De erfenis van Bibi

Israël kiest

Verhaal van de Week

Migratie op z'n Spaans

Pedro Sánchez

Hoeze crisis?

Hans Stegeman

Adriaan van Dis

Interview

Liefdesbrief

Teun van de Keuken

De Warme Winkel

Theater

Panda-diplomatie

China

Herinvoering dienstplicht goed idee?

Debat

Leve de herfst

Poëzie

Consensus op dinsdag

Nu president Trump steeds vaker openlijk de kant kiest van Vladimir Poetin, en zijn regering sancties heeft opgelegd aan het Internationaal Strafhof, leek de vraag relevant in hoeverre de Trump-strategie van Mark Rutte is mislukt. Zelden waren de antwoorden van de experts in deze rubriek zo eenduidig.
<h5>Allang mislukt </h5>
‘De Trump-strategie van Rutte is al lang mislukt’, zegt strategisch analist Patrick Bolder bij het The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS). ‘Maar dat de relatie tussen de Verenigde Staten en Europa verder onder druk is komen te staan, komt eerder door Trump dan door de diplomatie van Rutte.’
‘Ik ben al sinds de NAVO-top in 2024 kritisch over de omgang van Rutte met Trump. Twee weken voor die top hadden de Verenigde Staten en Israël Iran aangevallen. Rutte complimenteerde Trump vervolgens met de manier waarop hij zou hebben bijgedragen aan wereldvrede, terwijl er geen legitieme reden was voor de inval. Op dat moment dacht ik al: hoe Rutte hierover spreekt namens de NAVO-landen, komt niet overeen met hoe die landen erin staan.’
‘Anderzijds, Rutte kan niets doen om het tij te keren. Trump doet toch wel wat hij zelf wil. Mogelijk geldt dit ook voor zijn opvolger. We moeten daarom zo snel mogelijk van die Amerikaanse afhankelijkheid af.’
<h5>Geen morele leider</h5>
‘Je zou Rutte’s strategie alleen als een succes kunnen beschouwen als je het binnenboord houden van de Verenigde Staten binnen de NAVO als maatstaf hanteert’, zegt politicoloog en Amerika-deskundige Chris Nijhuis. ‘Maar je kunt je afvragen hoe realistisch dat dreigement van Trump was. Of überhaupt hoe rampzalig het zou zijn als de Verenigde Staten er daadwerkelijk uitstappen.’
‘Als je het hebt over de rol van Rutte, moet je kijken of hij de organisatie dichter bij het doel brengt. De NAVO is ooit opgericht als defensief bondgenootschap tegen de Sovjet-Unie. De Verenigde Staten lijken nu steeds meer de kant van Rusland te kiezen. Dat is niet in lijn met de belangen van andere NAVO-landen. Dus in die zin heeft de Trump-strategie van Rutte wel gefaald.’
‘Rutte gaat bovendien verder dan vanuit zijn rol nodig is. Ik vind dat hij meer zou moeten opkomen voor de belangen van andere NAVO-landen. Hij heeft zichzelf te veel vereenzelvigd met het Amerikaanse belang. Rutte bekritiseert de Verenigde Staten nooit in het openbaar. Sterker nog, de meest belachelijke acties van Trump verdedigt hij, waarmee hij Europese landen in feite namens de Amerikanen de les leest. Dat is schadelijk voor het imago van de alliantie. Ook omdat hij zo afbreuk doet aan een aantal grondwaarden die voor de NAVO belangrijk waren. Die laat hij nu vallen om Trump naar de mond te praten.’
‘Ik zou graag zien dat een NAVO-baas een morele leider is, maar zo is Rutte gewoon niet. Je kan het ook bijna niet van hem verwachten, het is in tegenspraak met wie hij is.’
<blockquote>Als de NAVO niet meer doet waarvoor het is opgericht, dan is dat niet zoveel meer waard</blockquote>
<h5>Niet meer slijmen</h5>
‘Je kunt het bijeenhouden van de NAVO als doel op zich zien’, zegt onderzoeker en defensie-expert Laurien Crump. ‘Maar als die NAVO niet meer doet waarvoor het is opgericht, dan is dat niet zoveel meer waard.’
‘Als Trump met Poetin en Xi Jinping de wereld onderling wil verdelen, en hij de rol van NAVO verandert van een bondgenootschap van vrije democratieën in een soort Warschau-pact dat gehoorzaam is aan Washington, voldoet de NAVO dan nog aan zijn eigen doel? Het antwoord is nee.’
‘De pogingen om Trump te vriend te houden, of dat nu voor of achter de schermen gebeurt, hebben niet gewerkt. Rutte moet het openlijk slijmen achterwege laten, want dat lijkt alleen maar te legitimeren en te bekrachtigen wat Trump aan het doen is. Beter creëert hij de ruimte voor Europese leiders om zich uit te spreken tegen Trump, vóór Oekraïne en voor de Europese veiligheid.’
<h5>Democratie als fundament</h5>
‘Rutte zit natuurlijk in een lastig pakket’, zegt directeur Bas Bijlsma van Stichting Democratie Monitor. ‘Maar hij zou best mogen benadrukken dat een gezonde democratie het fundament is van de NAVO.’
‘De NAVO is opgericht om onze democratische samenlevingen te beschermen. Rusland was lange tijd de grootste bedreiging en is dat nu weer, maar we moeten niet wegkijken voor de bedreiging van onze democratie van binnenuit. Die is misschien nog wel groter dan de dreiging uit Rusland. Als we ons willen blijven verdedigen tegen bedreigingen, hebben we gezonde democratieën nodig. Al is het maar om steun te behouden voor de enorme defensie-investeringen die Nederland en andere NAVO-landen moeten doen.’
‘Ik vind het om die reden zorgwekkend dat een van de belangrijkste leden van de NAVO zich steeds autocratischer opstelt. Dat blijkt natuurlijk ook uit het feit dat hij Victor Orbán wil voordragen als de nieuwe secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Daarmee lijkt Trump zich steeds meer aan de zijde van dictators te scharen. Om dat tegen te gaan, zou Rutte zich meer moeten uitspreken dan hij nu doet.’

Janneke Ringens

‘Rutte moet ruimte creëren voor Europese leiders om Trump te corrigeren’

Debat op dinsdag

Een enquête invullen, misschien op gesprek komen en in het uiterste geval worden opgeroepen. Dit is de essentie van het plan voor de werving van rekruten voor het leger dat staatssecretaris van Defensie Derk Boswijk (CDA) onlangs bekendmaakte. De dienstplicht staat hiermee weer nadrukkelijk op de politieke agenda.
Afgelopen jaar protesteerden duizenden Duitse scholieren tegen de herinvoering van de militaire dienstplicht. En ook in Nederland is het een gevoelig onderwerp. Toen Boswijk in maart een debat voerde met de Tweede Kamer, uitten onder andere PRO en SP bezwaren. PRO-kamerlid Kati Piri stelde toen al de vraag: ‘krijgen ze een gevangenisstraf als ze niet komen opdagen?’
Die vraag leidde recentelijk opnieuw tot een hoop tumult. Stephan van Baarle (DENK) en Sarah Dobbe (SP) dienden een motie in over het uitsluiten dat jongeren een gevangenisstraf kunnen krijgen als ze de Defensie-enquête niet invullen. De coalitiepartijen, waaronder D66 stemden tegen de motie.
Hoe groot is de kans dat jongeren daadwerkelijk worden bestraft of verplicht om in dienst te gaan? En belangrijker: is het überhaupt wenselijk om jongeren onder druk te zetten om zich in te zetten voor de krijgsmacht, of werkt die dwang juist averechts?
<h5>Niet mijn oorlog</h5>
‘Het idee van een dienstplicht stuit heel veel jongeren tegen de borst’, zegt Neele Boelens, voorzitter van FNV Young &amp; United. ‘Wat ik lastig vind is dat er enerzijds wel wordt verwacht dat wij jongeren in het leger gaan dienen, terwijl er anderzijds te weinig voor ons wordt geregeld. Denk aan het minimumjeugdloon wat nog steeds van kracht is en het gebrek aan betaalbare woningen waardoor jongeren echt diep in de problemen zitten.’
<blockquote>Defensie heeft niets aan mensen die niet in dienst willen</blockquote>
‘Oorlog is niet in het belang van jongeren. Stel je wordt geboren in een land als Israël. Daar worden mensen verplicht om het leger in te gaan. Vanaf jongs af aan worden ze gehersenspoeld om andere jongeren, die toevallig een andere etnische achtergrond hebben of op een andere plek geboren zijn, dood te schieten. Uiteindelijk schiet niemand iets op met oorlog, behalve de wapenindustrie of de machthebbers in een staat. Ik denk dat er veel jongeren zijn die denken: waarom moet ik meedoen aan jullie oorlog?’
‘Daarnaast heeft Defensie niets aan mensen die niet in dienst willen. In praktijk denk ik, als er boetes komen als je weigert in dienst te gaan, alleen de mensen die het financieel het moeilijkst hebben het leger in zullen gaan. Jongeren met rijke ouders kunnen het afkopen.’
<h5>Moderniseren dienstwet</h5>
‘De dienstplicht is een appèl op jongeren om zich in te zetten voor de samenleving’, zegt Joanne Sloof, voorzitter van de jongerenpartij van het CDA. ‘Wij zien het als verantwoordelijkheid nemen en ook als een manier om iets terug te doen voor de samenleving.’
‘We zijn voor een dienstplicht naar Zweeds model, waarbij de meest gemotiveerde en geschikte jongeren voor de dienstplicht worden opgeroepen. Daarnaast pleiten we voor een maatschappelijke dienstplicht. Op het moment dat je zegt: ik zou geen militaire dienstplicht willen doen, dus ik wil niet het leger in of het leger ondersteunen, moet je de mogelijkheid hebben als jongere om een maatschappelijke dienstplicht te vervullen, bijvoorbeeld in het onderwijs of de zorg.’
Toch is de jongerentak van het CDA wél degelijk voor het moderniseren van de dienstplichtwet.
‘Stel dat er ooit een oorlog zou uitbreken, dan heb je als bewindspersoon nog maar één knopje waar je aan kunt draaien, namelijk het heractiveren van de opkomstplicht. Ik vind het wenselijker dat je een aantal tussenfases hebt en niet gelijk de noodknop hoeft in te drukken.’
<h5>Status quo</h5>
‘Over het algemeen schieten mensen redelijk snel in de contramine als je ze dwingt om iets te doen’, zegt psycholoog en schrijver Thijs Launspach. ‘Dat is niet uniek voor jongeren. Je zou hooguit kunnen zeggen dat ze zich iets meer afzetten tegen de status quo, al is dat met de huidige generatie niet zo. Die zijn juist een stuk conservatiever en omarmen de status quo meer dan voorheen.’
<blockquote>Ik denk dat jongeren meer bezig zijn met hun eigen precaire positie in de maatschappij</blockquote>
‘Ik denk dat jongeren meer bezig zijn met hun eigen precaire positie in de maatschappij, met het klimaat of met de opkomst van extreemrechts, in plaats van de angst dat ze zomaar het leger in worden gegooid. Dat lijkt ze voor nu een ver-van-hun-bedshow.’
<h5>Niet altijd leuk</h5>
‘Defensie wil werken met militairen die goed gemotiveerd zijn’, zegt defensiewoordvoerder Klaas Meijer. ‘Tegelijkertijd moet de krijgsmacht wel gevuld.’
In het coalitieakkoord is de ambitie om de krijgsmacht uit te breiden al opgenomen. Het streven is om het leger uit te bouwen naar 122 duizend militairen. Dit betekent dat het aantal medewerkers bij Defensie met een slordige 40 procent moet groeien.
‘De krijgsmacht moet groeien want de dreiging in de wereld is toegenomen. De Defensie-enquête is voor ons een manier om mensen te interesseren voor de krijgsmacht. Naarmate de dreiging op ons eigen grondgebied toeneemt, kunnen we meer verplichtende maatregelen nemen, zoals het verplichten van de enquête of het verplichten van een keuring.’
‘In de oude tijd van de dienstplicht waren er ook dienstplichtigen die het minder leuk vonden. Daarentegen was het merendeel goed gemotiveerd en hebben zij tijdens de Koude Oorlog een onmisbare bijdrage geleverd aan onze veiligheid.’

Werkt de herinvoering van de dienstplicht averechts?

In oktober vinden in Nederland vijf grote marathons plaats. Vrijwel allemaal zijn ze uitverkocht. De volledige marathon van Eindhoven was binnen één dag volgeboekt en de 32 duizend startbewijzen voor de marathon van Amsterdam waren binnen een week weg.
Op zichzelf is dat goed nieuws. Vooral in een land waar de helft van de bevolking te zwaar is (dixit het CBS). Toch heeft het alsmaar groeiende fanatisme in de hardloop- en duursport ook een keerzijde. Sporten lijkt steeds meer iets te worden waarmee mensen zich profileren en willen onderscheiden van anderen – niet in de laatste plaats op social media. Wordt onze vrijetijdsbesteding gekaapt door prestatiedrang?
<h5>Compensatiedrang</h5>
‘Een marathon lopen is absoluut een statussymbool’, zegt sportfilosoof Sandra Meeuwsen. ‘We willen etaleren dat we een gezond lichaam hebben en dat we deze prestatie kunnen leveren.
‘Het lijkt erop dat zo’n topprestatie steeds meer onderdeel wordt van burgerschap en volledig meedoen aan het maatschappelijk leven. Net zo goed als dat je verre reizen maakt, of bepaalde ervaringen opdoet in het uitgaansleven of op festivals.
<blockquote>‘Hardlopen is ook een soort compensatie voor de leegte die we voelen’</blockquote>
‘Veel mensen gaan die prestatie vervolgens recyclen via social media. Daardoor krijgt die prestatie nog veel meer impact en betekenis. Die running boom wordt ook commercieel uitgebuit. Met een geavanceerd sporthorloge, dure hardloopschoenen en matching sportpakjes kost het hardlopen je al gauw honderden euro’s.
‘Met de toenemende technologisering worden mensen steeds meer in data uitgedrukt en door algoritmes gestuurd. Ik denk dat daar een leegte en vorm van vervreemding ontstaat. Een marathon kan zo’n leegte tijdelijk opvullen. Het is daarmee niet alleen een statussymbool, maar ook een soort compensatie voor de existentiële leegte die we voelen.’
<h5>Perfect plaatje</h5>
‘Je wordt doodgegooid met hardloopcontent op social media’, vertelt de 19-jarige Roos van de Arend, marathonloopster en triatleet. ‘Ik heb de Ironman 70.3 in Knokke gedaan, de marathon van Rotterdam en een hoop halve marathons en kortere afstanden.’
Op haar Instagramaccount roos.eagle deelt ze zelf ook filmpjes over haar trainingen. In haar bio staat een kortingscode voor een sportkledingmerk. Regelmatig krijgt ze kleding van hen opgestuurd.
‘In een specifiek hoekje van social media lijkt het lopen van een marathon zo normaal, iets dat iedereen doet. Maar dat is natuurlijk niet zo. Vijf kilometer lopen is ook heel knap, maar dat vergeten mensen soms.
<blockquote>‘Het zou niet moeten draaien om hoe je lichaam eruitziet, maar om wat het kan’</blockquote>
‘Om me heen zie ik ook meiden die er graag uit willen zien als bepaalde sport creators, vaak van die perfecte influencers die hun trainingen, prestaties en tips op Instagram en TikTok delen. Terwijl het natuurlijk niet zou moeten draaien om hoe je lichaam eruitziet, maar om wat het kan.
‘Over stevigere vrouwen lees je weleens in comments dat mensen verbaasd zijn dat ze een marathon kunnen rennen. Het wordt vaak niet letterlijk zo gezegd, maar dan gaat het wel om het uiterlijk van die vrouwen. Ik denk dat mensen daar onzeker van worden en misschien niet meer durven te posten, waardoor je alleen nog maar dat ideale plaatje online ziet.’
<h5>Sense of belonging</h5>
‘Dat prestatieve past perfect bij de neoliberale samenleving’, stelt socioloog Ramon Spaaij. ‘We worden voortdurend aangespoord om onszelf te overtreffen en onze eigen grenzen te verleggen, maar tegelijkertijd zijn we op zoek naar verbinding, erkenning en een plek binnen een groep. Door een marathon te lopen hoor je erbij.
‘Aan de ene kant is een marathon rennen dus heel individualistisch en ben je echt op jezelf aangewezen. Aan de andere kant zijn we sociale wezens en altijd op zoek naar een sense of belonging. Voor mij komen die twee samen in een marathon, waar soms wel tienduizenden mensen samen die uitdaging aangaan.
<blockquote>‘Duursporters zijn geen einzelgängers’</blockquote>
‘Dat soort sportevenementen zijn vormen van moderne rituelen. Vaak wordt gedacht dat duursporters individualistisch of einzelgängers zijn, maar dat is niet zo. Veel mensen trainen in groepjes, soms met een trainer erbij. Ze leven gezamenlijk toe naar grote evenementen, zoals triatlons en marathons.’
<h5>Geen records</h5>
Toch wil niet iedereen de groei van de marathon verklaren uit onze prestatiecultuur. ‘De marathon van Eindhoven heeft een heel gemoedelijk karakter’, aldus Anke Hagemeijer, programmamanager bij het hightechbedrijf ASML. ASML is medeorganisator en hoofdsponsor van de Eindhovense marathon.
‘Als partner van de marathon hebben we veel overleg over het karakter van het evenement. ASML heeft een breed scala aan maatschappelijke programma’s in de brainportregio. Zo’n sportevenement is daar onderdeel van. Het draait niet om prestaties.
‘De marathon van Eindhoven is daarin heel anders dan de marathon van Rotterdam bijvoorbeeld, waar ook veel topatleten lopen. De echte fanatiekelingen rennen daar of in New York. Ik denk dus dat prestatie bij ons geen drijfveer is. In Eindhoven worden geen records gelopen. De halve en kwart marathon – die in dit wereldje recreatieve afstanden worden genoemd – zijn populairder dan de volledige marathonafstand. Zelf vind ik die afstanden niet recreatief.’
<h5>Tijdverspilling</h5>
Ben van der Burg, oud-topschaatser, snapt niet waarom iedereen een marathon, Hyrox of triatlon wil volbrengen. ‘Ik weet niet precies hoeveel uur het kost om voor een marathon te trainen, maar het slaat helemaal nergens op. Het ergste? Het is ook nog eens slecht voor je lichaam.
‘Als je ergens heel hard voor moet trainen, kun je het beter niet doen. Anders zou ik zeggen: ga lekker tien kilometer lopen. Dat kost veel minder tijd, en is beter voor je lijf.’

Een marathon lopen is een statussymbool

<h5>Niet werkgerelateerd</h5>
De vrouw heeft de vrijheid om zelf te kiezen of ze haar eicellen laat invriezen, of niet. Dat betekent ook dat ze zelf de lasten ervoor draagt. Zolang deze keuze geen effect heeft op werkprestaties of andere werkgerelateerde zaken, staat de werkgever hier los van. 
Stijn Kersbergen (22), Dongen
<h5>Makkelijke uitweg werkgevers</h5>
Als werkgevers het invriezen van eicellen gaan betalen, is mijn verwachting dat zij zich minder zullen inzetten om obstakels weg te nemen voor vrouwen die in hun vruchtbare jaren kinderen willen krijgen. Laat staan dat ze beleid zullen maken dat voorkomt dat ze daarbij carrièrekansen verliezen. Een collega zei nog dat zij zich, als ze door de werkgever betaalde ingevroren eicellen zou hebben, bezwaard zou voelen toch eerder kinderen te beginnen, mocht die mogelijkheid zich plots voordoen (bijvoorbeeld wanneer er een partner in het spel komt). Kortom: dit voorstel zal vooral voor de werkgever goed uitpakken en voor vrouwen juist weer leiden tot een bemoeilijking van hun keuze. Als je vrouwen wil steunen bij het krijgen van kinderen, sluit dan de loonkloof en geef moeders ook promoties, niet alleen hun mannelijke of kinderloze collega’s. 
Guusje van Deuren (38), Amsterdam
<h5>Potentiële arbeidsdiscriminatie</h5>
Betalen voor het laten invriezen van eicellen zou het voor een werkgever minder aantrekkelijk maken om een vrouw aan te nemen. Ik denk dat het beter is om de kosten bij de zorgverzekering of gewoon bij de overheid te leggen. 
Frits de Prenter (36), Delft
<h5>Ethische kwestie</h5>
Laat ik vooropstellen dat ik denk dat het goed is dat bedrijven bezig zijn met het vergroten van de carrièremogelijkheden van vrouwen. Alleen denk ik wel dat het de afhankelijkheidsrelatie tussen de werkgever en werknemer versterkt, afhankelijk van de voorwaarden. En willen we dat onze werkgevers zó verweven zijn met ons privéleven? Het is een ethische kwestie die ik moeilijk te beantwoorden vind, aangezien ik zelf nog niet bezig ben met een kinderwens. Maar ik kan me heel goed voorstellen dat er veel vrouwen zijn die er gebruik van zouden maken om welke reden dan ook. 
Sterre Steijaert  (23), Tilburg
<h5>Carrière of kind</h5>
Het idee dat ‘vrouwen meer kinderen moeten krijgen’ fascineert me. Ik denk dan aan de gevolgen die de vrouw moet dragen na het baren van een kind. De financiële, fysieke en emotionele ballast. En dan zeg ik nog niks over de publieke mening van mensen zonder baarmoeder. Als we meer baby’s willen in de maatschappij moeten we misschien eens beginnen met dit gunstiger maken voor vrouwen. Beginnend bij de steun van de werkgever zodat de vrouw niet hoeft te kiezen tussen carrière of kind. 
Isabel de Haas (23),  Helmond 
<div class="info-box">
<h5>Over deze rubriek</h5>
Eens per maand leggen hoofdredacteur Sander Heijne en mediamaker Merel Wielaert in de podcast van Radio Vrij Nederland een stelling voor. De reacties publiceren we in het maandblad. De volgende stelling wordt gedropt op 14 oktober. Reacties kunnen gestuurd naar redactie@vn.nl.
</div>

Moeten werkgevers het invriezen van eicellen vergoeden?

Vandaag wordt het handelsverbod voor goederen uit illegale Israëlische nederzettingen van kracht. Een meerderheid in de Tweede Kamer vroeg in juli vorig jaar al om een verbod op de invoer en doorvoer van producten uit de Westelijke Jordaanoever en Oost-Jeruzalem, maar die maatregel werd geblokkeerd door de VVD en BBB. Nu, een jaar later, is het wel zo ver. ‘Een uitzonderlijk besluit’, zegt minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen. Volgens hem is het een ‘noodzakelijke en gerechtvaardigde’ stap als je kijkt naar het ‘internationaal recht en de verslechterde situatie in de nederzettingen’.
Een Europees handelsverbod bleek tot dusver niet haalbaar, omdat de Europese Unie geen overeenstemming weet te bereiken over maatregelen tegen Israël vanwege het geweld van de kolonisten en dat van het IDF in Gaza. Op nationaal niveau nemen landen wel stappen. Zo stelden België, Spanje en Ierland al eerder sancties in. Toen het Verenigd Koninkrijk twee weken geleden handelssancties aankondigde, sloten elf andere landen zich aan.
Er zijn ook Europese lidstaten die niet snel zullen overgaan tot sancties. Een reden daarvoor is efficiëntie. Of beter: het gebrek daaraan. Het kabinet waarschuwde al eerder dat het handelsverbod moeilijk te handhaven is door het vrije verkeer van goederen in de Europese Unie. Daarnaast maakt de export van goederen die in de nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever of de Golanhoogte worden geproduceerd, maar een klein deel uit van de gehele Israëlische economie.
En dat roept een vraag op. Sorteert het verbod op dadels, citrusvruchten en andere producten uit de illegale nederzettingen genoeg effect? Of moet er een volledig handelsverbod met Israël komen? Vrij Nederland legde de vraag voor aan vier deskundigen.
<h5>ONrealistisch</h5>
‘Kan je met dit gedeeltelijke handelsverbod Netanyahu op andere gedachten brengen? Het antwoord is waarschijnlijk nee’, zegt hoogleraar Internationale economie Steven Brakman van de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Hoewel het verleden niet altijd een voorspelling van de toekomst biedt, leert de ervaring dat een handelsverbod nagenoeg nooit helpt. Ik heb samen met collega’s een boekje geschreven met de naam Handel als wapen. Voor het hoofdstuk over sancties hebben we naar alle voorbeelden sinds de Tweede Wereldoorlog gekeken. Wat blijkt: nog nooit heeft het een machthebber op andere gedachten gebracht.
<blockquote>‘Een handelsverbod treft de bevolking, niet de macht’</blockquote>
‘Het gaat vaak als volgt: door de sancties wordt er economische schade toegebracht aan het desbetreffende gebied. De bevolking heeft daar ontzettend veel last van. Boeren en kleine bedrijfjes kunnen hun spullen moeilijker afzetten in voormalige exportgebieden, terwijl de machthebber zich er niets van aantrekt. Het treft dus wel de bevolking, maar niet de macht.
‘Een voorwaarde voor een succesvolle sanctie is dat het internationaal unaniem wordt toegepast. Alleen is dat niet realistisch. En zelfs als wél iedereen mee zou doen, en sluiproutes worden uitgesloten, is het onwaarschijnlijk dat de dienstdoende dictator zich iets aantrekt van de sancties. Hij (altijd een ‘hij’) heeft er nauwelijks last van en trekt zich niets aan van de problemen van de bevolking.’
<h5>Niet op eigen benen</h5>
‘Een volledige boycot is een goede manier om de Israëlische regering onder druk te zetten om te stoppen met de vele mensenrechtenschendingen jegens de Palestijnen’, vindt Michiel Bot, universitair hoofddocent aan Tilburg Law School. ‘Maar de Nederlandse regering zou nog verder moeten gaan.
‘Premier Jetten zei afgelopen mei dat het verbod moet voorkomen dat Nederland met economische activiteiten bijdraagt aan de “onrechtmatige bezetting en het in stand houden van illegale nederzettingen”.
<blockquote>‘Als de geldkraan dichtgaat, is het afgelopen met de bezetting en vervolging’</blockquote>
‘Als de regering dat écht wil voorkomen, moet ze stoppen met het aanschaffen van Israëlische wapens, en belastingregels en verdragen aanpassen. Uit onderzoek van SOMO (Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen) blijkt dat Nederland op dit moment de op één na grootste investeerder in de Israëlische economie ter wereld is. Nederland is een grote speler en kan dus een gigantische invloed uitoefenen door simpelweg iets níet te doen.
‘We voeren de discussie regelmatig op de verkeerde manier. Er wordt vaak gezegd dat Europa en de Verenigde Staten meer zouden moeten doen, maar ze moeten juist mínder doen. Ze moeten stoppen met het actief faciliteren van én investeren in de Israëlische economie.
‘Abstracte discussies over de vraag of boycots of sancties werken, slaan naar mijn mening de plank vaak mis. De kolonisatie en de genocide op de Palestijnen blijven namelijk voortduren zolang Nederland, Europa en de Verenigde Staten vele miljarden in de Israëlische oorlogseconomie blijven pompen. Als de geldkraan dichtgaat, is het afgelopen met de bezetting, vervolging, etnische zuivering en genocide. Israël kan niet op eigen benen staan.’
<h5>Middenpositie</h5>
‘Een volledig handelsverbod is in elk geval makkelijker te handhaven dan een gedeeltelijk’, stelt hoogleraar Internationaal recht Cedric Ryngaert aan Universiteit Utrecht. ‘Toch ben ik niet voor een totale boycot van Israël.
‘Volgens het internationaal recht zijn de Israëlische nederzettingen in de bezette gebieden illegaal. Daarom moeten we stoppen met het importeren van goederen afkomstig uit die nederzettingen. Maar daarbuiten is er ook nog een legitieme economie in Israël.
‘Het advies van het Internationaal Gerechtshof is om een onderscheid te maken tussen producten uit de bezette gebieden enerzijds en producten uit de legitieme economie anderzijds. Voor maatregelen die verder gaan dan het verbieden van producten uit bezet gebied, is wat mij betreft nu nog geen internationale rechtsbasis.
<blockquote>‘In het licht van staatsaansprakelijkheid is het de vraag of Nederland medeplichtig is aan de misdrijven die Israël pleegt’</blockquote>
‘Vanuit een andere juridische invalshoek kun je echter kijken naar staatsaansprakelijkheid. Dan is de vraag of de Nederlandse staat, door handel met Israël te tolereren, medeplichtig is aan misdrijven die door Israël worden gepleegd. Om dat aan te tonen, moet er een causaal verband bestaan tussen de handel enerzijds en de oorlogsmisdaden anderzijds. In de praktijk is het heel moeilijk om dat aan te tonen.
‘Ik neem een middenpositie in, tussen mensen die importverboden problematisch vinden in verband met het WTO-recht (het geheel van internationale afspraken en regels van de wereldhandelsorganisatie, red.) en mensen die zeggen dat er een volledig importverbod moet komen op alle producten en diensten uit héél Israël.’
<h5>Uitbreidingsproject van Israël</h5>
‘Nederland moet een totaal handelsverbod met Israël instellen. Sterker nog: je kunt bijna zeggen dat het op juridische grond verplicht is’, aldus Erwin van Veen, onderzoeker bij Clingendael.
‘De hoofdreden is natuurlijk dat de nederzettingen helemaal niet los staan van Israël. We doen wel alsof je aan de ene kant Israël hebt en aan de andere kant de nederzettingen. Maar dat is totale flauwekul. De nederzettingen worden door de Israëlische staat gefinancierd, beschermd, georganiseerd en gelegaliseerd. Het is een uitbreidingsproject van Israël.
<blockquote>‘Derde landen mogen niets doen dat helpt om de bezetting in stand te houden’</blockquote>
‘Volgens het Gerechtshof zijn onze verplichtingen breder dan alleen een handelsverbod. Dus dit zou een eerste stap op een langere weg moeten zijn. Als het hierbij blijft, dan is het ruim onvoldoende.
‘In eerste instantie zou je een totaal handelsverbod moeten regelen via de Europese Unie. Daar is geen overeenstemming over. Maar je zou nog steeds kunnen zeggen: het Internationaal Gerechtshof stelt heel duidelijk dat derde landen niets mogen doen dat helpt om de bezetting in stand te houden. Ook moeten ze doen wat ze kunnen om het recht van de Palestijnen op zelfbeschikking te verwezenlijken, en het humanitair recht te handhaven. De Europese Unie en haar lidstaten hebben zich daaraan te houden.’
<h5>Volledig handelsverbod</h5>
‘Wij pleiten voor een volledig handelsverbod, het liefst in Europees verband. Dat is waar de bevoegdheid ligt. Zolang Europa dat niet oppakt, moet Nederland zelf zo ver mogelijk gaan’, vindt Nils Brenkman, penningmeester bij BDS Nederland. 
De beweging staat voor boycot, desinvesteren en sancties.
‘Wat we in Nederland kunnen, en moeten doen, is het handelsverbod dat er nu ligt uitbreiden met diensten en investeringen. In de motie van vorig jaar, die ten grondslag ligt aan dit verbod, werd geen onderscheid gemaakt tussen deze categorieën. Dat de regering daar nu wel voor kiest, is raar. De verklaring van het kabinet is dat diensten juridisch anders zouden liggen dan goederen, maar het verbod van het Verenigd Koninkrijk laat zien dat hier echt geen reden voor is. Volgens mij is er ook geen enkele serieuze jurist die dat onderschrijft.’
‘Een breder verbod zou ook betekenen dat er eindelijk wat gedaan kan worden aan het feit dat <a href="http://booking.com" target="_blank" rel="noopener noreferrer">booking.com</a> appartementen en vakantieverhuur in illegale nederzettingen aanbiedt en faciliteert. Dat is een belangrijke bron van inkomsten voor die nederzettingen en daarmee ook voor Israël.’
‘Het verbod dat vandaag ingaat is een stapje in de goede richting, maar er moet meer gebeuren. En daar zullen wij zoveel mogelijk aan doen. Dat houdt niet op bij economische samenwerking. We hebben ook een militaire samenwerking, wat natuurlijk krankzinnig is. Wij kopen wapens die worden geadverteerd als ‘battle-tested’. We weten allemaal wie daar het slachtoffer van zijn.’

Moet Nederland een volledig handelsverbod voor Israëlische producten instellen?

Een begroting vol willekeurige cadeautjes voor de oppositie, eindeloze onenigheid over box 3 en grenzeloos gesteggel over sociale zekerheid. De coalitiepartijen lijken geen koers te kunnen bepalen. Hoe kan koning Willem-Alexander het in de troonrede over de koers hebben als die nog niet is bepaald? Is het niet aan Jetten om dat uit te leggen deze Prinsjesdag?
In 1975 stelde Tweede Kamervoorzitter Anne Vondeling (PvdA) die vraag in het Nederlands Juristenblad al aan de orde. De vorst mocht de troonrede wat hem betreft blijven voorlezen, maar het moest wel duidelijker worden dat het om een politieke verklaring namens de ministerraad ging. Vondeling stelde voor dat de premier en vicepremiers mee zouden rijden in de stoet, en gedurende de troonrede om de koningin heen zouden zitten, in plaats van tegenover haar.
Twintig jaar later was hoogleraar staatsrecht en Eerste Kamerlid Erik Jurgens (PvdA) minder terughoudend. Hij wilde de koningin als ‘actrice’ van deze ‘voorleessessie’ ontslaan. Zijn pleidooi kwam in een tijd waarin koningin Beatrix geregeld werd verweten zich met politiek te bemoeien (zoals met de moeizame kabinetsformatie van 1994).
Sinds 2012 speelt de vorst geen rol meer tijdens kabinetsformaties. De kritiek op politieke bemoeienis vanuit het koningshuis is daarmee iets afgenomen. Van de koning wordt verwacht dat hij zich neutraal opstelt, maar zijn rol tijdens Prinsjesdag is niet volledig neutraal. Door de troonrede voor te lezen, vervult hij een formele politieke taak: hij presenteert immers het regeringsbeleid aan het parlement.
Waarom staat daar niet degene die verantwoordelijk is voor dat beleid? Moet premier Jetten niet gewoon zijn eigen troonrede voorlezen? Vrij Nederland legde de vraag voor aan vier deskundigen.
<h5>Niet Jettens stuk</h5>
‘Het is wenselijk dat de koning de troonrede voorleest’, vindt emeritus hoogleraar staatsrecht Paul Bovend’Eert.
Politieke bemoeienis met de kabinetsformatie, zoals waarvan Beatrix werd beticht, is volgens hem al lang niet meer aan de orde. ‘Koningin Wilhelmina las in 1911 de troonrede niet voor wegens een dispuut met Tweede Kamervoorzitter Van Bylandt; zij was afwezig op Prinsjesdag’, vertelt Bovend’Eert. ‘Ook haar dochter Juliana stond erom bekend zich zo nu en dan met de inhoud en politiek te bemoeien. Voor Willem-Alexander geldt dat niet.
<blockquote>‘Nog een reden om het níet door Jetten te laten doen: hij is niet de leider van het land’</blockquote>
‘Zolang de koning zich niet met de inhoud bemoeit, lijkt het mij goed dat hij, en vooral niet de premier, de troonrede voorleest. Als Rob Jetten het doet, loop je ook nog eens het risico dat het AI-gegenereerd is’, grapt Bovend’Eert.
‘In de Grondwet staat dat in beginsel het staatshoofd de troonrede voorleest. Het is een ceremonieel hoogtepunt van de monarchie. Die hebben we, dus moeten we er invulling aan geven. Daarnaast past het goed bij het ceremoniële karakter van ons koningshuis.
‘Nog een reden om het níet door Jetten te laten doen: hij is niet de leider van het land. Jetten is onderdeel van het kabinet, en de koning spreekt tijdens de troonrede namens het collectief. Het lijkt me niet schadelijk dat de koning dat doet. Het is tenslotte niet Jettens stuk.’
<h5>Willekeurige Nederlander via loting</h5>
‘Een gekozen staatshoofd zou nog geschikter zijn om de troonrede voor te lezen, maar zolang die er niet is, moet Jetten natuurlijk zijn eigen troonrede voorlezen’, aldus Emily van de Vijver, voorzitter van de vereniging Republiek, een club die de monarchie wil vervangen door een republiek. ‘Jetten is voorzitter van de ministerraad, het collectief dat de troonrede schrijft. Het is dus wel degelijk zijn stuk.
‘Nu wordt de troonrede voorgelezen door een koning zonder democratische legitimiteit. Het zou toch veel zuiverder zijn als een democratisch af te rekenen bestuurder voorlas. Tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen debatteert de Kamer over de inhoud van de troonrede en de Miljoenennota. Dat de koning de rede voorleest, maar vervolgens niet in de Kamer vragen kan beantwoorden, vind ik gek.
‘Het past niet bij onze democratie om het parlementaire jaar te laten aftrappen door die ene persoon die niet democratisch is verkozen. Ik snap de wens om de start van een nieuw regeringsjaar ceremonieel aan te kleden. Dat heb je natuurlijk ook bij de opening van het academisch jaar op universiteiten. Met zo’n mooie stoet van hoogleraren, maar die hebben wél allemaal een functie binnen de universiteit. Mijn grote bezwaar bij de monarchie zit puur in die erfopvolging.
‘Omdat we geen gekozen staatshoofd hebben, zouden we ook elk jaar een willekeurige Nederlander via loting kunnen aanwijzen om de troonrede voor te lezen. Dat is eerlijker dan erfopvolging.’
<h5>Scandinavisch voorbeeld</h5>
‘Dat de koning de troonrede voorleest, is traditie. Als we die taak bij de koning weghalen, hebben we geen stoet naar de Ridderzaal (of de Koninklijke Schouwburg, nu het Binnenhof in verbouwing is) meer nodig. Dan hoeven we ook niet meer langs de route te zwaaien naar de glazen koets’, stelt politiek historicus Anne Bos, verbonden aan het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis. ‘Of je moet afspreken dat de koning de troonrede komt aanhoren, maar ik verwacht dat hij dan snel zal zeggen: “Ik heb die dag iets anders te doen.”
‘Toch zou de koning ook een andere rol kunnen krijgen op de derde dinsdag van september. De kritiek van Vondeling en Jurgens staat niet op zichzelf. In 2000 pleitte D66’er Thom de Graaf voor een ceremonieel koningschap naar Scandinavisch voorbeeld.’
<blockquote>‘De laatste keer dat de politieke rol van de koning serieus ter tafel kwam was in 2011, door toedoen van Geert Wilders’</blockquote>
Tijdens de Zweedse Riksmötesöppnande (het equivalent van Prinsjesdag) rijdt de koninklijke familie in traditionele paardenkoetsen door Stockholm. Koning Carl XVI Gustaf opent het parlementaire jaar met een korte toespraak. Daarna wordt de echte regeringsverklaring door de premier voorgelezen. Ook in Denemarken vervult de koninklijke familie geen actieve rol bij de opening van het parlementaire jaar.
‘De laatste keer dat de politieke rol van de koning serieus ter tafel kwam was in 2011,’ vertelt Bos. ‘Geert Wilders kwam met een initiatiefwetsvoorstel dat eveneens zijn invloed moest beperken. De voorstellen van De Graaf en Wilders konden allebei niet rekenen op veel steun.’
<h5>IJdele politici</h5>
‘Als de meerderheid van de Tweede Kamer daar behoefte aan heeft, dan zou je de premier de troonrede kunnen laten voorlezen’, stelt schrijver en politicoloog Kemal Rijken. ‘Maar ik heb de indruk dat de Tweede- en Eerste Kamerleden het een ontzettend leuke dag vinden, zeker waar het gaat om de pracht en praal en de bijbehorende hoedjes.’ Rijken schreef in 2023 het boek: Monarchie: koningshuizen in Europa vanaf 1940, geschiedenis, uitdagingen en overlevingskansen.
‘Als je de troonrede laat voorlezen door de premier, breek je weer een stukje van de sacraliteit van de monarchie af, en wordt de opening van het parlementaire jaar soberder’, vertelt Rijken. ‘Bijna niemand in politiek Den Haag wil dat. Als Nederlandse politici superprincipieel waren, dan hadden ze nu allang Prinsjesdag hervormd, zoals in Zweden het geval is.
‘De grootste kritiek op het koningshuis, als je puur kijkt naar de huidige politieke constellaties, zit bij links. Als zelfs de kamerleden van de Partij voor de Dieren zichzelf uitdossen om te laten zien voor welke dieren of mensen ze opkomen, dan zegt dat iets.’
Toch is Prinsjesdag volgens Rijken niet slechts een cadeautje voor politici. ‘Dat zou heel cynisch zijn,’ zegt hij. ‘Er zijn veel mensen in het land die waarde hechten aan de koning en er is een aanzienlijk deel van de bevolking dat dit nog echt wil.’

Moet premier Jetten zijn eigen troonrede voorlezen? 