Je been of je leven. Sufian Abu Salah, 42 jaar, kreeg geen tijd om na te denken over de vraag van de arts. ‘Ik was geschokt’, vertelde Salah later aan de Israëlische mensenrechtenorganisatie B’Tselem over wat hem begin 2024 overkwam, ‘vooral omdat ik alleen was en er niemand van mijn familie bij me was om mee te overleggen.’

Voor hij het wist, werd Salah, die in een willekeurig massa-arrestatie in Khan Younis in de Gazastrook was opgepakt, geboeid en geblinddoekt naar de operatiekamer gebracht. De operatie zou vijf uur duren, hadden soldaten hem verteld.

Toen zijn been geamputeerd was, kreeg hij water te drinken en werd hij in een ambulance naar een militair ziekenhuis gebracht – welk ziekenhuis weet hij niet. Daar werd hij aan het infuus gelegd en kreeg hij een schone luier. Na vijf dagen, waarin het verband één keer werd vervangen, werd Salah teruggebracht naar het detentiecentrum, waarschijnlijk het beruchte Sde Teiman.

‘Niemand controleerde me in de kliniek [voor de operatie, red.]. De soldaten straften me twee keer omdat ik wilde slapen. Ze zeiden dat het niet mocht. De straf was een half uur op één been staan. Na de operatie sloegen ze me niet meer, maar ik had vreselijke pijn en hoewel ik om pijnstillers vroeg, kreeg ik die niet. Er was weinig eten. Drie kleine sneetjes brood, een komkommer en een appel. De soldaten namen me mee naar de douche. Ze pakten me op maar ik gleed uit hun handen op de grond. Ik denk dat ze me expres lieten vallen.’

Sufyan Abu Salah (derde van links) is vlak na zijn vrijlating voor medisch onderzoek in het Al-Najjar-Ziekenhuis in Rafah (Zuidelijke Gazastrook). Foto: Epa/Haitham Imad

Medische eed

Medisch-ethische regels verbieden het artsen nadrukkelijk en ondubbelzinnig om mee te werken aan marteling. Ook de regels van de Israëlische artsenvereniging IMA (Israeli Medical Association) stellen dat duidelijk. Nogal wiedes, zou je denken. De eed die artsen na het afronden van hun opleiding afleggen, benadrukt immers in plechtige bewoordingen de humanitaire kern van het vak. Waarbij de gezondheid en het welzijn van de patiënt altijd op de eerste plaats staan, er respect is voor de autonomie en waardigheid van de patiënt, en er op geen enkele grond gediscrimineerd wordt.

Sinds 1975 heeft de internationale artsenorganisatie WMA (World Medical Association) ook een verklaring die beschrijft wat de verantwoordelijkheid is van artsen als het gaat om marteling en onmenselijke behandeling van gevangenen. Deze zogeheten Tokyo Declaration stelt glashelder dat een arts daar onder geen enkele omstandigheid aan mag meewerken, ook niet in oorlog, detentie of op bevel van een autoriteit.

Toch staan rapporten van Palestijnse en Israëlische mensenrechtenorganisaties vol voorbeelden van artsen die wel degelijk medeplichtig zijn aan martelingen en onmenselijke behandelingen van Palestijnse gevangenen. Medische handelingen worden uitgevoerd zonder verdoving, patiënten worden veel te vroeg uit het ziekenhuis ontslagen, en patiënten zijn tijdens behandelingen vrijwel altijd geboeid en vaak ook geblinddoekt, wat volgens medische standaarden verboden is.

Voor hij het wist, werd Salah opgepakt, geboeid en geblinddoekt naar de operatiekamer gebracht

Amputaties en andere ingrijpende behandelingen worden uitgevoerd zonder dat patiënten daar een geïnformeerde beslissing over kunnen nemen. Medische behandelingen worden geweigerd. Gevangenen worden, tegen internationale regels in, teruggestuurd naar het detentiecentrum waar ze hun verwondingen hebben opgelopen. Artsen schrijven diëten voor waarmee gevangenen nét in leven blijven, of behandelen een patiënt nét genoeg om een volgende ronde ‘ondervragingen’ mogelijk te maken. Wie het uitschreeuwt van de pijn, krijgt een paracetamol – misschien.

Martelcentra

De gevolgen zijn extreem. Toen Sufian Abu Salah bij een massa-arrestatie in de Gazastrook werd opgepakt, was hij kerngezond. Hij raakte, zo vertelde hij aan de Israëlische mensenrechtenorganisatie B’Tselem, gewond aan zijn been door mishandelingen in het detentiecentrum en kreeg daarvoor geen behandeling. Twee weken later werd zijn onderbeen geamputeerd. Tussendoor vroeg hij, smeekte hij om medische hulp, die hij nauwelijks kreeg.

Er vallen ook doden. Volgens Oneg Ben-Dror, coördinator van de afdeling ‘Gevangenissen en Gedetineerden’ van Physicians for Human Rights Israël (PHRI), zijn er sinds de genocide in Gaza begon meer dan honderd Palestijnen overleden in Israëlische detentiecentra – die B’Tselem inmiddels aanduidt als ‘martelcentra’.

Een gebrek aan medische zorg speelt vrijwel altijd een rol. Zo stierf de 24-jarige Arafat Hamdan twee dagen nadat hij in oktober 2023 werd gearresteerd omdat hij geen behandeling kreeg voor zijn diabetes. De 20-jarige Muhammad a-Sabbar stierf ook in zijn cel: hij had een darmziekte en kreeg niet het juiste voedsel. Ben-Dror concludeert: ‘Het onthouden van medische zorg is een martelmethode geworden.’

Campagnes om de Israëlische artsenvereniging IMA mede-verantwoordelijk te houden voor die medeplichtigheid, gaan al jaren terug

Het is lastig te bevatten dat medisch personeel zich zo gruwelijk misdraagt tegenover Palestijnse gevangenen die ze simpelweg professionele zorg zouden moeten verlenen. Hoe wijdverbreid is die medeplichtigheid? Cijfers zijn er niet. Of het moeten cijfers zijn van decennia geleden, want zo lang gaan de beschuldigingen tegen Israëlische artsen al terug.

In 1996 stelde Amnesty International in een rapport al dat artsen in Israël die samenwerkten met de veiligheidsdiensten ‘deel uitmaakten van een systeem waarin gedetineerden worden gemarteld, mishandeld en vernederd op manieren die de medische praktijk in gevangenissen in strijd brengen met de medische ethiek’.

Internationale campagnes van artsen om de Israëlische artsenvereniging IMA mede-verantwoordelijk te houden voor die medeplichtigheid, gaan ook al jaren terug. Zo eisten zevenhonderd artsen wereldwijd in 2009 dat de promotie van IMA-voorman Yoram Blachar tot voorzitter van de invloedrijke WMA-raad zou worden teruggedraaid. Met als reden, zo schreef The Guardian destijds, dat Blachar ‘nooit heeft gereageerd op beschuldigingen dat sommige Israëlische artsen een regime goedkeuren of ermee samenwerken, dat marteling toepast op Palestijnse gevangenen’.

Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘boycot met ons mee’! Heb jij hem al in huis?1 oktober 2026

Oproep tot schorsing

Binnen de beroepsgroep wordt al een tijdje een pittige discussie gevoerd over de oproep tot schorsing van de IMA. Die speelt zich onder andere af in medische vakbladen, zoals Medisch Contact en The Lancet.

De artsengroepen die vóór een schorsing van de IMA pleiten, waaronder het Nederlandse Artsen voor Gaza, beschuldigen de IMA ervan de medische ethiek niet te handhaven. Organisaties die tégen een schorsing zijn, waaronder de Nederlandse artsenfederatie KNMG, vinden dat de IMA niet moet worden aangekeken op de daden van de Israëlische regering en het Israëlische leger.

‘Wij staan voor medische neutraliteit, niet voor politieke oordelen’, aldus de KNMG in Medisch Contact. ‘Zorgverleners kiezen geen partij in een conflict, zij oefenen hun vak uit, helaas soms te midden van deze conflicten.’ De vereniging zegt het belangrijk te vinden ‘in dialoog en verbinding’ te blijven met de IMA.

Huisarts Mejrem Ahmetaj, actief voor Artsen voor Gaza, laat weten dat de oproep tot schorsing juist voortkomt uit de neutraliteit die artsen in hun werk altijd moeten bewaren. ‘Als artsen medeplichtig zijn aan en zwijgen over het martelen van Palestijnen, is dat een schending van die neutraliteit, dus dat is precies waar het ons om gaat.’ Ze bestrijdt dat ze de IMA verantwoordelijk wil houden voor wat de Israëlische regering en het leger doen: ‘Wij willen juist dat de IMA verantwoordelijkheid neemt voor wat ze zélf doen, of laten.’

Ook het argument dat schorsing dialoog in de weg zou staan, houdt volgens haar geen stand: ‘Een schorsing sluit dialoog niet uit.’

De kans dat het voorstel tot schorsing het haalt en de IMA daadwerkelijk uit de Wereldartsenorganisatie wordt gezet, is klein: de meeste nationale artsenorganisaties die bij de WMA zijn aangesloten, waaronder de Nederlandse KNMG, zijn er tegen.

Petitie

De petitie die drie organisaties – de People’s Health Movement, de Gezondheidsadviesraad van A Jewish Voice for Peace en het Nederlandse initiatief Artsen voor Gaza – eerder dit jaar startten om de Israëlische artsenvereniging te schorsen als lid van de World Medical Association, staat dus in een lange traditie van verzet. De petitie tegen de IMA is ruim drieduizend keer getekend en wordt ondersteund door talloze medische organisaties uit allerlei landen.

Tijdens het jaarlijkse WMA-congres, dat begin deze maand in Rotterdam wordt gehouden, wordt het voorstel in stemming gebracht.

medeplichtig

De gepensioneerde Londense huisarts Jonathan Fluxman is een van de initiatiefnemers van de campagne. Hij krijgt weleens het verwijt dat er op zoveel plekken op de wereld gevangenen worden gemarteld en artsen daar vaak medeplichtig aan zijn, dus waarom dan de focus op de Israëlische artsenorganisatie?

Fluxman: ‘Het is zeker niet ongebruikelijk dat artsen medeplichtig zijn aan marteling en genocide. Het gebeurde ook in Zuid-Afrika tijdens de apartheid en tijdens de genocide in Rwanda. En natuurlijk tijdens de Holocaust. Israël is niet uniek. Maar dat Israël niet uniek is, maakt ze niet onschuldig.’

De Israëlische mensenrechtenorganisatie B'Tselem duidt de detentiecentra aan als 'martelcentra'. Foto: Epa/Atef Safadi — De Israëlische mensenrechtenorganisatie B’Tselem duidt de detentiecentra aan als ‘martelcentra’. Foto: Epa/Atef Safadi

Wat een probleem is, zegt Fluxman, is dat de IMA zichzelf neerzet als organisatie die de ethische regels van het vak waardig en stellig uitdraagt. Bovendien heeft de IMA internationaal veel invloed. Bij het 100-jarig bestaan van de artsenvereniging, in 2012, noemde de Wereldartsenorganisatie de IMA een van haar ‘vooraanstaande leden’, en prees het de verschillende IMA-leiders onder wie de omstreden Blachar.

Fluxman ziet het zo: ‘Eén van de belangrijkste taken van de IMA is het verdedigen van Israëls positie in de internationale medische gemeenschap en het promoten van solidariteit met de staat Israël. Natuurlijk dragen ze ook bij aan discussie over medische ontwikkelingen, maar het is niet voor niets dat Israëlische artsen vaak hoge functies bekleden binnen de WMA.’ Fluxman stelt onomwonden: ‘De IMA-leden in de WMA zijn een arm van de hasbara’, de Israëlische staatspropaganda.

Oneg Ben-Dror van Physicians for Human Rights Israël lijkt aan de telefoon een beetje ineen te krimpen als haar de woorden van Fluxman worden voorgelegd. ‘Het zou niet zo moeten zijn’, zucht ze. Maar het blijkt nog erger, want de IMA blijkt ook nog verweven met de Israëlische gevangenisdienst, de IPS (Israel Prison Service). Zo is Liav Goldstein, die de hoogste artsenpositie van Chief Medical Officer bekleedt binnen de IPS sinds jaar en dag lid van de Ethische Commissie van de IMA.

Onderzoek van de Israëlische krant Haaretz identificeerde Goldstein als één van de ‘handlangers van Ben-Gvir’, de minister van Nationale Veiligheid die beloofde het leven van Palestijnse gevangenen tot ‘een hel’ te maken. Hij was het ook die een ‘maaltijdplan’ van Ben-Gvir voor Palestijnse gevangenen goedkeurde dat zo weinig calorieën en voedzame ingrediënten bevatte dat het de gevangenen ternauwernood in leven zou houden.

Verschillende organisaties, waaronder de PHRI, klopten bij Goldstein aan met beschuldigingen van martelingen in gevangenissen en misstanden in ziekenhuizen met Palestijnse gevangenen. Belangrijke kwesties waren gevangenen die hun detentie niet overleefden, maar ook de nog altijd voortdurende epidemieën van schurft, een aandoening die in principe makkelijk te genezen is.

De Palestijnse journalist Mujahid Bani Mufleh viel tijdens gevangenschap 20 kilo af. Twee dagen na zijn vrijlating kreeg hij een zware hersenbloeding. Foto: John Wessels/AFP

Bijna stilte

De IMA reageerde per brief en wees alle beschuldigingen van de hand. De ‘tekortkomingen’ zouden komen door de enorme toename van Palestijnse gevangenen na 7 oktober 2023 en het hoge aantal artsen dat wordt opgeroepen als reservist voor het leger. Van structurele misstanden zou geen sprake zijn. Ben-Dror zegt: ‘De omstandigheden in de gevangenissen, het gebrek aan zorg, dat dient allemaal als een vorm van marteling: je kunt op die manier mensen martelen zonder dat je ze hoeft te slaan.’

Het is deze bijna-stilte die de Israëlische artsenorganisatie wordt verweten, en die de roep om een schorsing doet aanzwellen. Niet alleen spreekt de IMA zich zelden uit tegen martelingen in de gevangenissen en de onmenselijke behandeling van Palestijnse gevangenen in Israëlische ziekenhuizen, ook heeft het zich nauwelijks uitgesproken tegen de totale verwoesting van de gezondheidszorg in de Gazastrook. En als ze dat wel doet, is dat in omfloerste bewoordingen, en wordt Hamas daarvoor meer verantwoordelijkheid in de schoenen geschoven dan het Israëlische leger.

Het is zeker niet ongebruikelijk dat artsen medeplichtig zijn aan marteling en genocide

Ook op het lijstje grieven van de actievoerders: de stilte van de IMA over de behandeling van Palestijnse artsen in Israëlisch gevangenschap. In april 2024 stierf Adnan al-Bursh, de Palestijnse chirurg en hoofd van de afdeling Orthopedie van het al-Shifa-ziekenhuis in Gaza, in de beruchte Ofer-gevangenis, vier maanden nadat hij was opgepakt.

De bekende Palestijnse kinderarts Hussam Abu Safiya, voormalig directeur van het Kamal Adwan-ziekenhuis in Noord-Gaza, werd opgepakt in december 2024 en zit nog altijd vast, inmiddels een schim van zichzelf; Amnesty International, PHRI, experts van de Verenigde Naties én collega-artsen roepen al maanden om zijn vrijlating, bang dat hij zijn gevangenschap niet zal overleven.

De Palestijn Yaqub AL-Saber wordt op 8 juli 2026 onderzocht in het ziekenhuis in Ramallah na zijn vrijlating uit een Israëlische gevangenis. Foto: Ilia Yefimovich/AFP

Vlaggen

Juist als artsenvereniging zou de IMA luid en duidelijk, in woord én daad, op moeten komen voor respect voor de ethische regels van het vak van arts, vinden de critici. Het zwijgen van de IMA over deze misstanden reflecteert zo de situatie op de werkvloer, zegt Oneg Ben-Dror van PHRI. ‘Ooit’, zegt ze, ‘schilderde de Israëlische gezondheidszorg zichzelf graag af als een model van vreedzame coëxistentie. Daar wordt iedereen gelijk behandeld, daar werken zowel Israëlische als Palestijnse artsen en verpleegkundigen, daar is iedereen gelijk. Dat is nooit waar geweest, maar sinds oktober 2023 is dat helemaal losgelaten.’

Ziekenhuizen hangen vol Israëlische vlaggen en aan de militaristische, nationalistische slogan ‘Together we will win’, die sinds oktober 2023 alomtegenwoordig is in het land, is ook in het ziekenhuis niet te ontsnappen. De PHRI deed onderzoek onder Palestijnse artsen die in Israëlische ziekenhuizen werken. Zij vertellen hoe ze sinds oktober 2023 op de automatische piloot hun werk doen en zich zoveel mogelijk onzichtbaar maken, bang als ze zijn iets verkeerds te zeggen of te doen, en hun baan kwijt te raken. Dat kan zelfs gebeuren als je de verdenking op je laadt een Palestijnse gevangene ‘welwillend’ te behandelen, zoals een Palestijnse arts in 2022, al voor oktober 2023, overkwam.

Ben-Dror: ‘Artsen en ziekenhuizen zijn geen uitzondering in de Israëlische samenleving waarin je achter het leger móet staan. Veel artsen hebben een deel van hun medische training in het leger gehad. Wist je dat er geneeskundestudenten zijn die stage lopen in de klinieken die bij gevangenissen horen, en die het cool vinden dat ze daar behandelingen mogen uitvoeren waarvoor ze nog niet bevoegd zijn?’ Voor elke arts geldt: je bent éérst een Israëli, en pas dán een arts.’

Over de auteur

Fréderike Geerdink (1970) is journalist, gespecialiseerd in macht (en in Koerdistan). Ze schrijft voor Nederlandse en internationale media, en is auteur van het boek Alle journalistiek is activisme. Ze geeft ook lezingen en is docent journalistiek.