Ooit gaf Emile Fallaux, oud-hoofredacteur van Vrij Nederland en gelauwerd documentairemaker voor de VPRO, me een wijs journalistiek advies. ‘Bij voetbal kijkt iedereen altijd naar de bal,’ zei hij. ‘Maar je moet juist naar de ándere kant van het veld kijken: dan zie je pas wat er echt gebeurt.’

Daar moest ik deze week weer aan denken, toen de media zich massaal stortten op het debat tussen Thierry Baudet en Mark Rutte hij Pauw. Terwijl de kranten en de nieuwsrubrieken zich in grote opwinding vulden met beschouwingen over de komende ‘titanenstrijd’ kwam ergens in de nieuwsstroom een blogje voorbij van RTL-journalist Pieter Klein, die verslag deed van een bijeenkomst voor ouders die de dupe zijn geworden van onrechtmatige stopzetting van hun kinderopvangtoeslag door de Belastingdienst in 2014, met jarenlange bureaucratische ellende en schulden tot gevolg. Wat bleek: al die mensen in het door de Belastingdienst gereserveerde zaaltje waren nét iets minder wit dan de verslaggever, allemaal hadden ze een migratieachtergrond.

Intussen wordt zelfs in Groningen massaal op Forum voor Democratie gestemd – een partij die nota bene vóór voortzetting van de gasboringen is.

Gekmakende bureaucratie en huilende burgers

Het was een onthutsend verhaal: over gekmakende bureaucratie, over zwarte lijsten, over huilende mensen die in de steek waren gelaten door de overheid, over etnisch profileren dat door alle instanties wordt ontkend maar in de praktijk toch gebeurt. Pieter Klein, die al jaren het ene na het andere gevecht voert tegen overheidsinstellingen die de deur angstig gesloten houden terwijl politici transparantie en daadkracht beloven, beschrijft hoe hij het zaaltje verliet: met schaamte over een land waar de overheid laat gebeuren dat er A- en B-burgers ontstaan, en waar niemand zich verantwoordelijk voelt als je daarover begint.

Toen de zaak van het etnisch profileren afgelopen week aan het rollen kwam door publicaties van RTL Nieuws en Trouw, kondigde minister Hoekstra prompt een ‘breed onderzoek’ aan: een ‘speciale adviescommissie’ gaat de komende maanden uitzoeken of er bij de Belastingdienst inderdaad aan etnisch profileren is gedaan. Je kan de conclusies nu al uittekenen: ja, er zijn fouten gemaakt maar nee, systematisch was het niet, ja, we beloven beterschap, we gaan doen aan monitoring om te voorkomen dat dit in de toekomst nog eens gebeurt. En dan gaan we weer over tot de orde van de dag.

Het structurele probleem van de politiek die haar greep op de bureaucratie verliest, tot wanhoop en razernij van de burger, wordt al jaren gesignaleerd.

Wie deze week om zich heen keek kon het op meer plekken waarnemen. Mark Harbers die moest aftreden als staatssecretaris op Veiligheid en Justitie vanwege een verkeerd gepresenteerd lijstje over criminaliteit onder asielzoekers: het jongste slachtoffer van een moloch met betonrot waar steevast alle door journalisten of bezorgde burgers opgevraagde stukken angstig zwart worden gelakt en waar de ene na de andere machteloze bewindspersoon wordt opgeslokt. Een nieuwe aardbeving in Groningen waardoor weer werd opgerakeld dat duizenden mensen al jaren tevergeefs vechten voor de beloofde schadevergoeding: gekmakende bureaucratie, huilende burgers die ondanks grote beloften van politici aan hun lot worden overgelaten door de betrokken instanties, en niemand die zich verantwoordelijk voelt.

Schijngevecht

Het structurele probleem van de politiek die haar greep op de bureaucratie verliest, tot wanhoop en razernij van de burger, wordt al jaren gesignaleerd in talloze rapporten van de Nationale Ombudsman, en vorig jaar nog in ‘Groter denken, kleiner doen’ van Herman Tjeenk Willink, oud-vicevoorzitter van de Raad van State.

Maar keer op keer wordt er niets met de waarschuwingen gedaan. Zelfs een voor de hand liggend instrument – meer ondersteuning voor Kamerleden om hun controlerende werk te kunnen doen tegenover de oppermachtige ministeries – is in het parlement onbespreekbaar: voor je het weet denkt de boze burger dat we zakkenvullers zijn. Zo draaien we dus in een kringetje rond. Intussen wordt zelfs in Groningen massaal op Forum voor Democratie gestemd – een partij die nota bene vóór voortzetting van de gasboringen is – vanuit het gevoel dat alles beter is dan dit. En zo kon het dus gebeuren dat de premier op de nationale televisie een schijngevecht aanging met zijn populistische uitdager over Nexit, immigratie en het vrouwenstandpunt, en bleef weer buiten zicht wat écht aan de hand is in Nederland: de machteloze woede over een stuurloze overheid.