Fotodocument

‘Erwin viel me op door zijn eerste boekje, Stadsgezichten, met soms bizarre foto’s uit het nachtleven en extraverte poses uit zijn studio,’ herinnerde oud-Vrij Nederlandredacteur Ingrid Harms (1947-2021) zich. ‘De diversiteit die hij in beeld bracht was bijzonder. Erwins werk was op een heel eigen manier glamoureus, een tikje androgyn.’
Vrij Nederland publiceerde op 15 augustus 1987 het vroege werk van Erwin Olaf (1959-2023). Op de cover een portret van Jacques Wolters, vriend (toen nog: vriendin), met op de ene arm een tatoeage, op de andere een hondje en om zijn pols een groot horloge. Een geposeerde foto, bedoeld als reclame: vloeken in de linkse kerk.
Toch klikte het tussen Erwin Olaf en Vrij Nederland, het blad dat hij zag als onderdeel van een linkse culturele elite waar hij zich tegen afzette, maar ook bij wilde horen. De publicatie gaf hem een groter podium en zette hemzelf en zijn extravagante modellen – vaak opgeraapt uit het uitgaansleven, met name Club RoXY – in de schijnwerpers.
De kop op de cover was Fotograaf uit agressie. Dat klopte. Die woede was een karakterkwestie, versterkt doordat hij als jongen was gepest en als volwassene gediscrimineerd. Die pijn werd een drijfveer die maakte dat hij ‘als een raket’ ging in zijn werk, analyseerde hij zelf. Hij nam revanche met zijn foto’s: ‘De klappen die ik op het schoolplein niet kon uitdelen, heb ik later met mijn carrière uitgedeeld.’
<figure id="attachment_887649" aria-describedby="caption-attachment-887649" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="size-image_1280 wp-image-887649" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/10/Olaf4-1280x1280.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/10/Olaf4-640x640.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/10/Olaf4-1280x1280.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1280" /><figcaption id="caption-attachment-887649" class="wp-caption-text">Bra (1987), uit de serie Squares. Met de vroegere uitbaatster van het Jordanese café De Nooyer was het liefde op het eerste gezicht. ‘Ze kwam binnen in die grote bloemenjurk, met haar bril en haar knot, en zei: “Hallo, ik ben Marie.” Op dat moment had ik zomaar een oma. Zij leerde mij door het leven te wandelen.’ Op woensdag 18 april 1990 kwam Marie de Nooyer ongelukkig ten val in Club RoXY. Erwin voelde zich schuldig dat hij die dodelijke val niet had kunnen voorkomen. ‘Marie heeft een grote invloed op me gehad. Ik heb altijd gedacht: met zo’n open geest en bevrijde mentaliteit als zij wil ik ook oud worden.’</figcaption></figure>
<h5></h5>
<h5>SM-bijlage</h5>
Erwin en zijn modellen belandden mede dankzij Vrij Nederland in de mainstream fotowereld. De publicatie markeerde een nieuw tijdperk in de fotografie van het blad. Een kwarteeuw lang had die zich ontwikkeld zoals Ursula den Tex beschrijft in Fotografen/Journalisten – 25 jaar fotojournalistiek in Vrij Nederland: van een grijze krant met als lijfspreuk ‘In den beginne was het woord’, tot een vrijplaats voor de reportagefotografie. Naast die journalistieke fotografie kregen ook talenten als Erwin Olaf, Dana Lixenberg, Annaleen Louwes en Rineke Dijkstra veel ruimte. Hun autonome werk verwierf steeds meer status in de kunstwereld, maar incidenteel fotografeerden ze ook in opdracht. Erwin Olaf werkte niet vaak voor Vrij Nederland, maar als hij het deed, was het raak.
De SM-bijlage van mei 1989 werd een bestseller. Toch was er volgens Ursula den Tex op de redactie niet veel waardering. Zij begreep wel waarom de reportage veel redacteuren van het progressieve blad ‘te gortig’ was: ‘Waarschijnlijk had iedereen het een goed verhaal gevonden als – want dat was het – Erwin Olaf het onderwerp maar niet zo zichtbaar had gemaakt.’
<figure id="attachment_887647" aria-describedby="caption-attachment-887647" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="size-image_1280 wp-image-887647" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/10/Olaf2-1280x1280.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/10/Olaf2-640x640.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/10/Olaf2-1280x1280.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1280" /><figcaption id="caption-attachment-887647" class="wp-caption-text">SM in Holland (1989). Ria reageerde op een contactadvertentie van Freek in de Volkskrant: ‘Dominante jongeman, 32 jaar, zoekt kennismaking met meisje of jonge vrouw met masochistische dromen en fantasieën. Uiterlijk niet belangrijk, karakter wel.’ Hun verlangens bleven voor henzelf moeilijk te begrijpen. Ria: ‘Waarom wil ik kruipen voor mijn meester?’ Freek: ‘Waarom pijnig en verneder ik de vrouw van wie ik houd?’ Erwin fotografeerde het stel in hun SM-speelkamer. ‘Zij waren zo ongelooflijk liberaal en zo humoristisch en zo lief voor me. Wie laat zich door een onbekende fotograaf zo makkelijk fotograferen in een extreme privésituatie. Ik heb enorme bewondering voor iedereen die dat durft te doen.’</figcaption></figure>
<h5></h5>
<h5>Stedelijk Museum</h5>
Vrij Nederland zou in het vervolg steeds de primeur krijgen van zijn nieuwste werk en dat ook regelmatig op de cover afdrukken. De SM-serie, hoewel in opdracht gemaakt, bleef hij altijd tot zijn betere werk rekenen. De foto’s én de omstreden Vrij Nederlandcover zijn dan ook te zien op de overzichtstentoonstelling van vrijdenker Erwin Olaf in het Stedelijk Museum.
<figure id="attachment_887648" aria-describedby="caption-attachment-887648" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="size-image_1280 wp-image-887648" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/10/Olaf3-1280x1261.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/10/Olaf3-640x631.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/10/Olaf3-1280x1261.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1261" /><figcaption id="caption-attachment-887648" class="wp-caption-text">Old, 2002, uit het tweeluik Old-Young. Op verzoek van hoofdredacteur Xandra Schutte fotografeerde Erwin twee covers voor Vrij Nederland: de een met als thema ‘jong’, de ander over ‘oud’. Hij keek daarvoor naar Noire et Blanche (1933) van Man Ray. Muze Kiki de Montparnasse legt op die foto haar hoofd met gesloten ogen te rusten – een verwijzing naar het beeld La muse endormie van Brancusi – en houdt een Afrikaans masker rechtop. De surrealistische kijk van Man Ray op twee culturen werd bij Erwin Olaf een blik op twee generaties. Zijn fascinatie voor het ouder worden leidde eerder tot de serie Mature, pin-ups van bejaarde vrouwen, die ook de cover van VN haalden. Hoogste tijd om met een ander oog naar ouderdom te kijken, vond hij. ‘Je kunt sexy blijven tot aan je dood.’</figcaption></figure>
<figure id="attachment_887650" aria-describedby="caption-attachment-887650" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="size-image_1280 wp-image-887650" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/10/Olaf5-1280x1446.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/10/Olaf5-640x723.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/10/Olaf5-1280x1446.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1446" /><figcaption id="caption-attachment-887650" class="wp-caption-text">Tsarina Alexandra, † 1918 (2000), uit de serie Royal Blood. Een met bloed bespatte Jackie Kennedy op de cover van Vrij Nederland kondigde de serie Royal Blood aan, waarin Erwin Olaf experimenteerde met Photoshop. Hij wilde met een serie gesneuvelde royals en socialites de ‘gevaarlijke schoonheid’ van de jeugd vastleggen. ‘Duidelijk de fascinatie van iemand die voelt hoe bij hemzelf de jaren gaan tellen.’ Daarnaast ging Royal Blood over beeldmanipulatie: ‘Ik vond het toen leuk een gelikte bonbon te produceren.’ Nu hij geen buitenstaander meer was, waren ook zijn modellen minder vaak outsiders. ‘Ik was uitgekeken op wat anderen “freaks” noemen. Een onzinterm ook: extreem en afwijkend, dat is juist die ene procent van de mensheid die uitzonderlijk knap is.’</figcaption></figure>
<figure id="attachment_887646" aria-describedby="caption-attachment-887646" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="size-image_1280 wp-image-887646" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/10/ErwinOla-1-1280x1649.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/10/ErwinOla-1-640x825.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/10/ErwinOla-1-1280x1649.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1649" /><figcaption id="caption-attachment-887646" class="wp-caption-text">Zelfportret I Will Be There (2009). In het derde deel van de triptiek I Wish, I Am, I Will Be die Erwin Olaf maakte voor Vrij Nederland, toonde hij met vooruitziende blik zijn oude dag. Hij leed aan de progressieve longaandoening alpha-1-antitrypsinetekort en artsen voorspelden dat hij niet heel oud zou worden. Tien jaar nadat hij dit verouderde zelfportret had gemaakt, wist Erwin dat hij zich op zijn naderende einde moest voorbereiden. Hij tekende een euthanasieverklaring, haalde middel X in huis om het heft in handen te kunnen nemen, maar begon in 2023 alsnog hoopvol aan het waagstuk van een longtransplantatie. De operatie slaagde, maar twee weken na de ingreep begaf zijn hart het.</figcaption></figure>
<div class="info-box">
Mischa Cohen is oud-journalist van Vrij Nederland en biograaf van Erwin Olaf. Van hem verscheen vorig jaar Erwin Olaf Springveld: Hard werken, hard feesten (uitgeverij De Arbeiderspers). En eind oktober komt Erwin Olaf: The Biography, (uitgeverij Hannibal) uit.
De tentoonstelling Erwin Olaf, Freedom is vanaf 11 oktober tot en met 1 maart te zien in het Stedelijk Museum, Amsterdam
</div>
<div class="info-box">
Erwin Olaf, Freedom, Stedelijk Museum, 11 oktober 2025 t/m 1 maart 2026 Catalogus bij de tentoonstelling: Erwin Olaf, Freedom, uitgeverij Hannibal, € 69,95 Mischa Cohen, Erwin Olaf Springveld; Hard werken, hard feesten, uitgeverij De Arbeiderspers, 653 pagina’s, tijdelijk € 35,00 Mischa Cohen, Erwin Olaf; The Biography, uitgeverij Hannibal, 420 pagina’s, € 42,00
</div>