tegelijk. Iedere keer weer die ronkende teksten over ‘important steps’ in de persverklaringen. Iedere keer weer de glunderende groepsfoto’s na afloop. Iedere keer weer een nieuw ei van Columbus.

Wie herinnert zich nog de ‘hotspots’ in Zuid-Europa? Migranten moesten daar razendsnel geïdentificeerd worden en vervolgens onmiddellijk over Europa worden verdeeld. In de praktijk kwam er van die verdeling niets terecht. Vervolgens kwam Italië de afspraak de migranten in die hotspots vast te houden niet langer na en was heel Europa weer terug bij af.

Een andere migratiemijlpaal was de Turkije-deal, gesloten in het voorjaar van 2016, uit de koker van oud-PvdA-leider Diederik Samsom. Via een ingewikkelde constructie zou iedere migrant die per boot op de Griekse eilanden aankwam direct worden teruggestuurd naar Turkije, en in ruil daarvoor zou Europa vanuit Turkije een migrant opnemen die keurig op zijn beurt wachtte.

Duizenden migranten zitten al ruim drie jaar onder erbarmelijke omstandigheden vast op de Griekse eilanden.

Er is niets van terecht gekomen, omdat asielprocedures volgens internationaal recht individueel moeten worden bekeken en zomaar uitzetten niet kan. Tot op de dag van vandaag komen er bootjes vanuit Turkije aan, zij het in lagere aantallen.

Dat laatste is niet zozeer het gevolg van de strengere controles van de Turkse kustwacht, maar van de afschrikkende werking van een ander onderdeel van de Turkije-deal: wie op een Grieks eiland aankomt, kan daar niet meer weg. Het doorreizen vanaf de Griekse eilanden naar het vasteland is sinds de deal niet meer mogelijk. En dus zitten duizenden migranten al ruim drie jaar onder erbarmelijke omstandigheden vast op de Griekse eilanden.

De Turkije-deal heeft inmiddels wel gezorgd voor een stijging in de vrijwillige terugkeren. Het is de vraag of dat iets is om trots op te zijn. Hulporganisaties luiden noodklok op noodklok over de kwetsbare groepen in de kampen, over de zieke kinderen, over de gevaren van zoveel getraumatiseerde mensen op zo’n krappe plek, maar er is op het moment geen enkel zicht op verbetering.

Dat het leven van de migranten die vastzitten op Chios en Lesbos nog enigszins dragelijk is, hebben ze te danken aan de duizenden vrijwilligers van over de hele wereld die zich de afgelopen jaren met hun lot hebben bemoeid. Aan de EU heeft het in ieder geval niet gelegen.

De wil ontbreekt

Een andere veelbesproken oplossing die vooralsnog alleen op papier bestaat, zijn de ‘reception centres’ in Noord-Afrika waar migranten direct voor Europese landen asiel kunnen vragen. Maar ook hiervoor moeten Europese landen serieus werk willen maken van het vervolgens toelaten van mensen uit die centra die aan de criteria van vluchteling voldoen. En die wil ontbreekt.

Ook al jaren een agendapunt: een hervorming van de zogeheten Dublin-verordening waardoor de asielprocedure niet meer hoeft te worden doorlopen in het Europese land van aankomst. De EU is geen stap dichterbij gekomen en sinds twee jaar zijn de onderhandelingen hierover gestaakt.

Ondertussen hebben verschillende Europese landen wel hun grenzen dichtgegooid om te voorkomen dat migranten vanuit Zuid-Europa door konden reizen. Het gebrek aan Europese solidariteit dat zo zichtbaar werd, dreef het gros van de Italianen in de armen van eurosceptische partijen bij de verkiezingen vorig jaar.

Naar het front gestuurd

Wat de Europese Unie wél doet, is het trainen en financieren van de Libische kustwacht die moet voorkomen dat migranten vertrekken. Migranten die worden gesnapt tijdens een poging, worden nu opgesloten in Libische asielzoekerscentra.

Van de centra die in samenwerking met de EU zijn opgezet, is bekend dat het gevangenissen zijn waar migranten worden mishandeld en verkracht.

Van die centra, die in samenwerking met de Europese Unie of in ieder geval met euro’s zijn opgezet, is al jaren bekend dat het (niet eens veredelde) gevangenissen zijn, waar migranten worden mishandeld en verkracht. Het is bekend dat Libië een grote chaos is. De regering waar de EU-zaken mee doet, heeft slechts zeggenschap over een deel van het land. En de vraag is voor hoe lang nog. Generaal Haftar heeft inmiddels driekwart van het land veroverd en rukt op naar Tripoli.

Een wisseling van de wacht kan betekenen dat alle afspraken met de Libiërs de prullenbak in kunnen en dat de ruim zeshonderdduizend migranten die klaar zouden staan om naar Europa over te steken boten in worden gejaagd. Eenzelfde hausse ontstond in 2011 toen dictator Khadaffi van zijn troon werd gestoten.

Daarnaast laat het huidige conflict zien hoe de Libiërs met migranten omgaan en hoe onveilig de situatie is. Vanuit de centra worden migranten nu massaal naar het front gestuurd om te vechten. Vooral mannen uit Eritrea zijn populair: die ontsnappen doorgaans uit een dienstplicht voor het leven en weten hoe ze met wapens moeten omgaan.

Onmenselijk

Hulporganisaties verzetten zich al jaren tegen de Europese steun aan Libië om migranten tegen te houden. De Verenigde Naties noemden de samenwerking meerdere keren ‘onmenselijk’. Er zijn stapels lijvige rapporten geschreven over de mensonterende situaties in de Libische detentiecentra, maar het haalt weinig uit.

Een enkele keer steekt nog een storm van verontwaardiging op, als de wreedheden blijkbaar een nieuw niveau bereiken dat ons voorstellingsvermogen te boven gaat. Eind 2017 publiceerde de BBC een video van een slavenmarkt in Libië waar Nigeriaanse migranten werden verhandeld. ‘Een schande’, vonden de Europese leiders. Een paar duizend migranten werden met EU-geld teruggebracht naar hun thuisland. Maar het was geen reden om de samenwerking met de Libische autoriteiten stop te zetten.

De afgelopen maanden zagen we meerdere keren het gênante Europese gesteggel toen schepen met opgepikte migranten voor de kust van Europa dagenlang op zee dobberden.

Ook NGO-schepen varen niet meer op de Middellandse Zee, omdat Italië haar havens heeft gesloten. Opgepikte migranten kunnen ze nergens meer veilig afzetten.

De afgelopen maanden zagen we meerdere keren het gênante Europese gesteggel toen schepen met opgepikte migranten voor de kust van Europa dagenlang op zee dobberden en pas mochten aanmeren nadat lidstaten een deal hadden bereikt om het handjevol migranten te verdelen. Zo waren er aan het begin van dit jaar maar liefst acht landen nodig om negenveertig migranten van het Nederlandse schip Seawatch te verdelen. Het kostte de nationale regeringen ruim twee weken om tot deze afspraak te komen.

Overgeleverd aan de Libische kustwacht

Zonder Operatie Sophia en zonder NGO-schepen zijn migranten volledig overgeleverd aan de Libische kustwacht. Wekelijks verschijnen er (piepkleine) berichtjes over bootmigranten die bij een Libische operatie ‘vermist zijn geraakt’. Die worden hooguit teruggevonden als ze aanspoelen op de Libische stranden. Regelmatig springen migranten over boord uit paniek, omdat ze liever sterven dan terug te moeten naar de gevangenissen in Libië.

Onze politieke leiders beschouwen migranten vooral als parasieten die je uit het zicht, het liefst ver buiten Europa, van je af moet schudden. Als ze maar niet hier naartoe komen lijkt alles geoorloofd. Hierdoor lijkt ook de publieke opinie de afgelopen jaren gekanteld. Mensen die hun leven riskeren kunnen nauwelijks nog rekenen op ons medelijden.

Vrijwilligers die bootjes oppikken zag men een paar jaar terug als helden. Nu worden ze met argwaan bekeken. Want waar halen ze eigenlijk dat geld vandaan waar ze die mensen mee helpen? Een gezonken boot met aan boord tweehonderd Afrikaanse migranten was vijf jaar geleden nog een reden om Lampedusa zwart te laten zien van de televisieploegen. Nu haalt het niet eens meer de krant.

Wat zich afspeelt langs de Europese buitengrenzen is een structurele ontkenning van rechten, waardigheid en vrijheid. De oorspronkelijke reden voor een verenigd Europa, het voorkomen van een volgende oorlog, is een cynisch detail geworden. De ‘Europese normen en waarden’ zijn vooral een term geworden waarmee rechtse populisten campagne voeren en andere culturen mee om de oren slaan. De mensenrechten waar de EU werkelijk op gebaseerd is, zijn deze jaren verkwanseld. En de schendingen zijn zo evident dat we nooit kunnen zeggen dat we het niet hebben geweten. Van onze politici, aan welke kant van het spectrum dan ook, mogen wij meer verwachten. En van onszelf ook.