Nie wieder is nu

Meebuigen is zinloos

Verhaal van de Week

Van burgerverzet tot dictators

Social media als geheim wapen 

Klimaat, klimaat, klimaat!

Teun van de Keuken

Wat gebeurt er nu>

Europa na de AfD

Weg met de model-minderheid

Interview Pete Wu

Sport wordt almaar duurder

Hans Against the Machine

Schieten en huilen in Israël

Cultuurtip

Staken is winnen

Debat op Dinsdag

Debat op dinsdag

Een begroting vol willekeurige cadeautjes voor de oppositie, eindeloze onenigheid over box 3 en grenzeloos gesteggel over sociale zekerheid. De coalitiepartijen lijken geen koers te kunnen bepalen. Hoe kan koning Willem-Alexander het in de troonrede over de koers hebben als die nog niet is bepaald? Is het niet aan Jetten om dat uit te leggen deze Prinsjesdag?
In 1975 stelde Tweede Kamervoorzitter Anne Vondeling (PvdA) die vraag in het Nederlands Juristenblad al aan de orde. De vorst mocht de troonrede wat hem betreft blijven voorlezen, maar het moest wel duidelijker worden dat het om een politieke verklaring namens de ministerraad ging. Vondeling stelde voor dat de premier en vicepremiers mee zouden rijden in de stoet, en gedurende de troonrede om de koningin heen zouden zitten, in plaats van tegenover haar.
Twintig jaar later was hoogleraar staatsrecht en Eerste Kamerlid Erik Jurgens (PvdA) minder terughoudend. Hij wilde de koningin als ‘actrice’ van deze ‘voorleessessie’ ontslaan. Zijn pleidooi kwam in een tijd waarin koningin Beatrix geregeld werd verweten zich met politiek te bemoeien (zoals met de moeizame kabinetsformatie van 1994).
Sinds 2012 speelt de vorst geen rol meer tijdens kabinetsformaties. De kritiek op politieke bemoeienis vanuit het koningshuis is daarmee iets afgenomen. Van de koning wordt verwacht dat hij zich neutraal opstelt, maar zijn rol tijdens Prinsjesdag is niet volledig neutraal. Door de troonrede voor te lezen, vervult hij een formele politieke taak: hij presenteert immers het regeringsbeleid aan het parlement.
Waarom staat daar niet degene die verantwoordelijk is voor dat beleid? Moet premier Jetten niet gewoon zijn eigen troonrede voorlezen? Vrij Nederland legde de vraag voor aan vier deskundigen.
<h5>Niet Jettens stuk</h5>
‘Het is wenselijk dat de koning de troonrede voorleest’, vindt emeritus hoogleraar staatsrecht Paul Bovend’Eert.
Politieke bemoeienis met de kabinetsformatie, zoals waarvan Beatrix werd beticht, is volgens hem al lang niet meer aan de orde. ‘Koningin Wilhelmina las in 1911 de troonrede niet voor wegens een dispuut met Tweede Kamervoorzitter Van Bylandt; zij was afwezig op Prinsjesdag’, vertelt Bovend’Eert. ‘Ook haar dochter Juliana stond erom bekend zich zo nu en dan met de inhoud en politiek te bemoeien. Voor Willem-Alexander geldt dat niet.
<blockquote>‘Nog een reden om het níet door Jetten te laten doen: hij is niet de leider van het land’</blockquote>
‘Zolang de koning zich niet met de inhoud bemoeit, lijkt het mij goed dat hij, en vooral niet de premier, de troonrede voorleest. Als Rob Jetten het doet, loop je ook nog eens het risico dat het AI-gegenereerd is’, grapt Bovend’Eert.
‘In de Grondwet staat dat in beginsel het staatshoofd de troonrede voorleest. Het is een ceremonieel hoogtepunt van de monarchie. Die hebben we, dus moeten we er invulling aan geven. Daarnaast past het goed bij het ceremoniële karakter van ons koningshuis.
‘Nog een reden om het níet door Jetten te laten doen: hij is niet de leider van het land. Jetten is onderdeel van het kabinet, en de koning spreekt tijdens de troonrede namens het collectief. Het lijkt me niet schadelijk dat de koning dat doet. Het is tenslotte niet Jettens stuk.’
<h5>Willekeurige Nederlander via loting</h5>
‘Een gekozen staatshoofd zou nog geschikter zijn om de troonrede voor te lezen, maar zolang die er niet is, moet Jetten natuurlijk zijn eigen troonrede voorlezen’, aldus Emily van de Vijver, voorzitter van de vereniging Republiek, een club die de monarchie wil vervangen door een republiek. ‘Jetten is voorzitter van de ministerraad, het collectief dat de troonrede schrijft. Het is dus wel degelijk zijn stuk.
‘Nu wordt de troonrede voorgelezen door een koning zonder democratische legitimiteit. Het zou toch veel zuiverder zijn als een democratisch af te rekenen bestuurder voorlas. Tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen debatteert de Kamer over de inhoud van de troonrede en de Miljoenennota. Dat de koning de rede voorleest, maar vervolgens niet in de Kamer vragen kan beantwoorden, vind ik gek.
‘Het past niet bij onze democratie om het parlementaire jaar te laten aftrappen door die ene persoon die niet democratisch is verkozen. Ik snap de wens om de start van een nieuw regeringsjaar ceremonieel aan te kleden. Dat heb je natuurlijk ook bij de opening van het academisch jaar op universiteiten. Met zo’n mooie stoet van hoogleraren, maar die hebben wél allemaal een functie binnen de universiteit. Mijn grote bezwaar bij de monarchie zit puur in die erfopvolging.
‘Omdat we geen gekozen staatshoofd hebben, zouden we ook elk jaar een willekeurige Nederlander via loting kunnen aanwijzen om de troonrede voor te lezen. Dat is eerlijker dan erfopvolging.’
<h5>Scandinavisch voorbeeld</h5>
‘Dat de koning de troonrede voorleest, is traditie. Als we die taak bij de koning weghalen, hebben we geen stoet naar de Ridderzaal (of de Koninklijke Schouwburg, nu het Binnenhof in verbouwing is) meer nodig. Dan hoeven we ook niet meer langs de route te zwaaien naar de glazen koets’, stelt politiek historicus Anne Bos, verbonden aan het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis. ‘Of je moet afspreken dat de koning de troonrede komt aanhoren, maar ik verwacht dat hij dan snel zal zeggen: “Ik heb die dag iets anders te doen.”
‘Toch zou de koning ook een andere rol kunnen krijgen op de derde dinsdag van september. De kritiek van Vondeling en Jurgens staat niet op zichzelf. In 2000 pleitte D66’er Thom de Graaf voor een ceremonieel koningschap naar Scandinavisch voorbeeld.’
<blockquote>‘De laatste keer dat de politieke rol van de koning serieus ter tafel kwam was in 2011, door toedoen van Geert Wilders’</blockquote>
Tijdens de Zweedse Riksmötesöppnande (het equivalent van Prinsjesdag) rijdt de koninklijke familie in traditionele paardenkoetsen door Stockholm. Koning Carl XVI Gustaf opent het parlementaire jaar met een korte toespraak. Daarna wordt de echte regeringsverklaring door de premier voorgelezen. Ook in Denemarken vervult de koninklijke familie geen actieve rol bij de opening van het parlementaire jaar.
‘De laatste keer dat de politieke rol van de koning serieus ter tafel kwam was in 2011,’ vertelt Bos. ‘Geert Wilders kwam met een initiatiefwetsvoorstel dat eveneens zijn invloed moest beperken. De voorstellen van De Graaf en Wilders konden allebei niet rekenen op veel steun.’
<h5>IJdele politici</h5>
‘Als de meerderheid van de Tweede Kamer daar behoefte aan heeft, dan zou je de premier de troonrede kunnen laten voorlezen’, stelt schrijver en politicoloog Kemal Rijken. ‘Maar ik heb de indruk dat de Tweede- en Eerste Kamerleden het een ontzettend leuke dag vinden, zeker waar het gaat om de pracht en praal en de bijbehorende hoedjes.’ Rijken schreef in 2023 het boek: Monarchie: koningshuizen in Europa vanaf 1940, geschiedenis, uitdagingen en overlevingskansen.
‘Als je de troonrede laat voorlezen door de premier, breek je weer een stukje van de sacraliteit van de monarchie af, en wordt de opening van het parlementaire jaar soberder’, vertelt Rijken. ‘Bijna niemand in politiek Den Haag wil dat. Als Nederlandse politici superprincipieel waren, dan hadden ze nu allang Prinsjesdag hervormd, zoals in Zweden het geval is.
‘De grootste kritiek op het koningshuis, als je puur kijkt naar de huidige politieke constellaties, zit bij links. Als zelfs de kamerleden van de Partij voor de Dieren zichzelf uitdossen om te laten zien voor welke dieren of mensen ze opkomen, dan zegt dat iets.’
Toch is Prinsjesdag volgens Rijken niet slechts een cadeautje voor politici. ‘Dat zou heel cynisch zijn,’ zegt hij. ‘Er zijn veel mensen in het land die waarde hechten aan de koning en er is een aanzienlijk deel van de bevolking dat dit nog echt wil.’

Janneke Ringens

Moet premier Jetten zijn eigen troonrede voorlezen? 