Hoe Hitler in een kleurboek opdook, deel 7: in India ligt Mein Kampf gewoon in de winkels

Als ik er een nieuwsbericht van zou maken, zou het misschien ook wel viraal gaan. Net zoals destijds gebeurde met het bericht over de Hitlerkleurplaat van Kruidvat. Of zou ‘Bol.com staakt verkoop Hitlerboek’ toch minder klikwaardig zijn, omdat het nu eenmaal geen fysieke winkel betrof en geen kleurboek was?

Ik vond het in elk geval opmerkelijk dat ik voor twintig euro het boek Leaders kon bestellen, met op het omslag onder meer een foto van Adolf Hitler. ‘De wereld staat voor veel uitdagingen, die vakkundig moeten worden aangepakt. Sommige mannen en vrouwen hebben het vermogen om iedere ongunstige situatie op te lossen,’ stond er op de achterflap. In het boek werd de leider van nazi-Duitsland in een Hall of Fame geplaatst met onder meer Martin Luther King, Nelson Mandela, Barack Obama, Aung San Suu Kyi en Vladimir Poetin. Volgens de tekst hadden ‘deze krachtige wereldleiders’ gemeen dat ze hun leven hadden gewijd aan het ‘verbeteren van hun land en de mensen die er wonen’.

Toen ik navraag deed bij het bedrijf, kwam een woordvoerder al snel met een officiële verklaring: ‘We vinden het belangrijk om zorgvuldig met de vrijheid van meningsuiting om te gaan. Echter staan wij nooit achter een vorm van mogelijke misleiding, discriminatie of haatdragende informatie. We hebben daarom besloten dit boek offline te halen.’

Ook dit boek was geproduceerd door een uitgever in India. Het was een nieuw spoor, en dat kon ik goed gebruiken.

Dat was ook weer opmerkelijk, want eerder dit jaar was het bedrijf in het nieuws gekomen omdat ze het controversiële kinderboek Der Giftpilz van de beruchte nazileider Julius Streicher juist níét uit de verkoop wilden halen. Ondanks de antisemitische propaganda in het boek liet Bol.com toen zelfs via een tweet aan het Auschwitz Museum weten ‘niet de fout’ te willen maken ‘om te censureren en te gaan bepalen wat wel en niet gelezen mag worden’.

De woordvoerder liet weten dat ze ‘naar de ontwikkelingen in de maatschappij’ kijken en daarom hadden besloten hun standpunt aan te passen. Van de 16 miljoen boeken die het bedrijf aanbood, waren er binnen een paar maanden al ‘enkele tienduizenden’ offline gehaald, waaronder nu ook Der Giftpilz. En daar zou het waarschijnlijk niet bij blijven. Maar waar lag de grens? Zo was een groep christenen ook al een petitie begonnen om het ‘vreselijk godslasterlijke stripboek’ Jezus Christus was een meisje uit de online winkel te krijgen.
Met het offline halen van Leaders had ik dan wellicht nieuws in handen, maar er was iets dat ik veel interessanter vond: net als Kleuren op code. Rustgevende kleurprojecten met kleurencode was ook dit boek geproduceerd door een uitgever in India. Het was een nieuw spoor, en dat kon ik goed gebruiken.

Plan B

Na een grote omtrekkende beweging was dit het moment geweest om het doelwit eindelijk de pas af te snijden. In het bloedhete India zou ik deze zomer hebben gezocht naar de ontwerper van Brijbasi Art Press – het bedrijf dat verantwoordelijk was voor de productie van het kleurboek – om eindelijk uit de eerste hand te horen hoe de kleurplaat in het boek was terechtgekomen.

Alleen liep alles anders. Afreizen naar India was voorlopig geen optie, en ook Plan B – een eigen kleurboek laten produceren in India – leek te stranden. Door dat idee had ik voor de zomer eindelijk contact gekregen met Brijbasi Art Press-directeur Saurabh Garg. Hij klonk enthousiast en had beloofd snel bij me terug te komen, maar nu bleef het alweer weken stil. Op mijn berichten reageerde hij niet meer.

Nu de lockdown in India voorbij was en het land weer in beweging was gekomen, werd de telefoon bij Brijbasi wel weer opgenomen. Van een medewerker kreeg ik zelfs het mobiele nummer van Garg, maar elke keer als ik het probeerde, leek hij me weg te drukken.

Hakenkruis als puntje op de i

Ik besloot het te blijven proberen, en ondertussen verdiepte ik me in de opmerkelijke rol van Adolf Hitler in hedendaags India. Om de paar jaar was er wel een bericht over ophef naar aanleiding van iets met Hitler in India – het leek bijna een nieuwsgenre. Er was een ijsje op de markt gebracht met de naam Hitler, en beddengoed met swastika’s onder de naam The Nazi Collection. Mensen waren boos over poolcafé Hitler’s Den, restaurant Hitler’s Cross en kledingwinkel Hitler – met in het logo een hakenkruis op de plek van het puntje op de i. Ook werd er eens een soap uitgezonden onder de naam Hitler Didi, een titel geïnspireerd op het temperament van het belangrijkste karakter.

En er was dus het boek Leaders, waar de internationale Joodse mensenrechtenorganisatie Simon Wiesenthal Center een paar jaar geleden al bezwaar tegen had aangetekend. ‘Toegewijd aan het verbeteren van het land? Adolf Hitler? Deze beschrijving zal tranen van vreugde brengen bij nazi’s en hun racistische neonazistische erfgenamen,’ had rabbijn Abraham Cooper gezegd, in een citaat dat veel kranten had gehaald.

In bijna alle berichten die ik las, werd een opmerkelijk detail aangehaald, waarmee de incidenten in een breder perspectief werden geplaatst: Mein Kampf zou in India al jaren een bestseller zijn en was op elke straathoek verkrijgbaar.

Ik bekeek op Google Maps de kaart van New Delhi, tikte boekhandel in, en besloot er lukraak een paar te bellen. Zonder specifieke reden koos ik The Bookshop JB, in de wijk Jor Bagh in New Delhi, ten zuiden van het park Lodhi Garden.

Ze had tijd om te praten, want het was stil in de winkel, zei de medewerker die ik aan de telefoon kreeg. Dat had vast te maken met de huidige situatie, dacht ik. Na de versoepelingen van de maatregelen was het virus alsnog razendsnel verspreid. Het was tegen het einde van juli, na de VS en Brazilië was India met meer dan 1,5 miljoen bevestigde besmettingen het zwaarst getroffen land ter wereld, en het einde van de crisis leek nog lang niet in zicht. Maar dat was het niet. ‘In een boekwinkel is het altijd stil,’ zei de vrouw. De huidige situatie noemde ze guur. ‘De besmettingen stijgen en de economie is aan het zinken. Soms voelt het alsof je niet kan ademen.’

Ik wist even niet hoe ik moest omschakelen naar waar ik eigenlijk voor belde, en besloot het maar gewoon te vragen. Had ze toevallig Adolf Hitlers Mein Kampf op voorraad? ‘Nee, sorry, dat boek hebben we niet en hebben we ook nooit gehad,’ zei de vrouw – haar naam wilde ze niet zeggen. ‘Ik denk ook niet dat het boek in India wordt gedrukt. Als ik eerlijk ben: ik heb het hier eigenlijk nog nooit in een boekhandel gezien.’

Swastikapizza

Even dacht ik dat het misschien gewoon kansberekening was. Dat er er door het enorme aantal Indiërs – naar schatting had het land eind juli 1.380.004.385 inwoners – er altijd wel een onwetende idioot moest zijn die zijn winkel Hitler noemde, zoals er in Europa wel eens een prins voor een feestje een nazi-kostuum had aangetrokken. Het was eerder toeval, zoals onlangs een echtpaar in de Verenigde Staten een pizza kreeg thuisbezorgd waarbij de plakjes worst een swastikasymbool leken te vormen. Gezien het aantal pizza’s pepperoni dat wereldwijd dagelijks werd gemaakt, was het misschien niet zo gek dat toppings per ongeluk een keer deze vorm hadden aangenomen?

Alleen: de swastikapizza bleek toch een bewuste actie te zijn geweest van twee medewerkers van de pizzaketen. En Mein Kampf bleek wel degelijk overal verkrijgbaar te zijn in boekwinkels in Delhi.

‘Ja, die hebben we altijd op voorraad,’ zei Mithilesh Singh, een floor manager van Bahrisons Booksellers, aan de andere kant van het park waar The Bookshop JB zat. ‘Het is een populair boek. Ik weet vrijwel zeker dat we elke dag wel een exemplaar verkopen.’

Nadat Modi aan de macht kwam in Gujarat werden fascisme en nazisme in schoolboeken verheerlijkt.

Mein Kampf was verkrijgbaar voor 250 Indiase roepie, omgerekend 2,85 euro. Vooral studenten hadden volgens Singh vaak interesse in het boek. ‘De Tweede Wereldoorlog vinden mensen interessant en Hitler is het belangrijkste personage. Ze zijn nieuwsgierig naar zijn eigen woorden. En als je iets leest, betekent het niet dat je het ook eens bent met de inhoud.’

Singh vertelde dat hij het wel drukker had zien worden op straat de afgelopen tijd, en hoopte dat het snel weer normaal zou worden. ‘Natuurlijk maak ik me zorgen, iedereen maakt zich zorgen, de hele wereld maakt zich denk ik zorgen. We moeten gewoon wachten op de vaccins.’

‘Hitler, the supremo’

Ik besloot nog een boekhandel te proberen. Bij May Day Bookstore, aan de andere kant van de stad, werd Mein Kampf niet verkocht, want ze waren een links georiënteerde boekhandel. ‘Wij zijn heel bewust bezig met wat we verkopen,’ vertelde medewerker Sreenath Hussain. Dat gold volgens hem ook voor The Bookshop JB, vandaar dat ze misschien niet helemaal eerlijk waren geweest. Want ook volgens Hussain was Mein Kampf overal verkrijgbaar. ‘In veel boekhandels en bij straatverkopers heeft het boek een prominente plek, want het wordt goed verkocht.’

Ik vroeg hem waarom. ‘Omdat in India het hindoefascisme steeds populairder wordt. De rechtse heersende partij is ermee verbonden en Hitler wordt door heel veel mensen geprezen.’

Ik viel even stil en besefte dat ik eigenlijk weinig wist van de Indiase politiek. Na het gesprek pakte ik mijn exemplaar van Leaders erbij – ook de Indiase premier Modi was in de Hall of Fame opgenomen. Ik las hoe hij als kind uren in de bibliotheek zat, docenten onder de indruk waren van zijn debattechniek en hij als jonge tiener een studententak van een hindoenationalistische politieke partij oprichtte. Op latere leeftijd maakte hij snel carrière binnen de politieke partij BJP, vanaf 2001 leidde hij deelstaat Gujarat en in 2014 werd hij de nieuwe premier van India. In een bijzin staat dat hij een omstreden rol speelde bij dodelijke religieuze rellen waarbij meer dan duizend mensen, voornamelijk moslims, om het leven kwamen.

Wat er niet stond, was dat de hindoemenigte bij die rellen werd opgehitst tegen de moslims en vertrouwelingen van Modi daarvoor veroordeeld zijn. Dat de nationalistische beweging waarmee Modi als tiener al verbonden was ervan uitging dat moslims bekeerde hindoes zijn die India slecht gezind zijn. Dat Modi een hindoeïstische etnostaat nastreeft, en veel moslims vrezen dat ze door nieuwe wetgeving onder Modi hun nationaliteit gaan verliezen. Dat de premier weigert om geweldsmisdrijven tegen de islamitische minderheid in het land te veroordelen. O, en wat er ook niet staat, is dat nadat Modi in 2001 aan de macht kwam in deelstaat Gujarat, de schoolboeken werden aangepast en in hoofdstukken als ‘Hitler, the supremo’ fascisme en nazisme werden verheerlijkt.

Ik moest denken aan wat rabbijn Abraham Cooper had gezegd nadat hij de Hall of Fame in Leaders onder ogen had gekregen. ‘Hitler naast echte grote politieke en humanitaire leiders plaatsen is een gruwel die nog erger wordt gemaakt doordat het boek is gericht op jongeren, met nog weinig of geen kennis van de wereldgeschiedenis en ethiek.’

Wie bij Brijbasi Art Press ook verantwoordelijk was geweest voor de Hitlerkleurplaat, ik kreeg het idee dat je die maar weinig kwalijk kon nemen. Zou hij of zij eigenlijk iets hebben meegekregen van de reacties op de kleurplaat in de andere delen van de wereld? Misschien was het tijd om iemand in te schakelen die misschien wél zou kunnen afreizen naar het met dorre grond omgeven industrieterrein in een satellietstad van Delhi.