MENS: Het einde van de vergetelheid

‘Ik wil de rest van mijn leven overal zijn, met iedereen, éen op éen, continu, voor altijd, nu,’ zo sprak kunstenaar Damien Hirst in 1996. Hij publiceerde ook een boek onder die titel: I Want to Spend the Rest of My Life Everywhere, with Everyone, One to One, Always, Forever, Now. De spreuk vormt een treffend credo van de hedonistische jaren negentig. Ze begint als een vreugdekreet maar eindigt met een onheilspellend gevoel. Echt áltijd? En óveral? Met íedereen?

                                                              ~~~

Het is 2019 en de omineuze lading van Damien Hirst’s woorden is uitgekomen. Meer dan dat. We brengen het grootste deel van ons leven door met iedereen, altijd, overal, continu.

In het jaar 2015 zette de gemiddelde Britse ouder tweehonderd foto’s van kindlief online. Tweehonderd beelden van toen je drie was voor altijd aanwezig. En van toen je vier was, en vijf, plus je kop op de foto’s van anderen, klassenfoto’s, sporen van Minecraft en andere spelletjes die je online deed, je eerste berichten op Musically, Facebook, Twitter en wat al niet meer. Berichten over wat je offline deed op sportclubs en dergelijke. Je geschiedenis, het verhaal van wie je bent, is er voor altijd, overal, het is continu zichtbaar en een groot deel is er voor wie het maar wil zoeken.

Het feitje van die tweehonderd foto’s per jaar komt uit het net verschenen boek The End of Forgetting: Growing Up with Social Media, geschreven door techniek en cultuurhistoricus Kate Eichhorn. Laten we eens met het positieve beginnen: het internet geeft kinderen de mogelijkheid hun eigen verhalen te construeren. In tekst en beeld geven zij hun kinderwereld online vorm, in plaats van dat volwassenen dit doen en hen vertellen wat ze moeten denken, dromen en verzinnen.

Maar niet iedereen is daar blij mee.

Toen internet zijn introductie deed in jaren negentig was een eerste zorg dat jongeren in cyberspace – ja, zo heette dat vroeger, kinderen – ongezien hun gang gingen, er virtuele snoepjes aannamen van vreemden of doktertje speelden. Die zorgen waren er ook bij de introductie van strips, film en televisie. Ze cultiveren de mythe van de onschuldige kindertijd, waarin de kleine mens nog onbedorven is door de volwassenen wereld; het kind als onbeschreven blad.

~ ~

Kate Eichhorn citeert in haar boek Henry Jenkins, die in 1997 schreef dat kinderen slechts moest worden geleerd om verantwoord met het internet om te gaan. In 1997 was Mark Zuckerberg dertien jaar oud.

~  ~

Wat als beelden van je kindertijd plus je sociale netwerken van toen voor altijd aanwezig blijven? Kun je dan wel opgroeien en je kindertijd ontgroeien? Eichhorn haalt ook Neil Postman aan die in The Disappearance of Childhood beweerde dat nieuwe media de grens tussen kindertijd en volwassenheid wegvagen. Máár, zei hij erbij, kindertijd is ook maar een idee en als constructie een moderne inventie, ontstaan bij de uitvinding van de boekdrukkunst, toen hiërarchie ontstond tussen lezenden en niet-lezenden. Kinderen werden buiten de volwassen wereld geplaatst.

Maar nu, op internet is kind weer eigen baas en kan het aan de slag met selfies, emoji’s, snedige teksten en memes om het verhaal van het eigen leven vorm te geven. Niet alleen voor anderen maar ook voor zichzelf. Daarin speelt de grote driestrijd tussen het ik, het geheugen en de werkelijkheid: Wat wil ik van mezelf bewaren en wat het liefst vergeten? Welk verhaal van mijn leven wil ik voor mezelf herinneren? Hoe kan ik het aan mezelf en de anderen verkopen? Al doende construeer ik een leefbare wereld (denk Freud).

Maar nu vele andere versies van mijn verhaal zich opdringen, kan ik minder makkelijk veranderen…

~ ~

Eichhorn ziet gevaar in het eeuwig blijven voortduren van de kindertijd. Beschamende dingen uit het verleden blijven aanwezig, en worden soms door kwelgeesten uitgeserveerd in memes, pikante fotografie of het ophalen van een te heet gebakken tweet. Kun je dan nog wel risico’s nemen? Vergeten is volgens Eichhorn ook goed. Vroeger was de kindertijd een tijdelijk moment dat je niet zo leed onder de consequenties van je risicovolle daden. De vergetelheid hielp om risico’s te nemen, om andere ideeën te omhelzen en steeds jezelf opnieuw uit te kunnen vinden.

~ ~

Paradox: de nieuwe mens kan in de kindertijd het levensverhaal meer zelf vormgeven en cureren op internet, maar hoe ouder die nieuwe mens wordt, hoe meer de gigantische database van materiaal juist een beperking wordt om zelf het levensverhaal en het idee over wie je bent te cureren en aan te passen.

~ ~

Ik begrijp wel dat het lastiger vergeten is. Jammer. Het creëren van je eigen verhaal (welke foto’s je plaatst, hoe je die selfie maakt en wat al niet meer) is wel weer fijn. Behalve wanneer iemand beschaamd wordt, heb je nog best wat macht over je online verschijning. Wel ben ik erg benieuwd wat het dichterbij en dwingender aanwezig blijven van je herinneringen met de psyche doet. Het lijkt nog net te vroeg om er iets over te zeggen, maar we gaan niet al bij voorbaat zeuren over deze uitbreiding van het bewustzijn hè!