In een luisterbui? We hebben dit verhaal ook ingesproken.

In mei werd ik lid van energiecoöperatie De Windvogel. Het leek me een mooie manier om wat geld opzij te zetten én tegelijkertijd bij te dragen aan de energietransitie. Lid worden doe je door eenmalig 50 euro over te maken. Daarnaast verstrekte ik een lening van 250 euro aan De Windvogel, tegen een rente van 3 procent. De Windvogel heeft drie windmolens in eigen bezit, en is medefinancier in een aantal windparken van andere coöperaties. Voorzitter van De Windvogel is Laetitia Ouillet, voormalig directeur strategie van Eneco, en een bekende energie-expert met wie ik als journalist af en toe contact heb.

Op 30 september ontving ik een uitnodiging voor de Algemene Ledenvergadering (ALV). In die mail kondigt de coöperatie ook de oprichting van het ‘Windvogel Verduurzamingsfonds’ aan. ‘Door de hoge energieprijzen hebben onze molens dit jaar veel winst gemaakt,’ aldus de energiecoöperatie. ‘Met het “Windvogel Verduurzamingsfonds” geven wij een deel van de extra winst terug aan onze leden op een manier die bij De Windvogel past. Leden die hun huis willen verduurzamen, kunnen hiervoor een beperkt bedrag aanvragen uit dit fonds.’

Dat is voor mij in de eerste plaats een eyeopener. Het zijn niet alleen de oliemaatschappijen en de energiebedrijven die overwinsten boeken, ook energiecoöperaties pikken een graantje mee. Hoog tijd om voorzitter Ouillet te bellen. ‘Een tijd terug was ik de boekhouding aan het bekijken,’ vertelt de geboren Française. ‘Normaal staan daar kleine bedragen in, 35 euro voor een telefoonabonnement, 100 euro voor een netaansluiting. Dat soort dingen. Maar ineens zag ik een bijschrijving van rond de 16.000 euro.’ De weken en maanden erna bleef het geld binnenstromen, aldus Ouillet, die er een ‘ongemakkelijk gevoel’ aan overhield. ‘In het begin ben je blij, want De Windvogel kan een beetje extra geld goed gebruiken.’ De coöperatie heeft risicovolle investeringen in windparken gedaan, met soms een dunne business case. Banken zijn terughoudender met leningen. Bovendien had De Windvogel een paar mindere windjaren achter de rug. ‘Bij een van onze molens waren de wieken niet helemaal goed afgesteld, bleek achteraf. Een appeltje voor de dorst was dus welkom.’

Overwinsten

Want een coöperatie is niet opgericht om veel geld in kas te houden of hoge winsten uit te keren aan aandeelhouders. Toen Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, begon te praten over het afromen van de overwinsten van energiebedrijven, ontstond er veel weerstand in de commerciële energiesector. ‘Maar wij begrepen dat helemaal,’ vertelt Ouillet. ‘We hebben hier geen windparken gebouwd om 180 euro per megawattuur te krijgen.’ De marktprijs kwam de afgelopen jaren zelden boven de 75 euro per megawattuur.

Met een aanvraag bij het duurzaamheidsfonds kun je je huis isoleren, energiezuinige verlichting aanschaffen of radiatorfolie plakken. ‘Zo helpen we je om je energierekening te verlagen.’

Het bestuur stond voor de keuze. Gaan we de rente voor de leden verhogen? Of gaan we iets opzetten wat past bij de maatschappelijke taak van de energiecoöperatie? Het werd dat tweede: een verduurzamingsfonds. De Windvogel heeft er 50.000 euro in gestopt, en dat kan volgens Ouillet meer worden. ‘We maken mee dat mensen hun lidmaatschap opzeggen. Ze willen hun geld terug omdat ze anders de rekeningen niet meer kunnen betalen.’ Met geld strooien lenigt de nood, maar is geen structurele oplossing. Want wat doe je met de rekeningen van volgende maand? ‘Daarom stellen wij al onze leden in de gelegenheid om een aanvraag te doen bij het duurzaamheidsfonds,’ vertelt Ouillet. Daarmee kun je je huis isoleren, energiezuinige verlichting aanschaffen of radiatorfolie plakken. ‘Zo helpen we je om je energierekening te verlagen.’

Laagdrempelig

De Windvogel is een kleine organisatie en pakt het pragmatisch aan. ‘We houden het laagdrempelig,’ aldus Ouillet. ‘Je stuurt een mailtje met een offerte, voor bijvoorbeeld een spouwmuur. Vervolgens keren we het geld uit.’

Leden mogen voor maximaal 2500 euro aanvragen doen. De uitkeringen uit het fonds zijn een gift. Leden hoeven het dus niet terug te betalen. Van de 3600 leden die De Windvogel heeft, hebben er nu 88 een aanvraag ingediend. ‘Mensen zijn bescheiden. Het gaat vaak om eenvoudige zaken als tochtstrips en ledlampen. Er is nog ruimte in het fonds.’

Soms komen er verzoeken waar vooraf niet over is nagedacht. Zo vroeg een ouder stel of ze hun energieslurpende koelkast (label G) mochten vervangen voor een nieuw en zuinig exemplaar. ‘Dat is een dilemma voor ons. Wij zijn goedbedoelende amateurs. Valt een koelkast er ook onder? Daar moet het bestuur nog een besluit over nemen.’

Niet alle leden zijn blij met de vrijgevigheid van hun coöperatie. ‘Ik krijg mails van leden die vinden dat we dit statutair niet mogen doen. Die vinden dat het bestuur geen geld mag weggeven dat de coöperatie dankzij de investeringen van hun leden heeft verdiend. Maar wij denken dat dit goed is voor de leden en aansluit bij ons maatschappelijk bestaansrecht. De coöperatie is er niet om als lid lekker binnen te lopen,’ vindt Ouillet. ‘En als de ALV iets anders vindt, dan zal ik daaruit mijn conclusies trekken,’ voegt ze daaraan toe.

Maatschappelijke opgave

Monique Sweep is directeur van Deltawind. ‘We behoren tot de top-5 van energiecoöperaties,’ zegt Sweep in een videogesprek. Deltawind, dat alleen leden toestaat van het Zeeuwse eiland Goeree-Overflakkee, wekt voldoende elektriciteit op voor 56.000 huishoudens. Sweep heeft dezelfde ervaring als Ouillet: ‘Wij zijn de onbedoelde winnaars van de energiecrisis.’ De winst van Deltawind is verdrievoudigd, aldus Sweep. ‘Je hebt één keer winst nodig om op een gezonde manier je projecten te draaien en geld over te houden voor nieuwe initiatieven. Maar als je dat bedrag niet één maar drie keer binnenkrijgt, dan heb je geld waar je geen bestemming meer voor hebt.’

Deltawind heeft al drie jaar een innovatiefonds, waar het een miljoen euro van zijn reserves in heeft gestopt. ‘Dat is ontwikkelgeld. Dat steken we in initiatieven die zich bijvoorbeeld bezighouden met de vraag hoe we energie uit zeewier kunnen halen,’ legt Sweep uit. Dat is belangrijk, want technologische innovaties kunnen op de lange termijn bijdragen aan de energievoorziening. Mooi, maar consumenten hebben een oplossing nodig voor nú.

Sinds vorig jaar heeft Deltawind daarom een aanvullend fonds, gevuld met 450.000 euro, voor ‘mensen die moeite hebben hun energierekening te betalen’. Leden kunnen bij een energieloket een energiespaartegoed krijgen ter waarde van 50 euro. Daar kunnen ze dan zelf kleine aankopen als radiatorfolie van betalen. Sweep verwacht vooral veel van de ‘wijkgerichte aanpak’. ‘Je kunt als bewoners collectief daken isoleren en zonnepanelen laten installeren. Wij stimuleren dat, organiseren het samen met de bewoners op onze kosten en dragen bij aan de uitvoering als mensen dat zelf niet kunnen.’

‘We zitten niet alleen in een energietransitie, maar ook in een sociaal-maatschappelijke transitie.’

Die maatschappelijke opgave staat of valt wel met actieve leden, die samenwerken om een collectief probleem op te lossen. ‘Ik zou bijvoorbeeld graag iets doen met aquathermie,’ vertelt Sweep. Maar daarvoor zijn weinig leden te porren. Sweep constateert dat een deel van haar achterban vooral lid is geworden omdat Deltawind 6 procent rente betaalt op het ingelegde geld. Veel meer dan wat een spaarrekening oplevert. ‘Er zijn leden die hun deel van de winst willen hebben. Maar daar gaan wij niet in mee, want we hebben een maatschappelijke opgave. Als leden thuis op de bank zitten en zeggen: geef mij het geld maar, dan vind ik dat jammer,’ zegt Sweep.

Actieve leden betekent dat bewoners zelf in actie komen om projecten te initiëren en realiseren. ‘Het is niet zo dat wij mensen gaan pamperen. Je bent zelf verantwoordelijk. En als je in actie komt, dan helpen we je graag. Dát is de rol die ik voor de coöperatie zie. We zitten niet alleen in een energietransitie, maar ook in een sociaal-maatschappelijke transitie.’

Deltawind gaat overigens wel een financieel extraatje overmaken aan zijn leden, maar dat is eerder een kwestie van ‘honderden dan van duizenden euro’s’, zegt Sweep. ‘Een belangrijk deel van de overwinst stoppen we in elk geval in onze fondsen.’

Investeren in duurzaamheid

Het zijn allemaal herkenbare verhalen voor Siward Zomer, directeur van Energie Samen, een belangenorganisatie met 270 energiecoöperaties. Volgens Zomer profiteren niet alle energiecoöperaties van de hoge prijzen. ‘Sommige zijn voor zekerheid gegaan en hebben in het verleden hun stroom via langetermijncontracten voor jaren vooruit verkocht,’ legt hij uit. ‘Maar de meeste verkopen hun stroom voor een prijs die geheel of gedeeltelijk afhangt van de marktprijs, en die is nu heel hoog, inderdaad.’

Zomer ziet veel coöperaties met overwinsten hun geld investeren in duurzaamheids- en omgevingsfondsen, zoals De Windvogel en Deltawind dat doen. De druk van leden om méér geld uit te keren leidt er bij veel energiecoöperaties toe dat de rentes een beetje verhoogd worden, bijvoorbeeld van 2 naar 3 procent, of van 3 naar 4 procent. Maar dan blijft er nog genoeg over om de maatschappelijke taak een impuls te geven, ziet Zomer.

Een van de initiatieven waar Energie Samen veel van verwacht, is dat coöperaties rechtstreeks energie gaan leveren aan leden, tegen kostprijs. ‘We zijn met acht grote coöperaties bezig om te kijken of we dat voor elkaar kunnen krijgen,’ zegt Zomer. ‘We zijn de afgelopen twintig jaar verwend door de goede werking van de Europese energiemarkt, waardoor we bijna altijd lage prijzen hadden. Maar nu de prijzen hoog zijn, komt het basisidee van de coöperatieve filosofie weer naar boven: hoe kunnen we de productie bundelen en tegen kostprijs leveren aan leden?’

De Energie Samen-directeur rekent het voor. De investering in een windmolen kun je terugverdienen voor 8 eurocent per kilowattuur. Tel daar nog de kosten bij voor onderhoud en administratie, en je komt op een kostprijs van 15 cent. Coöperatie Betuwewind, zo vertelt Zomer, is spontaan begonnen leden te compenseren op basis van die kostprijs. Als een lid nu 40 eurocent betaalt, krijgt hij het verschil van de coöperatie terug, 25 cent dus. Betuwewind vraagt zijn leden de energiefactuur op te sturen. ‘Daar zit iemand in een spreadsheet energieverbruik en factuurbedragen in te kloppen om uit te rekenen hoeveel iemand gecompenseerd krijgt.’

Zo ontstond het idee om niet te compenseren, maar om zelf leverancier te worden. ‘Als je rechtstreeks elektriciteit aan je leden kunt leveren, dan ben je ineens een interessante partij op de energiemarkt,’ aldus Zomer.

Klinkt goed, maar er zitten wat haken en ogen aan, want niet iedereen mag zomaar energieleverancier worden. Voor de stabiliteit van het energienet is vereist dat leveranciers garanderen dat er elk uur van de dag evenveel elektriciteit op het net wordt gezet als er wordt afgenomen. Anders ontstaat het risico op een black-out. ‘We onderzoeken of we de balans tussen vraag en aanbod met een platform geregeld kunnen krijgen.’ De uitwerking vergt volgens Zomer een investering van 5 miljoen euro.

Als dat lukt, gaan de coöperaties de concurrentie aan met gevestigde leveranciers als Vattenfall, Greenchoice en Eneco. Dat kan volgens Zomer heel disruptief zijn: ‘Wij zien energie als een nutsfunctie, niet als een commercieel product.’

Voordeel voor leden

Verwacht Zomer vanwege het grote prijsvoordeel een stormloop op de energiecoöperaties? ‘Alleen de stroom die je zelf opwekt, kun je tegen kostprijs verkopen. Dus het is per definitie beperkt.’

Alle coöperaties samen hebben voldoende stroomproductie om 300.000 huishoudens te beleveren. De toelating van leden/klanten moet nog uitgewerkt worden: ‘Je kunt niet meer mensen toelaten dan je elektriciteit te vergeven hebt. We willen hiermee ook de laagste inkomens bereiken, dus we bouwen een sociaal model.’

Als mensen 15 cent in plaats van 30 cent voor hun elektriciteit gaan betalen, zou de weerstand tegen windparken als sneeuw voor de zon kunnen wegsmelten.

Het gevolg kan zijn dat er wachtlijsten ontstaan. Want wie wil er geen stroom tegen kostprijs?

Die situatie zou weleens het verschil kunnen maken bij de doorontwikkeling van windparken op land, verwacht Zomer. Nu is er veel weerstand vanwege horizonvervuiling, geluidsoverlast en die vervelende slagschaduw. Maar als mensen 15 cent in plaats van 30 cent voor hun elektriciteit gaan betalen, dan zou die weerstand weleens als sneeuw voor de zon kunnen wegsmelten. Volgens Zomer wekt een windmolen ongeveer 17 miljoen kilowattuur per jaar op. Als de marktprijs 30 cent is, en de kostprijs 15 cent, dan levert die ene molen jaarlijks 2,5 miljoen euro voordeel op voor (lokale) leden. ‘Ik ben benieuwd hoe al die wethouders die nu windmolens tegenhouden daar mee omgaan. Als je blijft dwarsliggen, is die 2,5 miljoen de maatschappelijke prijs die je betaalt.’

Ik ga toch maar eens mijn oor te luisteren leggen bij de ALV van De Windvogel!